جىلۋ جيناۋ كوبىنە تابيعي اپات، ءورت، جۇت نەمەسە باسقا دا باقىتسىزدىق سالدارىنان مال- مۇلكىنەن ايىرىلعان وتباسىلارعا كومەك كورسەتۋ ءۇشىن ۇيىمداستىرىلعان. ونىڭ باستى ماقساتى تەك ماتەريالدىق شىعىننىڭ ورنىن تولتىرۋ ەمەس، زارداپ شەككەن ادامنىڭ قايتادان تۇرمىسىن تۇزەۋىنە مۇمكىندىك جاساۋ بولعان. ءداستۇرلى قازاق قوعامىندا مۇنداي ىسكە كوبىنە ەل ىشىندە بەدەلى بار اقساقالدار مەن سىيلى ازاماتتار باستاماشى بولعان. ولار اۋىل تۇرعىندارىن جۇمىلدىرىپ، اركىمنىڭ جاعدايىنا قاراي كومەك كورسەتۋىنە ىقپال ەتكەن. ءبىر وتباسىنىڭ اۋىرتپالىعىن بۇكىل قاۋىم بىرگە كوتەرگەن. كەيبىر ەتنوگرافيالىق سيپاتتاعى جاريالانىمداردا جىلۋ جيناۋ ءداستۇرى تاۋكە حان تۇسىندا قابىلدانعان «جەتى جارعىمەن» دە بايلانىستىرىلادى.
«اباي جولىنداعى» جۇت پەن ەلگە جاسالعان جاردەم
جىلۋ جيناۋ ءداستۇرىنىڭ ءمانىن قازاق ادەبيەتىندەگى كوركەم وقيعالار ارقىلى دا تۇسىندىرۋگە بولادى. سونىڭ ءبىر مىسالى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسىنداعى «قيادا» بولىمىندە كەزدەسەدى. شىعارمادا شىڭعىس ءوڭىرىن قاتتى جۇت جايلاپ، حالىقتىڭ اۋىر جاعدايعا تاپ بولعانى سۋرەتتەلەدى. ۇزاققا سوزىلعان بوران سالدارىنان مال قىرىلىپ، ەلدىڭ كۇنكورىسى قيىنداي تۇسەدى. اسىرەسە مالى از، تۇرمىسى تومەن وتباسىلاردىڭ جاعدايى اۋىرلايدى.
وسى تۇستا بازارالى ابايعا ەل ىشىندەگى احۋالدى جەتكىزەدى. ونىڭ ايتۋىنشا، شىڭعىس وڭىرىندەگى جۇرت مالىنان ايىرىلىپ، كەيبىر وتباسىلار ازىق-تۇلىك ىزدەپ، اۋقاتتى اۋىلداردى پانالاي باستاعان. ال ىرعىزباي ىشىندەگى ىقپالدى ادامداردىڭ ءبىر بولىگى جۇتتان امان قالعان. اباي ەلدىڭ ءبىر بولىگىنىڭ عانا اماندىعىنا قاناعاتتانباي، كوپشىلىكتىڭ تاعدىرىنا الاڭدايدى.
مۇنى ونىڭ بازارالىعا ايتقان مىنا سوزىنەن بايقاۋعا بولادى: «جالعىز ىرعىزبايدىڭ اماندىعى كىمگە مەدەۋ، كىمگە ءدارى؟» بۇل سۇراق ارقىلى جازۋشى ەل ىشىندەگى الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكتى عانا ەمەس، قيىن كەزەڭدە حالىقتىڭ ءبىر-بىرىنە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋى قاجەت ەكەنىن دە اڭعارتادى. شىعارماداعى كەلەسى وقيعا جىلۋ جيناۋ ءداستۇرىنىڭ ءمانىن ودان ءارى اشا تۇسەدى.
بوراندى كۇنى اباي وتىرعان ۇيگە داركەمباي ەكى كەدەي كورشىسىمەن بىرگە كەلەدى. ۇشەۋىنىڭ دە مالدارى از، ال قولدارىنداعى ازىن-اۋلاق قويلارى جۇتتان قىرىلا باستاعان. داركەمباي ابايعا ءوزىنىڭ قيىن جاعدايىن اشىق ايتىپ، كومەك سۇرايدى.
ول كورشىلەرىمەن بىرگە جايىلىم مەن ىقتاسىن جەر ىزدەپ جۇرگەنىن، جيدەباي ماڭىن پانالاۋدان ۇمىتتەنگەنىن تۇسىندىرەدى. الايدا تاكەجان ولاردى قونىسقا جولاتپاي، قۋىپ جىبەرگەن. بۇل جەردە كومەككە مۇقتاج ادامنىڭ جاعدايىمەن قاتار، قوعامداعى ەكى ءتۇرلى كوزقاراس كورىنەدى. ءبىرى ءوز مال- مۇلكى مەن جەرىن عانا ويلاسا، ەكىنشىسى قيىندىققا تاپ بولعان ادامعا قول ۇشىن سوزۋدى ازاماتتىق مىندەت سانايدى.
اباي ەكىنشى جولدى تاڭدايدى. ول داركەمباي مەن كورشىلەرىنە ازىق-تۇلىك بەرۋدى ۇيىمداستىرىپ، ولاردىڭ مالىن پانالى جەرگە ورنالاستىرۋعا ارەكەت جاسايدى. ەربولدى جۇمساپ، داركەمبايلارعا كومەكتەسۋدى تاپسىرادى. ال ءدىلداعا كەلگەن ادامدارعا ەت پەن ازىق ازىرلەۋدى بۇيىرادى. بۇل كورىنىستە جىلۋ جيناۋعا ءتان ماڭىزدى قاعيدا بايقالادى. قيىندىققا ۇشىراعان ادامنىڭ جاعدايىن جەڭىلدەتۋ ءۇشىن قولدا بار مۇمكىندىكتى جۇمىلدىرۋ، ازىق-تۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ جانە ونىڭ كۇنكورىسىن ساقتاپ قالۋعا كومەكتەسۋ. «قيادا» بولىمىندە حالىققا جاردەم كورسەتۋدىڭ تاعى ءبىر جارقىن مىسالى ابايدىڭ اناسى ۇلجاننىڭ ارەكەتى ارقىلى سۋرەتتەلەدى.
جۇتتان قينالعان، ازىق-تۇلىككە مۇقتاج ادامدار جيدەبايعا كەلە باستاعاندا ۇلجان ولاردى تاماقتاندىرۋدى ۇيىمداستىرادى. اباي اۋىلعا كەلگەندە بىرنەشە جەردە قازان اسىلىپ، بيداي ءتۇيىلىپ، كوجە دايىندالىپ جاتقانىن كورەدى. پىسكەن اس ءۇي-ۇيلەرگە تاراتىلىپ، اشىققان ادامدارعا بەرىلەدى. مۇحتار اۋەزوۆ بۇل كورىنىستى بىلاي سيپاتتايدى: «اش-ارىقتى كۇتۋگە ابايدىڭ شەشەسى كىرىسكەن كورىنەدى» . ۇلجاننىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن كەلگەن ادامدارعا ىستىق اس بەرىلىپ، ازىق-تۇلىك دايىندالادى. ءبىر مەزەتتە ون بەس-جيىرماداي ادامنىڭ تاماقتانىپ وتىرعانى باياندالادى. مۇندا جاردەم ءبىر اداممەن شەكتەلمەيدى. اۋىلداعى ايەلدەر اس دايىنداپ، جۇمىسقا جۇمىلادى. ياعني حالىققا كومەك كورسەتۋ ورتاق ىسكە اينالادى.
بۇل وقيعا جىلۋ جيناۋ ءداستۇرىنىڭ تەك اقشا نەمەسە مال بەرۋمەن شەكتەلمەيتىنىن تۇسىندىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. كەيدە ادامنىڭ ۋاقىتىن، ەڭبەگىن نەمەسە قولىنداعى ازىعىن ءبولىسۋىنىڭ ءوزى ۇلكەن كومەك بولادى. اباي دا بۇل ءىستى قولداپ، اكەسىنىڭ قارسىلىعىنا قاراماستان مۇقتاج جاندارعا بەرگەن ۋادەسىنەن قايتپايدى. ول حالىقتى اسىراپ، قولداۋ كورسەتۋ نيەتىنەن باس تارتپايدى. وسىلايشا مۇحتار اۋەزوۆ شىعارمادا قايىرىمدىلىقتى جەكە ادامنىڭ جاقسى قاسيەتى رەتىندە عانا ەمەس، ەل باسىنا كۇن تۋعان ساتتە قوعامعا قاجەت جاۋاپكەرشىلىك رەتىندە بەينەلەيدى.
ارينە، «قيادا» بولىمىندەگى اتالعان وقيعالاردى ءداستۇرلى جىلۋ جيناۋدىڭ ناقتى ءراسىمى دەپ اتاۋ دۇرىس بولماس ەدى. ويتكەنى شىعارمادا كوپشىلىكتەن ارنايى مال- مۇلىك جيناۋ ءتارتىبى كورسەتىلمەگەن. دەگەنمەن اباي مەن ۇلجاننىڭ ارەكەتتەرى جىلۋ جيناۋدىڭ نەگىزىندەگى ءوزارا جاردەم، جاناشىرلىق جانە قيىندىقتى بىرگە ەڭسەرۋ قۇندىلىقتارىمەن ۇندەسەدى.
قيىن كەزەڭدە جاڭعىرعان ءداستۇر
جىلۋ جيناۋ تەك وتكەن زاماننىڭ ەستەلىگى بولىپ قالعان جوق. قوعام باسىنا قيىندىق تۇسكەن ساتتەردە بۇل ءداستۇردىڭ ءمانى قايتا ايقىن كورىنەدى. ماسەلەن، 2019 -جىلى ارىس قالاسىندا بولعان توتەنشە جاعداي كەزىندە قازاقستاننىڭ ءار وڭىرىندەگى تۇرعىندار زارداپ شەككەندەرگە كومەكتەسۋگە جۇمىلدى. ادامدار باسپاناسىن ۋاقىتشا پانالاۋعا ۇسىنىپ، كولىگىمەن ەۆاكۋاتسيالانعان تۇرعىنداردى تاسىمالدادى. ازىق-تۇلىك، كيىم-كەشەك، تۇرمىستىق زاتتار مەن قاراجات جيناۋعا اتسالىستى. كەي ازاماتتار وزدەرى تانىمايتىن ادامدارعا قول ۇشىن سوزسا، ەندى ءبىرى جاقىندارىن ىزدەگەن وتباسىلارعا اقپارات تاراتۋ ارقىلى كومەكتەستى.
جىلۋ جيناۋ ءداستۇرىنىڭ جارقىن كورىنىسى 2024 -جىلعى الاپات سۋ تاسقىنى كەزىندە دە بايقالدى. ەلىمىزدىڭ بىرنەشە ءوڭىرىن سۋ باسىپ، مىڭداعان تۇرعىن باسپاناسىن تاستاپ شىعۋعا ءماجبۇر بولدى. وسىنداي قيىن ساتتە قازاقستاندىقتار تاعى دا ءبىر جاعادان باس، ءبىر جەڭنەن قول شىعاردى. ەرىكتىلەر مەن قاراپايىم ازاماتتار سۋ باسقان ايماقتارعا ازىق-تۇلىك، اۋىزسۋ، كيىم- كەشەك جانە گيگيەنالىق زاتتار جەتكىزدى. ءبىرى قايىقپەن ادامداردى قاۋىپسىز جەرگە كوشىرۋگە كومەكتەسسە، ەندى ءبىرى قۇتقارۋشىلارمەن بىرگە قۇم تولتىرىلعان قاپتار دايىنداپ، بوگەتتەردى نىعايتۋعا اتسالىستى. كاسىپكەرلەر قاجەتتى تەحنيكا مەن كولىك ۇسىنىپ، قايىرىمدىلىق قورلارى ارقىلى زارداپ شەككەندەرگە قارجىلاي كومەك جينالدى. كەيبىر تۇرعىندار ءوز ۇيلەرىنىڭ ەسىگىن اشىپ، باسپاناسىز قالعان وتباسىلاردى ۋاقىتشا پانالاتتى.
الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن مەسسەندجەرلەر دە كومەكتى ۇيلەستىرۋدىڭ ماڭىزدى قۇرالىنا اينالدى. ەرىكتىلەر قاجەتتى زاتتاردىڭ ءتىزىمىن جاريالاپ، قاي وڭىرگە قانداي كومەك كەرەكتىگىن حابارلاپ وتىردى. سونىڭ ارقاسىندا ەلدىڭ تۇكپىر- تۇكپىرىندەگى ازاماتتار ورتاق ىسكە ۇلەس قوسا الدى. ۋاقىت وتە كومەك كورسەتۋدىڭ قۇرالدارى وزگەردى. الايدا ونىڭ نەگىزىندەگى ادامگەرشىلىك، جاناشىرلىق پەن ىنتىماق قۇندىلىقتارى سول كۇيىندە ساقتالىپ كەلەدى.
جىلۋ جيناۋ مەن كراۋدفاندينگتىڭ قانداي ۇقساستىعى بار؟
قازىرگى الەمدە كوپشىلىكتىڭ كۇشىن بىرىكتىرىپ، بەلگىلى ءبىر ماقساتقا قاراجات جيناۋ ءتاسىلى كراۋدفاندينگ دەپ اتالادى. اعىلشىن تىلىندەگى crowd «كوپشىلىك»، ال funding «قارجىلاندىرۋ» دەگەندى بىلدىرەدى. كراۋدفاندينگتىڭ نەگىزىندە قاراپايىم قاعيدا جاتىر: كوپتەگەن ادامنىڭ سالىستىرمالى تۇردە شاعىن ۇلەسى بىرىگىپ، اۋقىمدى ىسكە قارجىلىق مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل تۇرعىدان العاندا، كراۋدفاندينگ پەن قازاقتىڭ جىلۋ جيناۋ ءداستۇرىنىڭ اراسىندا ايقىن ۇقساستىق بار. ەكى جاعدايدا دا ادامدار ورتاق ماقسات توڭىرەگىندە بىرىگەدى.
اركىم ءوز مۇمكىندىگىنە قاراي ۇلەس قوسادى. ال جينالعان كومەك ءبىر ادامنىڭ نەمەسە تۇتاس قاۋىمنىڭ ماسەلەسىن شەشۋگە باعىتتالادى. دەگەنمەن ولاردىڭ اراسىندا ايىرماشىلىق تا بار. جىلۋ جيناۋ نەگىزىنەن باقىتسىزدىققا ۇشىراعان ادامدارعا قايتارىمسىز جاردەم كورسەتۋگە ارنالعان. ال كراۋدفاندينگ قايىرىمدىلىقپەن شەكتەلمەيدى. ونىڭ كومەگىمەن كاسىپكەرلىك جوبالاردى، عىلىمي زەرتتەۋلەردى، كىتاپ باسىپ شىعارۋدى، فيلم ءتۇسىرۋدى نەمەسە جاڭا تەحنولوگيالاردى قارجىلاندىرۋعا بولادى. كراۋدفاندينگتىڭ بىرنەشە نەگىزگى ءتۇرى قالىپتاسقان.
دونورلىق ۇلگىدە ادامدار ەشقانداي ماتەريالدىق پايدا كۇتپەي، قايىرىمدىلىق ماقساتىندا قاراجات بەرەدى. سىياقىعا نەگىزدەلگەن ۇلگىدە قولداۋشىلارعا دايىن ءونىم نەمەسە وزگە دە سىي ۇسىنىلادى. ينۆەستيتسيالىق كراۋدفاندينگتە قاتىسۋشىلار جوبادان ۇلەس نەمەسە قارجىلىق تابىس الۋ مۇمكىندىگىنە يە بولادى. ال قارىزدىق ۇلگىدە جينالعان اقشا بەلگىلى ءبىر شارتتارمەن قايتارىلۋى ءتيىس.
وسىنىڭ ىشىندە دونورلىق كراۋدفاندينگ ءداستۇرلى جىلۋ جيناۋعا بارىنشا جاقىن. سەبەبى ەكى جاعدايدا دا نەگىزگى ماقسات پايدا تابۋ ەمەس، وزگەگە قولداۋ كورسەتۋ. تەحنولوگيا دامىعان سايىن كومەكتىڭ اۋقىمى كەڭەيدىينتەرنەتتىڭ دامۋى ادامداردىڭ ءبىر-بىرىنە قولداۋ كورسەتۋ مۇمكىندىگىن كەڭەيتتى. 2008 -جىلى Indiegogo جانە 2009 -جىلى Kickstarter پلاتفورمالارى ىسكە قوسىلىپ، كوپشىلىك ارقىلى قارجى جيناۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنە جول اشتى. بۇل پلاتفورمالار ادامدارعا ءوز جوباسىن تانىستىرىپ، ونى جۇزەگە اسىرۋعا قاجەتتى قاراجاتتى تىكەلەي اۋديتوريادان تارتۋعا مۇمكىندىك بەردى.
ماسەلەن، 2022 -جىلى امەريكالىق جازۋشى برەندون ساندەرسون ءتورت جاڭا رومانىن جارىققا شىعارۋ ءۇشىن Kickstarter پلاتفورماسىندا قارجى جينادى. ناتيجەسىندە ونىڭ باستاماسى 41 ميلليون ا ق ش دوللارىنان استام قاراجات تارتتى. بۇل مىسال كوپشىلىك قولداۋىنىڭ تەك قايىرىمدىلىقپەن شەكتەلمەي، ادەبيەت پەن شىعارماشىلىق سالاسىندا دا ۇلكەن مۇمكىندىككە اينالعانىن كورسەتتى. ال الەۋمەتتىك باعىتتاعى كراۋدفاندينگ ارقىلى مەديتسينالىق كومەككە مۇقتاج ادامدارعا، تابيعي اپاتتان زارداپ شەككەن وتباسىلارعا جانە قوعامدىق باستامالارعا قاراجات جينالادى.
قازاقستاندا دا مۇنداي قولداۋ كوبىنە الەۋمەتتىك جەلىلەر، قايىرىمدىلىق قورلارى مەن ونلاين تولەم جۇيەلەرى ارقىلى جۇزەگە اسادى. دەگەنمەن كەز كەلگەن ينتەرنەت ارقىلى قارجى جيناۋدى رەسمي كراۋدفاندينگ پلاتفورماسىمەن تەڭەستىرۋگە بولمايدى.
مۇنداي باستامالاردا ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى، قارجىنىڭ ماقساتتى جۇمسالۋى جانە ەسەپتىڭ اشىقتىعى ەرەكشە ماڭىزدى.
جىلۋ جيناۋدىڭ بۇگىنگى ءمانى
قازاقتىڭ «كوپ تۇكىرسە، كول» دەگەن ماقالى جىلۋ جيناۋ ءداستۇرىنىڭ مازمۇنىن ءدال جەتكىزەدى. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولىنداعى» اباي مەن ۇلجاننىڭ ارەكەتتەرىنەن باستاپ، قازىرگى قوعامداعى ەرىكتىلەر مەن قايىرىمدىلىق باستامالارىنا دەيىن جالعاساتىن ورتاق ۇستانىم بار.
ول قيىن جاعدايدا قالعان ادامعا قول ۇشىن سوزۋ، ءوز مۇمكىندىگىن وزگەمەن ءبولىسۋ جانە اۋىرتپالىقتى بىرلەسە ەڭسەرۋ. بۇرىن مۇنداي كومەكتى ۇيىمداستىرۋعا اۋىل اقساقالدارى، اعايىن- تۋىس پەن كورشىلەر ۇيىتقى بولسا، بۇگىن بۇل ىسكە قوعامدىق ۇيىمدار، ەرىكتىلەر جانە الەۋمەتتىك جەلى قولدانۋشىلارى دا بەلسەندى قاتىسادى.
جىلۋ جيناۋ مەن كراۋدفاندينگتىڭ تاريحي شىعۋ تەگى ءبىر دەپ ايتۋعا نەگىز جوق. الايدا ولاردىڭ ەكەۋى دە ادامداردىڭ بىرلىگىنە، ءوزارا سەنىمىنە جانە كوپشىلىكتىڭ قولداۋىنا سۇيەنەدى. ءداستۇرلى جىلۋ جيناۋ قازاق قوعامىندا ۇجىمدىق كومەكتىڭ بۇرىننان قالىپتاسقانىن كورسەتسە، زاماناۋي كراۋدفاندينگ سول قاعيداعا ۇقساس ءتاسىلدىڭ جاڭا تەحنولوگيالىق مۇمكىندىكتەر ارقىلى قالاي جۇزەگە اساتىنىن اڭعارتادى. قوعام وزگەرگەن سايىن ادامداردىڭ ءبىر-بىرىنە كومەكتەسۋ تاسىلدەرى دە جاڭارىپ كەلەدى. ءبىراق قانداي تەحنولوگيا پايدا بولسا دا، ونىڭ نەگىزىندەگى جاناشىرلىق، ىنتىماق پەن ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتارى ءوز ماڭىزىن جوعالتپايدى.
e-history.kz