كورمەدەگى بۇيىمداردىڭ 30 پايىزى - كونە جادىگەرلەر
رەسپۋبليكا كۇنىنە وراي قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتتىك ورتالىعىندا اشىلعان كورمە «تاۋەلسىزدىكتىڭ مادەني كودى» جوباسى اياسىندا ءوتىپ جاتىر. ونى پرەزيدەنتتىك ورتالىق پەن «قارا شاڭىراق» قوعامدىق بىرلەستىگى بىرلەسىپ ۇيىمداستىردى.
كورمەگە ەتنوديزاينەر، قازاقستان قولونەرشىلەر وداعىنىڭ مۇشەسى، يۋنەسكو ساپا بەلگىسىنىڭ يەگەرى تىلەك سۇلتاننىڭ جەكە كوللەكتسياسىنداعى كونە كيىمدەر مەن ءوزى جاڭعىرتقان ۇلتتىق بۇيىمدار قويىلعان.
مۇندا قازاقتىڭ ءداستۇرلى باس كيىمدەرىن، كيمەشەكتەرىن، شەكپەندەرىن، ىشىكتەرىن، كەستەلى ەتىكتەرى مەن زەرگەرلىك بۇيىمدارىن كورۋگە بولادى. ولاردىڭ اراسىندا عاسىردان استام ۋاقىت بۇرىن تىگىلگەن كيىمدەر دە بار.
تىلەك سۇلتاننىڭ ايتۋىنشا، كورمەدەگى بۇيىمداردىڭ 30 پايىزى - ونىڭ جەكە كوللەكتسياسىنداعى كونە كيىمدەر. قالعان 70 پايىزى - تاريحي ۇلگىلەر نەگىزىندە جاڭادان جاسالعان تۋىندىلار.
- كوللەكتسيامداعى ەڭ كونە بۇيىمداردىڭ ءبىرى - XIX عاسىردان جەتكەن جارعاق شالبار. سونداي-اق XX عاسىردا كيىلگەن شەكپەندەر، قىستىق ىشىكتەر، تۇماقتار مەن كەستەلى ەتىكتەر بار. قالعاندارى - بۇرىنعى ۇلتتىق كيىمدەردىڭ ۇلگىسىمەن جاڭعىرتىپ جاسالعان تۋىندىلار، ياعني كيىمدەر جاڭادان تىگىلگەنىمەن، ولاردىڭ نەگىزىندە كونە ۇلگىلەر جاتىر، - دەيدى ەتنوديزاينەر.
شەبەر ۇلتتىق كيىمدەردى جاڭعىرتپاس بۇرىن ولاردىڭ تاريحىن زەرتتەيدى. مۋزەيلەردە ساقتالعان جادىگەرلەردى، ەسكى فوتوسۋرەتتەردى قاراپ، ءوزى جيناعان كونە بۇيىمداردى ۇلگى ەتەدى.
- كيىم ۇلگىلەرىن مۋزەيلەردەگى ءتۇپنۇسقالاردان، تاريحي سۋرەتتەردەن جانە ءوز كوللەكتسيامداعى بۇيىمداردان الامىن. بارلىعىن جالعىز ءوزىم تىگەمىن دەسەم، دۇرىس بولمايدى. قاسىمدا تىگىنشىلەر جۇمىس ىستەيدى. ءبىراق ءار بۇيىمنىڭ يدەياسىن، باعىتىن ءوزىم انىقتايمىن. ال ءبىز كەستەلەرىن ءوز قولىممەن تىگەمىن، - دەدى تىلەك سۇلتان.
ءبىر ساۋكەلەنىڭ بولشەكتەرىن جيناۋعا ونجىل كەتكەن
كورمەدەگى ەرەكشە بۇيىمداردىڭ ءبىرى - جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ ءداستۇرلى ۇلگىسىمەن جاسالعان ساۋكەلە. ونى ازىرلەۋ ءۇشىن تىلەك سۇلتان شامامەن ون جىل بويى قاجەتتى بولشەكتەرىن جيناعان.
- بۇل ساۋكەلەنى جەتىسۋ ۇلگىسىندە جاسادىم. ونىڭ بولشەكتەرىن جيناۋعا ون جىلداي ۋاقىت كەتتى. بۇرىننان وسىنداي ساۋكەلە جاساۋدى ويلاپ، قاجەتتى دۇنيەلەردى جيناستىرىپ ءجۇردىم. بيىل ءبارى رەتىنە كەلىپ، ساۋكەلەنى اياقتاپ، كورمەگە الىپ كەلدىم. جەلەگى، قۇلاقباۋى جانە باسقا دا بولشەكتەرى تولىق جاسالدى، - دەيدى ول.
قازاق حالقى ساۋكەلەنى قالىڭدىقتىڭ ەڭ باعالى باس كيىمدەرىنىڭ ءبىرى ساناعان. ونى جاساۋعا ەرەكشە ءمان بەرىپ، ءتۇرلى اشەكەيمەن بەزەندىرگەن. ساۋكەلە قىز بالانىڭ تۇرمىسقا شىعۋىنا بايلانىستى كيىلەتىن باس كيىم عانا ەمەس، حالقىمىزدىڭ قولونەر شەبەرلىگىن دە تانىتادى.
ۇلتتىق كيىم قازاق ايەلىنىڭ قوعامداعى ورنىن قالاي كورسەتەدى؟
كورمەدە قىزدار مەن ايەلدەردىڭ كيىمدەرىنە باسىمدىق بەرىلگەن. ۇيىمداستىرۋشىلار مۇنى قازاق قوعامىنداعى ايەلدىڭ ورنى مەن ۇلتتىق كيىمنىڭ ءمانىن تانىستىرۋ ماقساتىمەن بايلانىستىرادى.
«قارا شاڭىراق» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ ديرەكتورى شاكەن تۇرار بۇگىندە ۇلتتىق ناقىشتاعى كيىمدەر كەڭىنەن تارالعانىمەن، ولاردىڭ تاريحي ۇلگىلەرى مەن ەرەكشەلىكتەرىن كوپشىلىك بىلە بەرمەيتىنىن ايتادى.
- قازىر ۇلتتىق كيىم تىگەتىندەر كوپ. ءبىراق قازاقتىڭ بۇرىنعى كيىم ۇلگىلەرىن ءبارىمىز بىردەي بىلە بەرمەيمىز. ولاردى كوبىنە مۋزەيلەردەن كورەمىز. ال مۋزەيگە بارمايتىن ادامدار دا بار. سوندىقتان وسى كورمە ارقىلى حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق مۇراسىن كوپشىلىككە تانىستىرعىمىز كەلدى، - دەدى ول.
ونىڭ سوزىنشە، قازاقتىڭ ۇلتتىق كيىمدەرى مەن زەرگەرلىك بۇيىمدارى قىز بالانىڭ قوعامداعى ورنىن دا اڭعارتادى.
- ءبىزدىڭ ماقساتىمىز - ۇلتتىق كيىم مەن زەرگەرلىك بۇيىمدار ارقىلى قازاق قىزىنىڭ، قازاق ايەلىنىڭ قوعامداعى ورنىن كورسەتۋ. قازاق حالقى بار ادەمىسىن، بار بايلىعىن قىز بالاسىنا ارناعان. ءبىر عانا ساۋكەلە ارقىلى قىز بالانىڭ قانشالىقتى قادىرلى بولعانىن اڭعارۋعا بولادى، - دەيدى شاكەن تۇرار.
ۇيىمداستىرۋشى ۇلتتىق اشەكەيلەردىڭ وزىندىك ءمانى مەن تاعىلۋ تارتىبىنە دە توقتالدى. ايتۋىنشا، قازىر كەيبىر بۇيىمداردىڭ تاريحي ەرەكشەلىگى ەسكەرىلمەي، وزگە حالىقتاردىڭ اشەكەيلەرىمەن شاتاستىرىلىپ ءجۇر.
- مىسالى، شەكەلىكتىڭ قانداي اشەكەي ەكەنىن، ونىڭ قاي جەرگە تاعىلاتىنىن ءبىلۋ ماڭىزدى. قازىر كەيدە وزگە حالىقتاردىڭ اشەكەيلەرىن قازاقتىڭ ۇلتتىق بۇيىمى رەتىندە كورسەتىپ جاتادى. سوندىقتان ءبىز ءار ويۋدىڭ، ءار اشەكەيدىڭ ەرەكشەلىگىن دۇرىس تۇسىندىرگىمىز كەلەدى، - دەدى ول.
ءتورت جىلدا ءتورت كورمە
بۇل - تىلەك سۇلتاننىڭ قازاقستانداعى ءتورتىنشى كورمەسى. بۇعان دەيىن ونىڭ «كەلىن- كەمەشەك» كورمەسى 2024 -جىلى استاناداعى ۇلتتىق مۋزەيدە وتكەن. كەيىن سولتۇستىك قازاقستاندا جانە جەزقازعاندا ۇيىمداستىرىلعان.
شاكەن تۇراردىڭ ايتۋىنشا، شەبەردىڭ تۋىندىلارىن ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىنە تانىستىرۋ تۋرالى وي ءتورت جىل بۇرىن تۋعان.
- مەن مۋزەي سالاسىندا 25 جىل جۇمىس ىستەدىم، ەتنوگرافپىن. تىلەك سۇلتانمەن ءتورت جىل بۇرىن تانىسقان كەزدە ونىڭ جەكە كورمەسىن بۇكىل قازاقستاندا وتكىزۋ تۋرالى وي كەلدى. سودان بەرى وسى ماقساتتا جۇمىس ىستەپ كەلەمىز. بۇگىن ءتورتىنشى كورمەنى اشىپ وتىرمىز. الداعى ارمانىمىز - بۇل تۋىندىلاردى بارلىق وبلىس ورتالىعىنا اپارىپ، سوڭىندا «كەلىن- كەمەشەك» اتتى كىتاپ شىعارۋ، - دەدى ول.
دەگەنمەن كورمەنى استانادا وتكىزۋ وڭايعا سوقپاعان. شاكەن تۇراردىڭ ايتۋىنشا، قارجىلىق قولداۋدىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنەن ءبىرقاتار قيىندىق تۋىنداعان. باستاپقىدا شارانى بىلتىر وتكىزۋ جوسپارلانعانىمەن، دەنساۋلىعىنا بايلانىستى كەيىنگە قالدىرۋعا تۋرا كەلگەن.
بيىل كورمە پرەزيدەنتتىك ورتالىقتىڭ قولداۋىمەن اشىلدى.
- بۇل كورمەنى استاناعا اكەلۋ ءۇشىن كوپ كۇش جۇمسادىق. ەندىگى ماقساتىمىز - ونى بۇكىل قازاقستانعا كورسەتۋ. اسىرەسە جاستاردىڭ، مەكتەپ وقۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەردىڭ كەلگەنىن قالايمىز. ويتكەنى ۇلتتىق كيىم ارقىلى حالقىمىزدىڭ تاريحىن، مادەنيەتىن، دۇنيەتانىمىن تانۋعا بولادى، - دەدى شاكەن تۇرار.
تىلەك سۇلتاننىڭ تۋىندىلارى بۇعان دەيىن قازاقستاننان بولەك، تۇركيا، ا ق ش، فرانسيا، قاتار، ءۇندىستان جانە ورتالىق ازيا ەلدەرىندەگى حالىقارالىق كورمەلەردە تانىستىرىلعان. شەبەر ۇلتتىق كيىمدەردى جاڭعىرتۋمەن قاتار، تاپسىرىسپەن دە تىگەدى.
«ەڭ ادەمى كيىم - ۇلتتىق كيىم» كورمەسى 16-قاراشاعا دەيىن پرەزيدەنتتىك ورتالىقتا جالعاسادى. ەلوردا تۇرعىندارى مەن قوناقتارى كونە كيىمدەر مەن جاڭعىرتىلعان تۋىندىلاردى تەگىن تاماشالاي الادى.
بۇعان دەيىن قازاقتىڭ ۇلتتىق كيىمدەرى مەن اشەكەي بۇيىمدارىنىڭ ءمانى، ەرەكشەلىكتەرى جانە بۇگىنگى قولدانىسى تۋرالى كەڭىنەن جازعان ەدىك.
اۆتور
ۆەنەرا جولامان قىزى