قازاقتىڭ ۇلتتىق كيىمى مەن اشەكەيى: ءمانىن بىلسەك، ءسانى ارتادى
استانا. KAZINFORM - قازاقتىڭ ۇلتتىق كيىمى - سىرت كوزگە قاراپايىم كورىنگەنىمەن، ونىڭ استارىندا عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ءتارتىپ پەن تەرەڭ ماعىنا جاتىر. بۇگىندە ۇلتتىق كيىمگە قىزىعۋشىلىق ارتقانىمەن، ونىڭ ناقتى كىمگە، قاي جاستا، قانداي جاعدايدا كيىلەتىنىن اجىراتا الماي جاتاتىن جاعدايلار ءجيى كەزدەسەدى. سونىڭ سالدارىنان تاقيا مەن ساۋكەلە، كيمەشەك پەن جاۋلىق، شاشباۋ مەن شولپى سياقتى ۇعىمدار ارالاسىپ، ۇلتتىق كيىم كوبىنە ساندىك ەلەمەنت رەتىندە عانا قابىلدانا باستادى. سوندىقتان ۇلتتىق كيىمدى تانۋ ونى كيۋدەن ەمەس، ءمانىن تۇسىنۋدەن باستالۋعا ءتيىس.
شاپان: قۇرمەت پەن تۇرمىستىڭ توعىسقان تۇسى
ۇلتتىق كيىمنىڭ تابيعاتىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن ونىڭ ىشكى جۇيەسىنە نازار اۋدارۋ قاجەت. وزبەكالى جانىبەكوۆ ءوز ەڭبەكتەرىندە قازاق كيىمىن كەزدەيسوق قالىپتاسقان تۇرمىستىق بۇيىم ەمەس، بەلگىلى ءبىر زاڭدىلىققا باعىنعان مادەني جۇيە رەتىندە سيپاتتايدى. عالىمنىڭ پايىمداۋىنشا، ءاربىر كيىم ۇلگىسى ادامنىڭ جاسىنا، جىنىسىنا، الەۋمەتتىك مارتەبەسىنە جانە ءومىر كەزەڭىنە قاراي تاڭدالعان، ياعني ۇلتتىق كيىم - ادامنىڭ قوعامداعى ورنىن بىلدىرەتىن «ءۇنسىز ءتىل».
ۇلتتىق كيىمنىڭ ءمانىن اشاتىن ەڭ ايقىن مىسالدىڭ ءبىرى - شاپان. قازاقتىڭ ساناسىندا شاپاننىڭ ەرەكشە ورىن الۋى كەزدەيسوق ەمەس. ول ءارى سىرت كيىم، ءارى قۇرمەتتىڭ بەلگىسى. «شاپان جابۋ» ءداستۇرى ارقىلى ادامعا دەگەن سىي-قۇرمەت كورسەتىلگەن. بۇل - جاي سىيلىق ەمەس، ادامنىڭ قوعامداعى ورنىن مويىنداۋدىڭ، وعان دەگەن ءىلتيپاتتىڭ كورىنىسى. سوندىقتان شاپان تۇرمىستىق بۇيىمنان الدەقايدا جوعارى دەڭگەيدەگى مادەني نىشان سانالعان.
الايدا شاپاننىڭ ءوزى دە بىركەلكى ەمەس. وزبەكالى جانىبەكوۆ ەڭبەگىندە ونىڭ بىرنەشە ءتۇرى ناقتى سيپاتتالادى. ماسەلەن، سىرما شاپان تىسى مەن استارىنىڭ اراسىنا ءجۇن سالىنىپ تىگىلەتىن، سۋىققا ءتوزىمدى كيىم رەتىندە كورسەتىلەدى. مۇنداي شاپاندار سۇلۋلىعىمەن ەمەس، جىلۋىمەن باعالانعان. حالىق اراسىندا ايتىلاتىن «سۇلۋىنان جىلۋى» دەگەن ۇعىمنىڭ توركىنى دە وسىنداي كۇنكورىس پەن تىرشىلىك تالابىنان تۋعانى بايقالادى. ال قاپتال شاپان مەن قيمالى شاپان تىگىلۋ تاسىلىمەن ەرەكشەلەنىپ، جەڭىلدەۋ بولىپ كەلەدى. بۇل ايىرماشىلىقتار قازاق كيىمىنىڭ تابيعاتقا بەيىمدەلىپ وتىرعانىن كورسەتەدى. ياعني كيىم - قورشاعان ورتاعا جاۋاپ رەتىندە قالىپتاسقان.
ۇلانعايىر دالادا اۋا رايىنىڭ اركەلكى بولۋى دا كيىم تۇرلەرىنە اسەر ەتكەن. جىلى وڭىرلەردە جەڭىلدەۋ كيىم باسىم بولسا، قىسى قاتاڭ ايماقتاردا قالىڭ ءارى جىلۋى مول كيىمدەر كەڭ تاراعان. بۇل ۇلتتىق كيىمنىڭ ەڭ الدىمەن ءومىر قاجەتتىلىگىنە نەگىزدەلگەنىن اڭعارتادى.
سىرت كيىمنىڭ تاعى ءبىر كەڭ تاراعان ءتۇرى - شەكپەن. جۇننەن توقىلاتىن بۇل كيىم كۇندەلىكتى تىرشىلىككە، ەڭبەككە قولايلى بولعان. ال ىشىك اڭ تەرىسىنەن تىگىلىپ، قىستىڭ قاقاعان ايازىندا قورعانىش قىزمەتىن اتقارعان. دەمەك، شاپان، شەكپەن، ىشىك - ۇشەۋى دە سىرت كيىم بولعانىمەن، ولاردىڭ ءارقايسىسىنىڭ ءوز مىندەتى، ءوز ماۋسىمى، ءوز ورنى بار.
قازاق قىز- كەلىنشەكتەرى مەن انالارى ءۇشىن كامزولدىڭ ورنى دا ەرەكشە. كامزول - جەڭى جوق، كوبىنە كويلەكتىڭ سىرتىنان كيىلەتىن، ءجۇرىپ- تۇرۋعا ىڭعايلى كيىم. ونىڭ الدىڭعى جاعى اشىق بولىپ كەلەدى. كامزول بارقىت، جىبەك، شۇعا سياقتى ماتالاردان تىگىلىپ، كەستە جانە زەرمەن اشەكەيلەنەدى. كەي وڭىرلەردە ول «كاجەكەي» دەپ اتالادى.
باس كيىم- جاس پەن مارتەبەنىڭ ايناسى
ۇلتتىق كيىمنىڭ ىشكى جۇيەسى باسكيىمدەردەن ءتىپتى انىق كورىنەدى. قازاقتا باسكيىمگە قاراپ ادامنىڭ كىم ەكەنىن اجىراتقان. ماسەلەن، تاقيا - كۇندەلىكتى باسكيىم. ونى قىزدار دا، ەرلەر دە كيگەن. ءبىراق ولاردىڭ تاقياسى بىردەي بولماعان. ەرلەر تاقياسى كوبىنە قاراپايىم، ۇستامدى پىشىلسە، قىزداردىڭ تاقياسى ۇكىلى، كەستەلى، زەرلى بولعان. بۇل - باسكيىمنىڭ تەك كيىم عانا ەمەس، جاس پەن جىنىستى ايقىندايتىن بەلگى ەكەنىن كورسەتەدى.
تاقيانىڭ دا ءتۇر-ءتۇرى بولعان. زەرلى، ۇكىلى، وقالى، سىرما، شوشاق توبە، تىكشە، قاتيپا تاقيا سەكىلدى اتاۋلار سونىڭ دالەلى. قىزداردىڭ تاقياسى كوبىنە كەستەمەن، زەرمەن اشەكەيلەنىپ، توبەسىنە ۇكى تاعىلاتىن بولعان. بۇل ونىڭ ساندىك سيپاتىن ايقىنداعان. قازاق ۇعىمىنداعى «ۇكىدەي ۇلبىرەگەن» دەگەن تەڭەۋ دە وسىنداي اشەكەيلى باسكيىمنىڭ كوركەم بولمىسىمەن ساباقتاسىپ جاتادى.
ال ساۋكەلە - مۇلدە باسقا دەڭگەيدەگى باسكيىم. ول تەك ۇزاتىلاتىن قىزعا ارنالعان، ەرەكشە جاعدايدا كيىلەتىن سالتاناتتى باسكيىم. بيىك ءپىشىنى مەن مول اشەكەيى قىزدىڭ جاڭا ومىرگە قادام باسقانىن بىلدىرەدى. سوندىقتان ساۋكەلە كۇندەلىكتى كيىمگە جاتپايدى، ونىڭ ورنى دا، ۋاقىتى دا بولەك. مۇنى ەسكەرمەي، ونى جاي ساندىك بۇيىم رەتىندە قابىلداۋ - ۇلتتىق كيىمنىڭ ىشكى جۇيەسىن ەلەمەۋ.
تۇرمىسقا شىققان ايەلدىڭ كيىمى وزگەرەدى. ول كيمەشەك كيەدى. كيمەشەك ايەلدىڭ وتباسىلى ەكەنىن بىلدىرەتىن باسكيىم رەتىندە قاراستىرىلادى. ەتنوگرافيالىق زەرتتەۋلەردە ونىڭ ءپىشىنى مەن اشەكەيىنىڭ جاس ەرەكشەلىگىنە قاراي وزگەرىپ وتىرعانى ايتىلادى. كيمەشەكتىڭ سىرتىنان ورالاتىن جاۋلىق ايەلدىڭ ۇستامدىلىعى مەن يناباتتىلىعىن بىلدىرگەن. وسىلايشا، تاقيا، ساۋكەلە، كيمەشەك، جاۋلىق - ادامنىڭ ءومىر كەزەڭدەرىن ايقىندايتىن بەلگىلەر جۇيەسىن قۇرايدى.
اياق كيىم: تۇرمىسقا بەيىمدەلگەن شەشىم
اياق كيىم دە قازاق تۇرمىسىنا ساي قالىپتاسقان. ءماسى - جۇمساق ءارى جەڭىل اياق كيىم رەتىندە كوبىنە ءۇي ىشىندە نەمەسە جەڭىل جۇرىسكە قولدانىلعان. ونىڭ سىرتىنان كەبىس كيىلىپ، ءماسىنى توزۋدان، سىرتقى اسەردەن قورعاعان. ال ساپتاما ەتىك ۇزىن قونىشتى بولىپ، دالادا، اسىرەسە ات ۇستىندە جۇرۋگە ىڭعايلى بولعان. ياعني اياق كيىمنىڭ ءوزى دە تەك كورىك ءۇشىن ەمەس، ناقتى قولدانىسقا قاراي بولىنگەن.
اشەكەي: ساننەن گورى ماعىنا باسىم
ۇلتتىق كيىم اشەكەي بۇيىمدارمەن تولىققان. الايدا اشەكەيلەر تەك ساندىك قىزمەت اتقارماعان. ەگەر وزبەكالى جانىبەكوۆ ەڭبەكتەرىندە كيىمنىڭ قۇرىلىمى مەن الەۋمەتتىك ءمانى جۇيەلى تۇردە سيپاتتالسا، ال اشەكەي بۇيىمداردىڭ قىزمەتى ەتنوگرافيالىق زەرتتەۋلەردە كەڭىرەك قاراستىرىلادى.
زەرتتەۋلەرگە سۇيەنسەك، سىرعا، بىلەزىك، جۇزىك سياقتى اشەكەيلەر قىز-كەلىنشەكتەردىڭ ءسانى عانا ەمەس، ولاردىڭ جاس ەرەكشەلىگى مەن الەۋمەتتىك مارتەبەسىن بىلدىرەتىن بەلگى بولعان. بۇل تۋرالى حالەل ارعىنبايەۆ ەڭبەكتەرىندە ايتىلادى.
ال شاشقا تاعىلاتىن شاشباۋ مەن شولپىنىڭ دا وزىندىك قىزمەتى بار. شاشباۋ ورىلگەن شاشتىڭ ۇشىنا تاعىلىپ، ونى جيناقى ۇستاپ تۇرۋعا ارنالعان. ال شولپى كۇمىستەن جاسالىپ، قوزعالىس كەزىندە سىڭعىرلاعان دىبىس شىعارادى. كەي ەتنوگرافيالىق تۇسىنىكتەردە بۇل دىبىس قىزدىڭ ءجۇرىس- تۇرىسىن رەتتەپ، ونى جيناقى ۇستاۋعا ىقپال ەتكەنى كورسەتىلەدى.
دەمەك، قازاقتىڭ ۇلتتىق كيىمى - جەكە-جەكە بۇيىمداردىڭ جيىنتىعى ەمەس، ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىسقان تۇتاس جۇيە. ونىڭ ءاربىر ەلەمەنتى - باسكيىم، سىرت كيىم، اياق كيىم، اشەكەي - بەلگىلى ءبىر قىزمەت اتقارىپ، ادامنىڭ جاسىن، جىنىسىن، الەۋمەتتىك ورنىن ايقىنداپ وتىرعان. بۇل - عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ءومىر سالتىنىڭ، دۇنيەتانىمنىڭ جانە قوعامدىق ءتارتىپتىڭ كورىنىسى. الايدا بۇگىنگى كۇنى وسى جۇيەنىڭ تۇتاستىعى ءجيى بۇزىلىپ جاتادى. ۇلتتىق كيىم كوبىنە ساندىك ەلەمەنت رەتىندە عانا قولدانىلىپ، ونىڭ ىشكى مازمۇنى نازاردان تىس قالىپ جاتادى. سونىڭ سالدارىنان ءارتۇرلى كەزەڭگە، ءارتۇرلى جاسقا ارنالعان كيىمدەر مەن اشەكەيلەر ورىنسىز ارالاسىپ كەتەدى.
سوندىقتان ۇلتتىق كيىمدى جاڭعىرتۋ - ونى تەك قايتا كيۋ ەمەس، ونىڭ ءمانىن قايتا ءتۇسىنۋ. قاي كيىمنىڭ كىمگە ارنالعانىن، قاي كەزدە كيىلەتىنىن، قانداي قىزمەت اتقاراتىنىن ءبىلۋ - وسى مادەنيەتتى ساقتاۋدىڭ باستى شارتى. ەگەر بۇگىنگى قىزىعۋشىلىق تەك ءسان دەڭگەيىندە قالىپ قويماي، مازمۇنمەن تولىقسا، وندا ۇلتتىق كيىم شىن مانىندە جاڭعىرادى.
اۆتور
ۆەنەرا جولامان قىزى