كەيدە اۋدارىلعان شىعارمانىڭ ساپاسى تۋرالى دا ءارتۇرلى پىكىر ايتىلىپ جاتادى. نەگىزى مۇنىڭ ءبارى ادەبيەتتىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى. ءبىز بۇگىن بەلگىلى ادەبيەتشى، اۋدارماشى قۇسمان قۇماش ۇلىمەن الەم ادەبيەتى، اۋدارما ءىسى تۋرالى سۇحباتتاستىق.
- قۇسمان، ءسىز قىتايدا تۋىپ، ءوستىڭىز، بەيجىڭدە ءبىلىم الدىڭىز، جاقىندا الماتىعا قونىس اۋداردىڭىز. جالپى ونەرگە، ادەبيەتكە ءۇيىر جانداردىڭ ساناسىندا بالا كەزىنەن قالىپتاسقان «ءوز الماتىسى» بولادى، ءسىزدىڭ الماتىڭىز قانداي ەدى، الماتىنى العاش كورگەندە قالاي اسەر ەتتى؟
- مەندەگى ەڭ العاشقى الماتى تۋرالى ويلار جازۋشىلاردىڭ كىتاپتارىنان، اقىنداردىڭ ولەڭىنەن، كومپوزيتورلاردىڭ انىنەن تۋىندادى-اۋ دەپ ويلايمىن، اسىرەسە مۇقاعالي اتامىزدىڭ: «جيىلىپ وي قازاعى، قىر قازاعى، جيىلىپ الماتىدا جىر جازادى»، - دەيتىن ولەڭى ەرەكشە اسەر ەتتى، ودان قالسا، الماتى تۋرالى نەبىر كەرەمەت اندەر بولدى عوي، سولاردىڭ ءبارى مەنى «ساكەن باتىڭكەسىنىڭ ءىزى قالعان» الماتى كوشەلەرىنە قاراي تارتاتىن دا تۇراتىن، سول ادەمى اڭساۋمەن اراعا قانشاما جىلداردى سالىپ، 2024 -جىلى جەلتوقساندا الماتىعا كەلىپ ءتۇستىم. ءدال سول كۇنى بۇرقاقتاپ قار جاۋدى، سول كۇندى ىشتەي ىرىمدادىم، سەبەبى ەرتەڭ 16- جەلتوقسان ەدى، مەنىڭ ەركىندىگىمنىڭ باسى دا سول بولسىن دەدىم.
يوسيف برودسكيدىڭ «رەسەيدە تام بەلدەۋلەرىنە سالىناتىن سىزىقتاردىڭ ءوزى بىركەلكى، ودان بيىك، نەمەسە الاسا سىزۋعا بولمايدى» دەگەن ماعىناداعى ءبىر ءسوزى بار ەدى، ءدال سول سياقتى، تەك قانا تارتىپكە، بىرىزدىلىككە ۇيرەتىپ تاستاعان ورتادان الماتىعا العاش كەلە قالعاندا، ونىڭ تىم ەركىن كەلبەتى، بەيقام تىرلىگى تاڭعالدىرعانى راس، كۇندەر وتە وعان دا ەتىمىز ۇيرەنە باستادى.
- قازاقى اۋىلدا تۋىپ-وسكەن، بەيجىڭدە ءبىلىم العان، قازىر الماتىدا تىرشىلىك ەتىپ جاتقان قۇسماندى سيپاتتاپ بەرىڭىزشى، نە تاپتىڭىز، نە جوعالتتىڭىز، نە وزگەردى؟
- ول ءوزىنىڭ كارتاعا تۇسپەگەن، كوپ ادام بىلمەيتىن، ەل-جۇرتقا بەيمالىم ۇلاتاي دەيتىن اۋىلىن كەرەمەت جاقسى كورەتىن. قازىر ول اۋىلدىڭ، اسىرەسە تاۋداعى اۋىلدىڭ تارپى قۇرىپ كەتتى، بارلىعى ءوشىپ، كەلمەسكە كەتكەن. قارا توبە باۋرايىنداعى قورعان-زيراتتان وزگە ەشتەڭە جوق، سوعان جۇرەگىم اۋىرادى، ول مەنىڭ ماڭگى جازىلمايتىن جارام ىسپەتتى. جوعالتقان نارسەم وتە كوپ، ول ۇزاق اڭگىمە. جاستىق عۇمىرىمدى، ۋاقىتىمدى جوعالتتىم، تۋعان جەرىمدى، ەلىمدى الىستا قالدىردىم. تاپسام، قازاق دەيتىن تامىرى تەرەڭ، تاعدىرى قيىن، بولاشاعى نۇرلى حالقىمدى تاپقان بولارمىن، ءاسىلى، وسىلاي بولسا دۇرىس ەكەن دەگەن «ءوزىمدى» تاپقان بولارمىن. الماتى دەيتىن الىپ شاھاردا - تۋعان اۋىلىنىڭ بەينەسىن جۇرەگىنىڭ تۇبىنە كومىپ العان، ەندى كەلەر كۇندەرى ءۇشىن كۇرەسىپ جاتقان ءبىر ادام بار دەپ بىلسەڭ بولعانى.
- اقىن ە. راۋشانوۆ بەيجىڭگە ساپارلاي بارعانىندا سوندا وقيتىن ءبىر توپ اقىن-جازۋشى جىگىتتەرمەن جولىعىپتى، كەيىننەن «شىڭىندا وسكەن التايدىڭ» دەپ اتالاتىن ماقالا جازدى، وسى وقيعا تۋرالى ايتىپ بەرىڭىزشى؟
- ول ەندى ەستەن كەتپەيتىن عاجاپ ەستەلىك. بەيجىڭدە، ۇلتتار ۋنيۆەرسيتەتىندە بىرگە وقىعان بي-حاميت اتتى دوسىم ەساعاڭا كەزدەيسوق كەزدەسىپ قالىپتى، سودان بۇل حاباردى تىزگىن ۇشىمەن ماعان جەتكىزدى. ءسويتىپ ەكەۋمىز قايتادان ەساعاڭدى ىزدەپ باردىق، ءبىر اپتاعا جۋىق قاسىندا جۇردىك. بەيجىڭدەگى تاريحي-مادەني ورىندارعا، ساياحات ورىندارىنا بىرگە باردىق. ول كىسى بىزگە الماتىداعى اقىندار، ونداعى ادەبي ورتا جانە ءوز ومىرىنەن كوپ-كوپ اڭگىمە ايتىپ بەردى، ولەڭدەرىمىزدى تىڭدادى، ادەبي ورتامىزعا قاتتى رازى بولدى. كەتەرىندە اۋەجايعا دەيىن شىعارىپ سالىپ، قيماي قوشتاسىپ قالدىق. مەن سول كۇندەردە قازاقتىڭ «وتكىزگەن جاقسىمەنەن جارتى ساعات، جاماننىڭ ءوتىپ كەتكەن ومىرىندەي» دەيتىن ءسوزىنىڭ ماعىناسىن شىنداپ سەزىنگەن ەدىم.
ءبىزدىڭ قۇربى-قۇرداستار، ادەبيەتكە جاقىن جۇرگەن قىز-جىگىتتەر ەساعاڭ ولەڭدەرىن ءسۇيىپ وقىدى، ول كىسىنىڭ قوشتاسىپ تۇرىپ: «ال، قۇساعا، امان بول، الماتىعا كەل» دەگەن سوزدەرى ءالى قۇلاعىمدا. مەن الماتىعا كەلسەم، الدىمەن ەساعاڭا بارارمىن دەپ ەدىم، وكىنىشكە قاراي، ول كىسى ءوزىنىڭ سۇيىكتى پەرىشتەلەرىمەن قۇستارىنا ۇشىپ كەتتى. ەساعاڭدى قاتتى ساعىنامىن، الماتى ەساعاڭسىز قۇلازىپ تۇراتىن سياقتى. بۇل تۋرالى كەڭ تولعانىپ، ەستەلىك-ەسسە جازۋ كەرەك شىعار، بالكىم.
- ەندى اڭگىمەمىزدى ادەبيەتكە قاراي بۇرايىق. ءبىز قىتاي ادەبيەتى تۋرالى، شىنىن ايتقاندا، كوپ بىلە بەرمەيمىز، وقىرمان لۋ ءشۇن، مو يان، باجين سەكىلدى جازۋشىلاردىڭ ءبىرلى-جارىم شىعارمالارىمەن عانا تانىس، جالپى قىتاي ادەبيەتىنىڭ بەتالىسى قالاي؟
- قىتاي ادەبيەتى دەسە، مەنىڭ ەسىمە مارقۇم وتەجان نۇرعاليەۆتىڭ 2005 -جىلداردا مارقۇم ءامىرحان بالقىبەككە بەرگەن سۇحباتىندا ايتقان مىنا ءبىر ءسوزى ەسكە تۇسەدى: «جالپى، بۇل قىتاي دەگەنىڭ وتە سۇڭعىلا ەل. ونىڭ عاسىرلاپ، مىڭ جىلداپ جاساعان ميستيكاسىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن بىزگە ورەنىڭ ورەسى، سانانىڭ ساناسى كەرەك. قىتاي ادەبيەتى - ادامزات بالاسىنا ءالى تالاي مەزگىلگە رۋحاني ازىق بولۋعا جەتەتىن ادەبيەت». بۇل جەردە وتەجان كوكەمىز قىتايدىڭ كونە، كلاسسيكالىق ادەبيەتىن ايتىپ وتىر-اۋ دەپ ويلايمىن، وعان داۋسىز كەلىسەمىن، ولار شىنىمەن عاجاپ ادەبيەت جاساعان.
2012 -جىلى مو يان نوبەل ادەبيەت سىيلىعىن العاننان كەيىن، قىتاي ادەبيەتىنە دەگەن قىزىعۋشىلىق وياندى، جۇرت بۇلار نە جازىپ جاتىر دەپ ويلادى. قىتايدا مىقتى جازۋشى دا، وعان قاتار ادەبيەتتى ويىنشىق قىلىپ جۇرگەن ناشار جازارمان دا كوپ. ءتۇرلى سيپاتتاعى اعىمدار دا ءوز بەتىمەن دامىپ جاتىر. جاڭاعى اتى اتالعان جازۋشىلاردان تىس جيا پيڭۋا، يۋي حۋا، سان شۋە، الاي، چىن جۇڭشى، لۋ ياۋ سياقتى ءبىراز قالامگەرلەردى اتاۋعا بولادى. اقىندارى ءوز الدىنا ءبىر تاقىرىپ. اقىرىن بارلاپ قاراسام، ولاردىڭ وزدەرىنە عانا ءتان ورتاسى بار سياقتى، سونى توڭىرەكتەپ، «ىستىكتى دە، توستىكتى دە كۇيدىرمەي»، اقىرىن العا جىلجىپ بارا جاتىر. قىسقاسى، قىتاي ادەبيەتى وتە ۇلكەن، سان سالالى ادەبيەت، ونى ءبىر سۇراقتىڭ توڭىرەگىندە تارقاتىپ ايتۋ وتە قيىن. سان الۋاندىق باسىم دەپ باعامداۋعا بولار، ودان ءبارىن كەزدەستىرە الاسىز.
- قىتايداعى قازاق ادەبيەتىنىڭ اياق الىسى قالاي؟ سوڭعى جىلدارى قوعامدىق سانا، تانىم وزگەردى، ءداستۇرلى كوشپەلى تىرشىلىك نەگىزىنەن اقىرلاستى، بۇل ادەبيەتكە قانشالىق اسەرىن تيگىزدى؟
- ماعاز رازدان ۇلى، ومارعازى ايتان ۇلى، كۇنگەي مۇقاجان ۇلى، ورازحان احمەت، قاجىعۇمار شابدان ۇلى سياقتى اعا بۋىن جازۋشىلاردىڭ جاساپ كەتكەن بيىگى ءالى سول قالپىندا مۇنارتىپ تۇر، كەيىنگى بۋىن سول بيىككە جەتپەي جاتىر. قازاق ءتىلدى وقىرمان تۇرعاندا، ءبىراز دۇنيە جازىلاتىن شىعار، ءبىراق وتە مىقتى دۇنيە شىعادى دەگەن ءۇمىتىم ازىراق، ويتكەنى «ىرىق پەن ەرىك» باسقا كىسىنىڭ قولىندا عوي، «قازاننىڭ قۇلاعىن ءوزىڭ ءبىلىپ شىعارا المايسىڭ». قوعامدىق ءتۇزىلىستىڭ وزگەرۋى ۇلكەن سىناق اكەلە جاتىر، ول جاقتان ەندى مۇلدە باسقا، تانىمى بولەك ۇرپاق ءوسىپ شىعادى. ولاردىڭ نە جازاتىنىن بىلمەيمىن. ءوز بەتىمەن ەڭبەكتەنىپ، جازىپ جۇرگەن قالامگەرلەر بار. دەگەنمەن ولاردىڭ قاي بيىككە بارارىن كەلەر كۇندەر كورسەتەر.
- قىتايدا اۋدارما جاقسى دامىعان دەيدى، ءبىر شىعارمانىڭ بىرنەشە نۇسقاسى اۋدارىلادى ەكەن، ءتىپتى نوبەل سىيلىعىن العان قالامگەردىڭ شىعارماسى ەرتەسى-اق باسىلىپ شىعادى دەيدى، بۇل قانشالىقتى راس؟
- بۇل ءسوزدىڭ ەش وتىرىگى جوق، مىسالى، 2021 -جىلى ابدۋلرازاك گۋرنا نوبەل سىيلىعىن الدى، جازۋشىنىڭ ءبىر اڭگىمەسى «افريكا اڭگىمەلەرى» اتتى جيناقتا بۇرىن جاريالانعان ەكەن، الگى اڭگىمە سول كۇنى كەشتە-اق الەۋمەتتىك جەلىلەردە تارالىپ كەتتى. ارتىنان بىرنەشە اي وتپەستەن گۋرنانىڭ ءتورت-بەس رومانى اۋدارىلىپ، جاريالانىپ ۇلگىردى. جاقىندا وقىدىم، قىتاي ادەبيەتشىلەرى گۋرنا تۋرالى دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا دا قورعاپتى. ستۋدەنت كەزىمدە، گەتەنىڭ «جاس ۆەرتەردىڭ جانازابى» اتتى كىتابىنا قاتتى قىزىقتىم، قىتايشا نۇسقاسىن وقىپ بولىپ، ارتىنان بەيجىڭدەگى مەملەكەتتىك كىتاپحاناعا بارىپ ىزدەستىرىپ كورسەم، ونىڭ سەگىز اۋدارما نۇسقاسى تۇر.
ەندى وسى اراعا الەم ادەبيەتىندەگى وقىلىمى ەڭ قيىن كىتاپ سانالاتىن دجەيمس دجويستىڭ «ۋليسسىن» قىتايشاعا اۋدارعان، اتاقتى اۋدارماشى شياۋ شيان مىرزانىڭ مىنا اڭگىمەسىن ايتا كەتكىم كەلەدى: «1942 -جىلدىڭ ءبىر كۇنى انگليانىڭ بيرمينگەم قالاسىندا شەكسپيردىڭ شەتەل تىلدەرىندەگى اۋدارمالارىنىڭ كورمەسىنە قاتىسقان ەدىم. شىعىس ەلدەرىنىڭ اۋدارمالارى ىشىندە ەڭ سالتاناتتىسى ءارى تولىققاندىسى - جاپون جازۋشىسى تسۋبوۋتي سەە اۋدارعان تولىق جيناق ەدى. پەسالارىنان بولەك، ءومىربايان، جىلنامالار، ارنايى زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى دە قوسا بەرىلگەن، ونداعان قالىڭ تومدار التىنمەن كومكەرىلگەن ءساندى تۇپتەۋمەن شىعىپ، ناعىز عاجايىپ كورىنىس بولىپ تۇر. ونىڭ قاسىندا قىتايعا ارنالعان بۇرىش: بوس تۇرعان ۇستەلدىڭ ۇستىندە تەك جۇقالتاڭ عانا ءبىر كىتاپ - «رومەو مەن دجۋلەتتا»، اۋدارعان تيان حان (مۇمكىن جاپون تىلىنەن تىكەلەي ەمەس، وزگە ءتىلدىڭ تارجىمەسىنەن اۋدارىلعان بولار)، مەن 1930 -جىلداردىڭ سوڭىندا شاڭحايداعى «ساۋدا» باسپاسى دا بىرنەشە شەكسپير پەساسىن باسىپ شىعارعانىن بىلەمىن، ءبىراق ۇيىمداستىرۋشىلار ونى تاپپاي قالعان سەكىلدى.
قىسقاسى، سول جالعىز تۇرعان شاعىن كىتاپشا جاپونداردىڭ تولىق جيناعىمەن قاتار قويىلعاندا، مەنىڭ كوزىمە مول داستارقاننىڭ جانىنا قويىلعان كىشكەنتاي عانا تاباقشا سياقتى بولىپ كورىندى. ءتىپتى مۇلدە قويماعانى دۇرىس بولار ەدى، بۇل شىنىمەن ۇياتتى جاعداي! ونىڭ ۇستىنە، بۇل - «پەرل-حاربور وقيعاسىنان» كەيىن، قىتاي ءالى باتىستىڭ «ۇلى وداقتاسى» بولىپ تۇرعان كەزى عوي. كۇنى بۇگىنگە دەيىن سول كەزدەگى ماسقارا جاعداي ءالى ەسىمدە. كورمەدەن اسىعىس شىعىپ كەتىپ بارا جاتىپ، جول بويى ويلادىم: مەملەكەتتىڭ قۋاتى تەك زەڭبىرەكتەر مەن اسكەري كەمەلەردىڭ سانى ارقىلى، ءتىپتى ۇلتتىق ءوندىرىس كولەمىمەن دە ولشەنبەيدى. الەم مويىنداعان كلاسسيكالىق ۇلى شىعارمالاردىڭ اۋدارىلۋ جاعدايى دا مەملەكەتتىڭ مادەني دەڭگەيى مەن حالقىنىڭ ءبىلىم-بىلىگىنە ايعاق بولادى».
مىنە، وسى اۋدارماشى جاسى سەكسەننەن اسىپ، توقسانعا تاياعان شاعىندا «ۋليسستى» قىتايشا سويلەتتى. قازىر قىتاي اۋدارماسى ادەبيەتى دامىعان ەلدەردىڭ اۋدارماسىنان كەم ەمەس. مىنە، وسى ءۇش مىسالدىڭ ءوزى كوپ نارسەنى ءتۇسىندىرىپ بەرەدى دەپ ويلايمىن. قىسقاسى، قىتايدا اۋدارما سالاسى وتە جاقسى دامىعان، باسپالاردىڭ جۇمىس جۇرگىزۋى دە جاقسى.
- ءسىز اۋدارمامەن دە اينالىساسىز، حۋان رۋلفونىڭ «پەدرو پارامو» رومانىن اۋداردىڭىز، بۇل شىعارمانى تارجىمەلەۋىڭىزگە نە تۇرتكى بولدى؟ جالپى قازىرگى اۋدارما تۋرالى نە ايتاسىز؟
- حۋان رۋلفودان بۇرىن مەنى ۇندىستەر، ودان كەيىن لاتىن امەريكاسى ادەبيەتى قىزىقتىرعان. لاتىن امەريكاسى ادەبيەتى تۋرالى ايتقاندا، باسقانى بىلمەيمىن، مەنىڭ كوز الدىما ۇندىستەر ەلەستەيدى. جەر شارىن مۇز قاپتاعان داۋىردە، بەرينگ بۇعازى ارقىلى امەريكا قۇرلىعىنا اياق باسىپتى دەلىنەتىن، اتسەك، مايا، ولمەك، ينكا دەيتىن مادەنيەتتەر قالىپتاستىرعان، باسىنا قۇس قاۋىرسىنىن قىستىرىپ، جالاڭاش ەتتەرىنە بەس قارۋىن اسىنىپ، تورى الا، قارا الا ات ءمىنىپ، ۋلاپ-شۋلاپ، توبە باسىنا اتتانداپ شىعا كەلەتىن، قىزىل ءتاندى، جاۋىنگەر ۇندىستەر ەلەستەيدى. لاتىن امەريكاسى ادەبيەتىنەن نوبەل ادەبيەت سىيلىعىن العان ميگەل انحەل استۋرياستىڭ دوكتورلىق جۇمىسىنىڭ اتى «ۇندىستەردىڭ قوعامدىق حال- جايى» بولاتىن.
اتاعى الىس-جۋىققا ءماشھۇر كۇللى لاتىن امەريكالىق جازۋشىلاردىڭ شىعارماسىنا بارلاي كوز جۇگىرتسەڭىز، ولاردىڭ ءون بويىنان ۇندىستەرگە ءتان اڭىزدىڭ، وي-سانانىڭ، سالتتىڭ بولمىسى مەنمۇندالاپ تۇرادى. ول شىعارمالاردى ۇندىستەردەن ءبولىپ قاراي المايسىز. «لاتىن امەريكاسى ادەبيەتى ءالى دە ءبىراز ۋاقىت داۋرەندەيدى» دەپ ەدى تالاسبەك اسەمقۇلوۆ. وسى ءبىر دارىندى قازاقتىڭ ارقاسىندا مەنىڭ دە لاتىن امەريكاسى ادەبيەتىنە دەگەن ويىما سىزات ءتۇسىپ، سەڭ ءجۇردى.
لاتىن امەريكاسى ادەبيەتىنە دەگەن العاشقى جورىق چيۋ حۋادۇڭ اتتى قىتاي جازۋشىنىڭ «قۇرلىقتار سوعىلىسقاندا» دەگەن كىتابىنان باستالدى. كىتاپ الدىمەن الەم ادەبيەتىندەگى قاداۋ-قاداۋ تۇلعالاردى تانىستىرۋدان باستالادى: مارسەل پرۋست، دجەيمس دجويس، ۆيردجينيا ۆۋلف، فرانس كافكا. ۇلكەن-ۇلكەن اعىمداردىڭ باستاۋىندا تۇرعان وسى جازۋشىلاردىڭ تۋىندىلارىنان ءنار العان لاتىن امەريكالىق جازۋشىلار ءوز ەلىنەن قۋعىن كورىپ، پاريج، لوندون قالالارىندا ءجۇرىپ ەڭبەك ەتتى.
سونىمەن 1960 -جىلدارداعى ادەبي قۇبىلىس «لاتىن امەريكاسى ادەبيەتىنىڭ جارىلىسى» پايدا بولدى. كىتاپ يەسى ەندى وسى لاتىن امەريكالىق جازۋشىلاردى ءبىر-بىردەن تانىستىرىپ، شىعارمالارىنا تالداۋ جاسايدى. ولاردىڭ ەسىمدەرى: بورحەس، حۋليو كورتاسار، حامفري كارپەنتەر، حۋان رۋلفو، گارسيا ماركەس، كارلوس فۋەنتەس، ۆارگاس لوسا. بۇلاردىڭ ءاربىرىنىڭ سويداقتى ءىزى، سوقتالى جولدارى، سوم تۇلعالى شىعارمالارى بار. كوبى يسپان ءتىلىنىڭ حاس شەبەرلەرى. ۇشەۋى نوبەل ادەبيەت سىيلىعىنىڭ يەگەرى. ادەبيەت الەمىنە اكەلگەن جاڭالىقتارى، قوسقان ۇلەستەرى دە مول. مىنە، ءسويتىپ جاعالاپ كەلىپ، حۋان رۋلفوعا تاپ بولدىم، ول ءوزى كوپ جازباعان جازۋشى، بار-جوعى ءبىر رومان، ءبىر اڭگىمەلەر جيناعى، ءبىر حيكاياتى بار، ءبىراق سويتە تۇرا ول بارلىق لاتىن امەريكالىق جازۋشىلارعا ىقپال ەتتى، «پەدرو پارامونىڭ» قىتايشا نۇسقاسىنىڭ العى ءسوزىن گارسيا ماركەس جازعان، ماركەستىڭ ماقالاسىنان ونىڭ حۋان رۋلفوعا قانشالىق قۇرمەتپەن قاراعانى اڭدالادى.
لاتىن امەريكا ادەبيەتى دە قىتايدا جەتكىلىكتى اۋدارىلعان، مىسالى، 1986 -جىلداردىڭ توڭىرەگىندە، قىتاي ادەبيەتىندە، باسقانى ايتپاعاندا، لاتىن امەريكا ادەبيەتىنە قاتىستى 300-دەن استام كىتاپ اۋدارىلىپتى. بۇل ەندى جان سانىنىڭ كوپتىگىنە بايلانىستى دا شىعار، ءبىراق اۋدارماشىلاردىڭ ەڭبەگىن دە ەسكەرگەن ءجون، ولاردان ۇيرەنۋگە ءتيىسپىز. اۋدارمانى مەملەكەت تاراپىنان قولداپ قانا قويماي، ءار ادەبيەت سۇيەر ازامات بەل شەشىپ كىرىسپەي كوپ نارسە ماندىمايدى. اۋدارما - ادەبيەتتى بيىككە الىپ شىعاتىن، كەرەگەسىن كەڭەيتەتىن جول. بىزگە جەتپەي جاتقان الەم ادەبيەتىنىڭ جاۋھارلارى وتە كوپ.
- جىل سايىن كۇزدە نوبەل سىيلىعىن كىم الار ەكەن دەپ ەلەڭدەيمىز. بيىلعى ۇمىتكەرلەر تۋرالى نە ايتاسىز؟
- الەم ادەبيەتىندەگى شۋلى تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى - نوبەل ادەبيەت سىيلىعى، ونىڭ بيىلعى يەسىنىڭ انىقتالۋىنا دا ساناۋلى كۇندەر قالدى. ءدال وسى جازۋشى الادى دەپ كورىپكەلدىك تانىتۋعا شاراسىزبىن. بىرنەشە جىلدان بەرى قىتاي ادەبيەتىندە سان شۋە اتتى ايەل جازۋشى الادى دەگەن داقپىرت كۇشتى بولىپ تۇر، كەيبىر سايتتار جاريالاعان تىزىمدىكتە وسى كىسىنىڭ اتى ۇنەمى الدىڭعى بەستىكتە ءجۇر. بۇل - جازۋشى ىشىندە ونشا تانىمال ەمەس، ءبىراق ءبىراز دۇنيەسى اعىلشىن تىلىنە اۋدارىلىپتى، شەتەلدە تانىمالدىلىعى جوعارى كورىنەدى. ءبىر قىزىعى، نەشە جىلدان بەرى اناۋ الادى، مىناۋ الادى دەپ جۇرگەندە نوبەل ادەبيەت سىيلىعى ءبىز ەستىمەگەن، وقىماعان ءبىر جازۋشىعا بەرىلىپ، ول كىم دەپ اۋزىمىز اشىلىپ قالاتىن ساتتەر كوپ بولىپ تۇر، بيىل دا سولاي بولسا وعان تاڭىرقامايمىن.
قىتايداعى ەڭ تانىمال شەتەل ادەبيەتىن اۋداراتىن «يلين» باسپاسى («اۋدارما ورمانى» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى) جۋىقتا لاسلو كراسناحوركاي (ۆەنگريا)، ميرچا كەرتەرەسكۋ (رۋمىنيا)، توماس پينچون (امەريكاندىق بۇل جازۋشىنىڭ جەكە باسى تۋرالى مالىمەت جوقتىڭ قاسى، تەك شىعارمالارىن عانا بىلەمىز) قاتارلى ون ءۇش اۆتور تۋرالى كولەمدى ماقالا جاريالادى، سول ون ءۇش ۇمىتكەردىڭ بىرەۋى السا ءتىپتى كەرەمەت بولار ەدى، سەبەبى شىعارمالارى قىتايشاعا اۋدارىلىپ جاتىر، تەزىرەك وقۋعا مۇمكىندىك تۋادى. ايتەۋىر، كىم السا دا، ءبىراز ۋاقىت شۋلاپ بارىپ باسىلاتىن شىعارمىز، قىزىققان ءبىرازىمىز شەت تىلىنەن كىتاپتارىن تاۋىپ وقىرمىز، ءبىرلى-جارىم سۇحباتىن اۋدارىپ جاريالارمىز، سونىمەن ءبىتتى. ونى ىندەتىپ ىزدەپ، شىعارمالارىن اۋدارىپ جاتقان كىم بار دەيسىڭ؟
- قازىر نە جازىپ ءجۇرسىز؟
- بىرنەشە شاعىن ماقالا عانا اۋداردىم، كولەمدى دۇنيەگە وتىرۋعا مۇرسات بولماي جاتىر. اراگىدىك ساعىنىشتان بىرەر ولەڭ تۋاتىنى بار. ارا- تۇرا ەستەلىك جازامىن، وزگەسىن اسىقپاي كورەتىن شىعارمىز. مۇحتار ماعاۋين، اقسەلەۋ سەيدىمبەك، قارجاۋباي سارتقوجا سياقتى عاجايىپ قالامگەرلەردىڭ شىعارمالارىن وقىپ ءجۇرمىن، وتكەن مەن كەتكەندى، ار جاق پەن بەر جاقتى سارالاپ كورسەم، ءوزىمىزدىڭ كىم بولعانىمىزدى، ءتىپتى دە انىق بىلسەم دەگەن ويىم بار.
سۇحباتتاسقان جاقسىلىق قازىمۇرات ۇلى
«جاس الاش» گازەتى. 2025 ج