قۇلان جورتقان قۇبا دالا. شالقىما
استانا. قازاقپارات - ءزاۋلىم قالاشىقتان شىعىپ، وزەنگە بىردە جاقىنداپ، بىردە الىستاپ كەلە جاتقان ماشينانىڭ تەرەزەسىنەن جان-جاققا كوز سالىپ كەلەدى.
جادىندا جاتتاۋلى كورىنىستەر بولسا دا، ءار جولى كوز جانارىن تالدىرىپ قاراۋدان تانبايدى، جالىقپايدى.
وڭ جاعىندا الاتەكە تاۋلارى، ارى قاراي سەكپىلتاي-شاڭقاننىڭ قات-قابات سىلەمى باستالادى. بىرىنەن-ءبىرى شىعانداپ، ەنتەلەتىپ، ىنتىقتىرعان بيىكتىڭ توبەسىنە شىققاندا، ءتورت توڭىرەك ۋىسىڭدا قالعانداي بولادى.
اق شۋلان، ال قىزىل، بوز الا مۇنار ساعىم سايلاردا كولكيدى. بيىكتىڭ توبەسىندە شىمىلدىقتاي دىرىلدەيدى. كوركى كوز قامايتىن، كەمپىرقوساقتاي الاۋلاعان جالقىن ساۋلە، كوز جەتەر، قول جەتپەس نۇر-شۇعىلا.
ءزاۋلىمنىڭ قىزعالداقتاي قىز عۇمىرىنىڭ، بال ماحابباتىنىڭ بەسىگى.
ەكەۋى بىرگە بولعان اياۋلى شاقتار، اپپاق اي، سۇتتەي ۇيىعان دالا، جۋساننىڭ شىرىن ءيىسى، ەمىرەنگەن جىگىتتىڭ شوقتاي ىستىق قۇشاعى... كۇنى كەشەگىدەي ەسىندە.
ءزاۋلىم قاتپارلى تاۋ قويناۋلارىندا قۇشاقتاسىپ تۇرىپ قالعان قىز-جىگىتتەن ويىن زورعا اجىراتىپ، جەڭىل كۇرسىندى.
بۇل كەزدە تايبۋرىلداي ايشىلىق جولدى ءزاۋلىم دە باسىپ كەلە جاتقان بوز تۇلپار قاراسەڭگىردى كەنەرەلەپ بارا جاتقان.
قاراسەڭگىردىڭ شوقىلارىنا كوز سالۋى سول ەكەن، سانسىز يرەكتەر ادام بەينەسىنە اينىپ قويا بەردى. انە، بىرەۋى شالقاسىنان جاتقان اقساقال ءراۋىشتى، اناۋ جۇگىنىپ وتىرعان بالا بەينەسىنە كەلەدى، انا ءبىر شوقى جىگىت سىڭايلى، نەعىپ جاتىر، ءسىرا؟
- اپىر-اي!
ءزاۋلىم باسىن بۇرىپ الدى.
- بۇل اۋىرۋى تاعى باستالدى-اۋ. اۋىرۋ ەمەي نەمەنە؟ كەيدە... كەيدە ەمەس، كوبىنە-كوپ جولعا شىقسا بولعانى، تاۋ، بۇلت، اعاش، ءتۇتىن -ءبارى ادام بەينەسىنە كوشەدى.
تاۋ قاشاندا جالعىزسىراپ، جابىعىپ جاتقان نەمەسە اۋىر ۇيقىعا كەتكەن ەر ءتارىزدى، ال بۇلت، بۇلتتار ايتار جىر كوپ. ۇلانعايىر دالانىڭ ەرتەدەن قازىرگە دەيىنگى بىتپەس حيكاياسىن شەرتەدى.
جەر بەتىنىڭ ەرتەگىسىن اسپانعا جەل كوشىرە مە، ءزاۋلىمنىڭ ەرتەك اڭساعان ساناسى كوشىرە مە، ءوزى دە بىلمەيدى. بۇلت ءزاۋلىمنىڭ ويىن اينىتپاي تابا ما، الدە ءزاۋلىم بۇلت ويىنىن جازباي تۇسىنە مە؟ قالىقتاعان اسپان كوشپەندىلەرىنىڭ قايسىسىنا بىرنەشە داقىل كوز تىكسە-اق، ولارعا سۋرەت بىتەدى، ءتىل شىعادى.
ەرتەگىنى بۇلت ايتا ما، ءتىپتى ءوزى ايتىپ ءجۇر مە، وسى!؟
- قويشى ءوزى.
ءزاۋلىم موينىن ۋقالاپ، ورىندىققا شالقالاي وتىردى.
- نە بولدى، اپەكە؟
- موينىم تالىپ كەتتى.
باۋىرى كوكەن سىلقىلداپ تۇرىپ كۇلدى.
- ءوزىڭىز دە تاپ بىردەڭە كورىپ كەلە جاتقانداي، موينىڭىزدى ولەردەي سوزدىڭىز.
ءزاۋلىم ۇندەمەدى، تاۋ مەن بۇلت ايتاتىن حيكايا تۋرالى نە ايتا السىن.
ماشينادا ۇشەۋى عانا. ارتقى ورىندا اعاسىنىڭ ورتا مەكتەپتە وقيتىن ۇلى ءبىر قۇلاعىنا تىڭداعىش سالىپ، تەلەفون ويىنىن ويناپ اۋرە.
- مەكىش، قۇلاعىڭداعىنى الساڭشى، مىنا اندەردى تىڭداساڭشى.
مەكىش كوز اينەگىن كوتەرە قاراپ، جىميدى دا، ءوز الەمىنە قايتا دەن قويدى.
ءزاۋلىم كوكەنگە قاراپ باسىن شايقادى، كوكەن يىعىن قيقاڭ ەتكىزىپ، مۋزىكاعا ىلەسە ىڭىلدادى.
- كۇت مەنى، سۇمبىل شاشىڭ اعارعانشا،
قاپ-قارا ءمولدىر كوزدى اق العانشا.. .
جولعا شىققالى الدەنەشە سوزگە تارتسا دا، مەكىش وسى قالپىنان جازار ەمەس.
زاۋلىمگە مەكىشتەي بالالار ءالى ەسەيمەگەندەي، ماڭگى ەرجەتپەيتىندەي كورىنەدى.
اتا-انالارى دا بۇلار ءۇشىن وسىلاي الاڭدادى ما ەكەن؟ ءزاۋلىم مەن كوكەندەر اۋىر جۇمىس ىستەپ، اشتىقتىڭ ازابىن تارتقانىن ايتاتىن اكەسىنە كۇلەتىن.
- اكە، ول ءسىزدىڭ زامانىڭىز، ءبىزدىڭ زامان باسقاشا، باي-باقىتتى،- دەپ داۋلاساتىن.
وگىزگە تۋعان كۇن بۇزاۋعا تۋار دەپ ويلاپ پا وندا.
شىڭگىلدىڭ جانى، ءسانى بولعان سۇلۋ وزەن الدارىنان كەسىپ ءوتتى. بۇلاڭداي يرەلەڭدەپ، مىڭ تولقىپ كەپ، شاعانعول، بۇلعىن سىندى ەكى بالاسىن باۋىرىنا قىسا، جالت بۇرىلىپ، سىلدىراي اعىپ، سىڭعىرلاي كۇلىپ تارتىپ بارادى. قارت ۇلىڭگىردى اڭساپ ىنتىققان جۇرەككە ۇزىننان ۇزاق جول، بۇيرا قۇم، ويدىم-ويپات، قوبى- قولات، قاعىر ءشول بوگەت بولا الماپتى.
جوڭعاردىڭ شەتسىز، ەن دالاسى. دەگەنمەن كوكەندەردىڭ تۇلپارلارى ءۇشىن شەكسىز ەمەس.
ول جىلدارى زاۋلىمدەر جولدا ەكى قونىپ، ءۇشىنشى قوناقتا ارەڭ ۇرىمجىگە ىلىنەتىن. تۇڭعىش رەت وقۋعا اتتانىپ بارا جاتىپ، قارامايلىنىڭ وركەش-وركەش توبەلەرىنىڭ اراسىندا تىعىلىپ تۇرعان شاعىن دەڭگە قونعانى بار.
بىرگە كەتىپ بارا جاتقان دوسى ەكەۋى ماڭايدى كورۋگە شىعىپ، سۇيەكتەن وتەردەي جەلدەن جاسقانىپ، كىشكەنتاي دوڭەستى ىقتادى. ىق دەگەندە ىقتاسىن بولارداي جەر جوق-تى. تەنتەك جەل توبەلەردى ايلانا ۇيتقىپ، مازا تاپپايدى.
ەكەۋى ءبىر-بىرىنە جابىسا وتىرىپ، باتار كۇندى قىزىقتادى. جۇزدەرى گۇلدەي جايناپ، جارقىن بولاشاقتارىن ەلەستەتىپ، جاستىقتىڭ تويىمسىز قيالىنا باتتى.
ءزاۋلىمنىڭ كوزى اياق استىنداعى تىرناقتاي كوكشىل گۇلگە تۇسكەن. قىركۇيەك ورتالاسا دا، شەشەك اتىپ تۇرعان قۇم گۇلى. ىزعارلى جەلدەن تولاسسىز دىرىلدەسە دە، تامىرى تاستاي بەرىك ءتارىزدى، مىزعىر ەمەس. وسكەن ورتاسى كەنجەلەپ گۇل اشاتىن تاعدىر بۇيىرتقانىمەن، ۇزاق عۇمىر سىيلاعانداي.
سول شاقتا قارا قوشقىل ادىرلارىنا، سۋىق جەلىنە، سور سۋىنا مۇرىن شۇيىرگەن دەڭ - ماڭگىلىك ساعىنىش دەڭىنە اينالىپتى. قانشاما جىلدار ءارى-بەرى وتكەندە، ۋاقىت تولقىنىندا جەرمەن-جەكسەن، توپىراق توبەگە ايلانعان دەڭدى ىزدەيدى. ەندى ءبىر مارتە تابانىن تيگىزۋگە ءدام تارتار ما، قارا ماقپال تۇنگە، جاھۇت جۇلدىزدارعا باسىن ءيىپ، ساۋمال سامالىنا كەۋدەسىن توسەر مە، ءشول گۇلىنە ماراپات ايتار ما؟
الايدا ەشبىر كولىك مۇندا توقتامايدى، قونبايدى. ەجەلدە قۇس قاناتى تالعان شولدە جانعا سايا دەڭگە بۇل كۇندە ءبارى سەلقوس.
ءزاۋلىم ەرىكسىز اسپانعا نازارىن بۇردى. اسپان اشىق، تەك جازدىڭ بۇلتىنداي اپپاق بۇلتتار ءجۇزىپ بارادى. كوز سالعانى سول ەكەن، مامىق بۇلتتار سىر ايتا باستادى...
الىستان ارمانتى تاۋى كورىنەدى. ارمانتى - بايتىك تاۋىنا قوسىلا الماي، التاي تاۋىنا جەتە الماي جەتىمسىرەپ تۇرعان ارماندى تاۋ. اڭىزدان جارالىپ، اڭىزعا اينالعان ارمان تاۋ.
كولىك جوندارى جۇقالتاڭ قاردان جالاڭاشتانعان، بەلىندە شي مەن سەلەۋ سەلكىلدەپ، قاڭباق دومالاعان سارى جازىقتان ءوتىپ، تاس-قيىرشىقتى توبەلەرگە، ادىرماق بەلەگىر- ەلەستەرگە سۇعىنىپ كەلەدى.
- مەكىش، قاراقۇيرىقتى قارا، كوردىڭ بە؟ سۋرەتكە الىپ، دوستىق شەڭبەرىڭە شىعارماۋشى ما ەدىڭ؟
كىشكەنتاي قاراقۇيرىقتارىن شوشايتىپ، ەش الاڭسىز جايىلىپ تۇرعان جاپان ءتۇزدىڭ ەركەلەرى زىمعاپ جاتقان كولىكتەگىلەردىڭ قىزىعا، سۇقتانا قاراعانىن ەلەڭ قىلماي، ماڭقيىپ تۇرعانى.
- بوكەن دەپ تە اتاي ما ءوزىن؟- دەدى ءزاۋلىم. - قانداي سۇلۋ، سۇيكىمدى اڭ.
- ءيا.
- مەكىش، تالەيىڭ كەلسە، كەرقۇلاندى كورىپ قالۋىڭ دا مۇمكىن، بايقاپ وتىر.
- ءبىزدىڭ مەكىشكە كەرقۇلاندار سالەم بەرە كەلسە ءجون ەدى، مەكىشتىڭ ارقاسىندا كورىپ قالار ەدىم، وسى جولدى قانشا تاپتادىم، كەرقۇلانعا كەزىگىپ كورمەگەن ەكەم، ا، مەكىشتاي، - دەپ اپايى باۋىرىنا قۋلانا مىسقىلدادى.
- قۇلان بوكەندەي اڭقاۋ، مومىن ەمەس، ادامزاتتان كورگەن كورگىلىگىن ۇمىتا قويماعان دا. قۇرىپ كەتە جازداعان تۇقىم عوي.
- كوكە، - دەدى مەكىش كەنەتتەن،- كەرقۇلان شى شىمى؟
ەكەۋى مەكىشكە بۇرىلا قاراعان. ءزاۋلىمنىڭ جۇرەگىنە بىرەۋ ءبىز شانشىپ العانداي شىم ەتە قالدى.
كوكەن ءسال اڭىرىپ قالىپ:
- يە ما، يە ما، - دەدى ەسىن جيعانداي تىلگە كەلىپ.
- و، جوڭعار يە ما، تا يجيڭ ميەجۋە لى.
ەكەۋى شۇعىل بۇرىلىپ، مەكىشتى جاڭا كورگەندەي تەسىلە قالىپتى، بالا قىزارىپ، تومەن قارادى.
- ءيا، ءيا، ايتا بەر، وسى ويپاتتا ءۇيىر-ۇيىرىمەن جورتىپ جۇرگەن قۇلانداردى نە دەيسىڭ؟
- ول شەتەلدەن كىرگىزىلگەن قۇلاندار.
- جەرلىك قۇلان ەمەس پە؟
- جوق، جەرلىك. شەتەلگە اپارىلعان قۇلانداردىڭ ۇرپاقتارى. جوڭعاردا تۇقىمى قۇرىپ كەتكەن سوڭ، قايتا اكەلىنگەن.
- وي، جارايسىڭ،- دەدى كوكەن، - گراجدان قۇلاندار دەسەيشى.
- پروجەليەۆسكي جىلقىسى تۋرالى ماتەريالدى وقىعان عوي، - دەدى اڭگىمەگە الاڭداي قۇلاق ءتۇرىپ وتىرعان ءزاۋلىم.
- ءيا، ءبىزدىڭ تام-تۇمداپ جىلدار بويى جينايتىن ءبىلىمىمىزدى بىرەر مينۋتتا-اق ينتەرنەتتەن كورە الادى.
- ماسەلە اڭگىمەنى باسپا-باس حابارداي قابىلداي ما؟ اڭىزداي ادەمى حيكاياداعى سەزىمدى، ماحابباتتى قالاي سەزىنەدى دەشى.
- الاڭداماساڭىزشى، ءار ءداۋىردىڭ ءوز ءۇنى، ءوز ءتاسىلى بار.
- مەن كەرقۇلاندى الىستان ۇنەمى كورىپ جۇرەتىنمىن، ءبىر جولى قۇلىنىن دا قۇشاقتادىم. ول جىلى قار قالىڭ، جۇت بولدى. مەكەمەنىڭ كادرلەرى وي تاۋعا بارىپ كەلە جاتقانبىز، انادايدا ءبىر ءۇيىر كەرقۇلان ءۇيىرىلىپ تۇر. شيىرلاعان ىزدەرىنە قاراعاندا، بىرەر كۇن تۇرىپ قالعانداي. سۇيتسەك، ءبىر قۇلىنى اۋىرىپ، جۇرە الماي قالىپتى. كەرقۇلاندار قۇلىندى تاستاپ كەتە الماي ءجۇرىپتى. توبە-توبە ورايدى اڭدىپ انتالاعان قاسقىرلار ەكەنى بەلگىلى عوي. ءبىز تاياعاندا قۇلاندار ۇركىپ، وقىرانىپ شىر اينالدى، ايتكەنمەن قاشىپ كەتكەن جوق، بىزگە سەندى. قۇلىندى ىشىككە وراپ، ماشيناعا سالىپ الدىق. كەرقۇلان ءۇيىرى جەلە-جورتىپ، بىزبەن ەرىپ كەلە جاتتى.
باستىعىمىز قارتاڭ ادام ەدى: - قۇلىنشاعىم، كەرقۇلانىم، كەرتۇلپارىم، - دەپ ەمىرەنىپ كەلەدى. كوزىنە جاس تولىپ، داۋىسى دىرىلدەيدى. تورتەۋىمىزدى سيرەك ۇشىراساتىن بايىرعى تۇقىم، اسىلدىڭ سىنىعى، ءارى ادام بول، اڭ بول، وزگەرمەيتىن انا ماحابباتى تولقىتىپ، ءتىلىمىزدى بايلاپ تاستاعانداي، ۇزاق ۋاقىت دىبىسىمىزدى شىعارا المادىق، سويلەسەك، كوزىمىزدەن جاس ىتقي جونەلەتىندەي...
مىڭ ءبىر ماشاقاتپەن كەلە جاتقاندا، قورىق قىزمەتكەرلەرىنە كەزىگىپ، قۇلاندى تاپسىرىپ كەتتىك. ولار دا كۇزدە ۇستاتپاي كەتكەن ۇيىرلەردى بايقاستاپ جۇرگەنى ەكەن. ءبىر ايدان كەيىن قۇلىننىڭ قاتارعا قوسىلعانىن ەستىپ، الاقايلاپ توست كوتەرىپ قۇتتىقتادىق،- دەدى كوكەن. - بۇل دا جىلقى تەكتەس، ءوز تۇقىمىنا شاپپايتىن كيەلى حايۋان عوي...
يىقتاسىپ، قول ۇستاسىپ جاتقان جون-جوتا، جال قۇمداردان تاس تۇياعى تيگەن جەرىن وشاقتاي ويىپ، قۇلان ۇيىرلەرى شىعا كەلمەس پە ەكەن دەپ ۇمىتتەنگەن ۇشەۋ ۇنسىزدىككە كوشكەن.
نەگە ەكەنى، ءزاۋلىمنىڭ جىلاعىسى كەلدى، قۇلاندى كورسەم، جالىنان ءبىر سيپاسام دەگەن ەجەلگى ارمان بۇلقىنا باس كوتەردى.
ءزاۋلىم زارىعا كۇتكەن دالا تاعىلارى اقىرى بوي كورسەتتى.
قۇبا جون، بورتە قۇمنان، مۇنار ساعىمنان كەرىلە شىققان كەرەگە جال، كەرقۇلاندار زەڭگىر كوكتە ارقىراي كىسىنەپ، جوسىلا زىمىرادى.
- التايدىڭ كەرقۇلاندارى-اۋ، امانسىڭدار ما؟
- جەل قاناتتى تۇلپارلار-اۋ، سەندەردى سونشالىق جاقسى كورەمىن!
- جىلقى بالاسىنىڭ ءتۇپ اتالارى-اۋ، ءوسىپ-ونگەن بايىرعى مەكەنىڭدە، جاننات ولكەڭدە الاڭسىز ءومىر سۇرگەيسىڭ.
- سايىن ساحارانىڭ جەلدەن جۇيرىك، جەلدەي ەركىن سەرىلەرى-اۋ، ءاردايىم امان بولىڭدار.
- اپەكە،- دەدى كوكەن،- نە كورىپ كەلەسىز؟
- ااا، انشەيىن، ەشتەڭە كورمەدىم.
قۇلان ۇيىرىنە قاراپ ەدى، كورىنبەدى، ورنىندا ءبىر قورا قوي جايىلىپ جاتىر، جوق، قوي ەمەس، بوكەن ەكەن، بوكەن. جەل يەسى مىرقايدار دامىل العان با، بوكەندەر تاپجىلماي وتتاپ تۇر.
الدىڭعى جاق تۇماندانىپ كەلەدى.
ءزاۋلىم اناۋ قىرقا-قىراتتاردىڭ ار جاعىنان بيىك قورعانداردى، الدە قانداي ەسكى شاھار ۇيلەرىن كورگەندەي بولىپ، انىقتاپ كوز سالعانشا، شاھار كوز ىلەستىرمەي زىمىراپ، قۇمعا ءسىڭىپ جوعالدى.
بۇلت كوكپەڭبەك اسپان مەن كوكجيەكتى تۇتاستىرىپ، ءشايى ورامالداي كەرىلە قالىپ، سالدەن سوڭ پارشالانا باستادى.
بۇلتتىڭ ءتاڭىرىسى دە، جاۋى دا-جەل عوي.
بۋالدىر تۇمان اراسىنان بوعدا بوي كورسەتتى. شاراپاتتى، ابىز قارياداي، بۇكىل جوڭعارعا كۇن سالا قاراپ، سوناۋ-سوناۋ الىستاعى التاي زامانداسىنا قول بۇلعاپ تۇرعانداي.
كۇن ءتاڭىر تاۋىنىڭ ۇستىمەن ءجۇزىپ، ەڭكەيىپ بارادى. تۇماننان كوزى اشىلماسا دا، بال-بۇل جايناپ، اسىر سالا ويناقتايدى.
تۇماننىڭ قالقاسىندا كوز قاراتپاس ايبارىنان ايىرىلعان كۇن نۇرى اينەكتەن وتكەندە السىرەي ءتۇسىپ، ءزاۋلىم ەركىن قاراۋعا مۇمكىندىك الىپ كەلەدى.
ءبىر تاباق لەپىلدەگەن سىناپتاي، توگىلىپ كەتە جازداپ، ءمولت-ءمولت ەتكەن جاسىل كۇن.
عاجايىپ سۇلۋلىقتى قيماي، جاس ساۋلاعان جانارىن قىسا، بوعدا تاۋىنىڭ توبەسىنە كەلگەندە ميلليون جىلدىق سابىرىنان ايىرىلعانداي شولجاڭ البىرتتىققا باسقان كۇنگە ۇزاق تەلمىرىپ وتىرعانىندا، كۇنمەن جارىسىپ كەلە جاتقان سايگۇلىك جيىرما ءبىرىنشى عاسىردىڭ ۇلى جىبەك جولىنا ءتۇسىپ ۇلگىردى.
اينۇر احمەتقالي قىزى