قازا - جەكە وتباسىنىڭ عانا ەمەس، بۇكىل اعايىن-تۋىس، اۋىل-ايماق، ەل-جۇرتتىڭ ورتاق قايعىسى سانالادى. سوندىقتان قازا تۋرالى حاباردى جەتكىزۋدىڭ وزىندىك قاتاڭ ادەبى، ءجون- جورالعىسى قالىپتاسقان. ول - ەستىرتۋ ءداستۇرى.
ەستىرتۋدىڭ ءمانى مەن فيلوسوفياسى
ەستىرتۋ - قايتىس بولعان ادامنىڭ قايعىلى حابارىن ونىڭ جاقىن تۋىستارىنا ارنايى، استارلاپ، پسيحولوگيالىق تۇرعىدان دايىنداپ جەتكىزۋ ءراسىمى. قازاق ەشقاشان «پالەنشە ءولىپ قالدى» دەپ تۋرالاپ، كەنەتتەن ايتپاعان. سەبەبى اۋىر حابار ادامنىڭ جۇرەگىن سىندىرىپ، ءتىپتى ولىمگە اكەلۋى مۇمكىن. ءداستۇر ادامدى سۋىق حابارعا الدىن الا دايىنداپ، سابىرعا شاقىرۋعا، قايعىنى بىرگە كوتەرۋگە نەگىزدەلگەن.
ەستىرتۋ - قايعىنى ءبولىسۋدىڭ العاشقى قادامى. «قايعىنى بولىسسەڭ ازايادى، قۋانىشتى بولىسسەڭ كوبەيەدى» دەگەن قاعيدا وسىدان شىعادى. ودان كەيىن كوڭىل ايتۋ، جۇباتۋ، جوقتاۋ جالعاسادى. كىم ەستىرتەدى؟
ەستىرتۋدى ەشقاشان جاس بالاعا، ايەلگە نەمەسە كەزدەيسوق ادامعا تاپسىرماعان. بۇل ءىستى دۋالى اۋىزدى، ەلگە سىيلى، اقىل توقتاتقان، سوزگە شەشەن، جاسى ۇلكەن ادامدارعا جۇكتەگەن. كوبىنەسە بىرنەشە اقساقال نەمەسە بي، شەشەن، جىراۋ بىرگە بارعان. ولار ۇيگە كىرگەندە سالماقتى ۇستانىپ، داۋىسىن جاي شىعارىپ، امان-ساۋلىق سۇراسقاننان كەيىن ءسوزدى «بەكەم بولىڭىز» دەپ باستاعان. الىس جەردەگى تۋىستارعا حابار جەتكىزۋ ءۇشىن ارنايى «قارا جاۋشى» جىبەرىلگەن. ول اتپەن كەلىپ، «وي، باۋىرىم!» دەپ داۋىستاپ، ۇيگە جاقىنداعان.
ۇيگە قاراي جۇگىرۋ، شاۋىپ كەلۋ جامان ىرىم سانالعان، سەبەبى مۇنداي ءىس تەك قازالى حابارشىعا ءتان بولعان.
قالاي ەستىرتەدى؟
استارلاۋ تاسىلدەرى
ەستىرتۋدىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىگى - استارلاۋ، تۇسپالداۋ. اڭگىمە الىستان باستالادى: ءپاني دۇنيەنىڭ جالعاندىعى، ءومىردىڭ قىسقالىعى، تاعدىردىڭ بۇلجىماستىعى تۋرالى ءسوز قوزعالادى. سودان كەيىن عانا قازا تۋرالى حابار بىرتىندەپ جەتكىزىلەدى.
كەڭ تارالعان ۇلگىلەر:
«اققۋ ۇشىپ كولگە كەتتى،
سۇڭقار ۇشىپ شولگە كەتتى.
ول اداسىپ كەتكەن جوق،
اركىم بارار جەرگە كەتتى».
«تۇلپاردىڭ تۇياعى كەتىلەدى،
قىراننىڭ قاناتى سەتىلەدى،
ءبۇتىن تۇراتىن دۇنيە جوق».
«الىپ ارىستان قۇلاسا، جان بەرۋشى بار ما ەكەن؟ اققان داريا قۇرىسا، سۋ بەرۋشى بار ما ەكەن؟» (قازباستى شەشەننىڭ بايعاراعا ايتقانى).
سول سەكىلدى، ۇمبەتەي جىراۋ ابىلاي حانعا بوگەنباي باتىردىڭ قازاسىن: «ەي، ابىلاي، ابىلاي، ابىلاي حانىم، بۇل قالاي؟ بۇل قالايدان سەسكەنىپ، ء سوزىمدى قويما تىڭداماي...» دەپ باستاپ، باتىردىڭ ەرلىكتەرىن ەسكە سالىپ، اقىرىندا «باتىرىڭ ءولدى - بوگەنباي!» دەپ ەستىرتكەن. شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ قازاسىن اكەسى شىڭعىس سۇلتانعا كەلدىبەك ءبي استارلاپ جەتكىزگەن: «قۇداي بىزگە ءبىر گاۋھار تاس بەرىپ ەدى، ونى يەسى ءوزى اكەتتى» نەمەسە «ۇلى ولمەگەن رۋدا جوق...» دەپ. كەيدە قازانى كۇي ارقىلى ەستىرتكەن. اتاقتى «اقساق قۇلان» كۇيى جوشى حانعا ۇلىنىڭ ءولىمىن حابارلاعان دەگەن اڭىز بار. قوبىزدىڭ زارلى ءۇنى ارقىلى دا حابار جەتكەن جاعدايلار بەلگىلى.
ەستىرتۋدەن كەيىنگى راسىمدەر
ەستىرتۋدەن كەيىن بىردەن كوڭىل ايتۋ باستالادى. جاناشىرلار «وي، باۋىرىم!» دەپ جىلاپ كورىسەدى، قايعىعا ورتاقتاسادى. سودان كەيىن جۇباتۋ سوزدەرى ايتىلادى: «اللا سابىر بەرسىن»، «باسىڭ امان بولسىن»، «توپىراعى تورقا بولسىن» جانە ت. ب.
قازالى ءۇي تۇلدانادى: قارا جامىلادى، قارا تۋ تىگىلەدى، تۇل ات بايلانادى. جوقتاۋ ايتىلادى - مارقۇمنىڭ جاقسىلىعىن، ەرلىكتەرىن جىرلاۋ. جوقتاۋ جىلى ءوتىپ، اس بەرىلگەنشە جالعاسۋى مۇمكىن. بۇگىنگى كۇنى تەحنيكانىڭ دامۋىنا بايلانىستى ەستىرتۋ ءداستۇرى وزگەرىپ بارادى. كوپ جاعدايدا تەلەفونمەن، WhatsApp ارقىلى نەمەسە الەۋمەتتىك جەلىلەردە بىردەن حابارلايتىن بولدى. بۇل ءداستۇردىڭ ءمانىن جوعالتىپ، ادامدى كەنەتتەن سوققىعا ۇشىراتادى. كەيبىر اۋىلدىق جەرلەردە ءالى دە ەسكى جول ساقتالسا دا، قالادا ول سيرەپ بارادى.
دەگەنمەن، ەستىرتۋ - قازاقتىڭ ادامگەرشىلىك، جاناشىرلىق، ءسوز ونەرىنىڭ ەڭ بيىك كورىنىستەرىنىڭ ءبىرى. ول ادامنىڭ جانىن ايالاپ، قايعىنى بىرگە كوتەرۋگە ۇيرەتەدى. بۇل ءداستۇردى ۇمىتپاۋ، جاس ۇرپاققا جەتكىزۋ - ءارقايسىمىزدىڭ پارىزى. سەبەبى ءداستۇر - حالىقتىڭ رۋحاني بايلىعى، ۇلتتىق بولمىسىنىڭ ايناسى. قازاقتىڭ قازانى ەستىرتۋ ادەبى - تەك حابار بەرۋ ەمەس، ادامدى ادام رەتىندە قۇرمەتتەۋدىڭ، قايعىنى ورتاق ەتۋدىڭ، ءسوزدىڭ قۇدىرەتىن پايدالانۋدىڭ ۇلگىسى.
e-history.kz