قازاقتار مەن قىرعىزداردىڭ پاتشاسى اتانعان حان

استانا. قازاقپارت - حاقنازار حان (1509 - 1580) - قازاق ورداسىندا (1538—1580ج ج. ) بيلىك قۇرعان حانى. قاسىم حاننىڭ حانىق سۇلتان حانىمنان تۋعان بالاسى. حاقنازار حان تۇسىندا قازاق حاندىعى قايتا بىرىگىپ دامي ءتۇستى.

حاقنازار قازاق حاندىعىن 42 جىل بيلەدى. قازاق حاندىعىنىڭ 300 جىلدىق تاريحىندا حاقنازارداي ۇزاق جىل ەل بيلەگەن حان بولعان ەمەس. ول ەل باسقارۋ، قيىن-قىستاۋ، اسكەري-ساياسي ىستەرى جاعىندا قاجىرلى دا قابىلەتتى قايراتكەر بولدى. ونىڭ ۇستىنە اسا كۇردەلى سىرتقى جاعدايلاردا ديپلوماتيالىق دارىنى مول مايتالمان ەكەندىگىن كورسەتتى.

حاقنازار حان تاققا وتىرعان سوڭ حاندىق ۇكىمەتتىڭ بيلىگىن نىعايتۋعا جانە كۇشەيتۋگە قاجىرلى قايرات جۇمسادى. وزىنەن بۇرىنعى تاحير حان جانە بۇيداش حان تۇسىندا بىتىراڭقى جاعدايعا تۇسكەن قازاق حاندىعىن قايتا بىرىكتىردى. 1523-1524 -جىلدارى جارىققا شىققان قازاق- قىرعىز وداعىن ۇزدىكسىز نىعايتتى، ءتىپتى سول زاماننىڭ تاريحي دەرەكتەرىندە حاقنازار حان «قازاقتار مەن قىرعىزداردىڭ پاتشاسى» دەپ اتالدى. ول وسى قازاق-قىرعىز وداعىنا سۇيەنە وتىرىپ، موعولستان حاندارىنىڭ جەتىسۋ مەن ىستىقكول الابىن جاۋلاپ الۋ ارەكەتىنە تويتارىس بەردى.
حاقنازار حاندىق قۇرعان داۋىردە قازاق حاندىعىنىڭ سىرتقى جاعدايىندا اسا ءىرى تاريحي وقيعالار ورىن الدى. بۇل كەزدە باتىستا كۇشەيە تۇسكەن ورىس مەملەكەتى شىعىسقا قاراي ىرگە كەڭەيتىپ 1552 -جىلى قازان حاندىعىن، 1556 -جىلى استراحان حاندىعىن باسىپ الدى. وسى جاعدايعا بايلانىستى، ەدىل مەن جايىق اراسىندا ۇلان-بايتاق ءوڭىردى مەكەندەگەن نوعاي ورداسى ىدىراي باستادى.

نوعاي ورداسىنىڭ ىدىراۋى، وعان قاراستى قازاق تايپالارى مەن ولاردىڭ مەكەندەگەن جەرلەرىنىڭ قازاق حاندىعىنا قوسىلۋى حاندىقتىڭ باتىس، سولتۇستىك جانە وڭتۇستىك جاعىنداعى جاعدايدا وزگەرىس تۋدىردى. ورىس مەملەكەتى مەن قازاق حاندىعى اراسىنداعى كەڭ ءوڭىردى الىپ جاتقان نوعاي وداعىنىڭ ىدىراۋى، ونىڭ ءبىر بولىگىنىڭ قازاق حاندىعىنا قوسىلىپ، ەندى ءبىر بولىگىنىڭ ورىس پاتشاسىنا باعىنۋى، شىعىسقا قاراي كەڭەيىپ كەلە جاتقان ورىس مەملەكەتىنىڭ شەكاراسىن قازاق حاندىعىنا جاقىنداتا ءتۇستى.

 1563 -جىلى ءسىبىر حاندىعىنىڭ بيلىگىن تارتىپ العان كوشىم حان ەندىگى جەردە قازاق حاندىعىنا دۇشپاندىق پوزيتسيا ۇستادى. ونىڭ ۇستىنە موڭعول بيلەۋشىلەرى مەن قازاق حاندارى اراسىندا دا قاقتىعىستار بولىپ وتىردى. وسىنداي كۇردەلى جاعدايلارمەن ەسەپتەسكەن حاقنازار حان قازاق حاندىعىنىڭ سىرتقى ساياساتىن وزگەرتتى. وزىنەن بۇرىنعى قازاق حاندارى ۇنەمى جاۋلاسىپ كەلگەن ماۋارانناحرداعى شايباني اۋلەتىمەن وداقتاستىق بايلانىس ورناتۋعا ۇمتىلدى. ورتا ازيانىڭ ەڭ ءىرى قالالارىنىڭ ءبىرى تاشكەنتتى باسىپ الۋعا باعىتتالعان اسكەري قيمىلدارىن توقتاتتى.

ءسويتىپ، شايباني اۋلەتىنەن شىققان بۇحارا حانى ابدوللا 2- مەن قازاق حانى حاقنازار «قاستاسپاي دوس بولىپ، ءوزارا كومەكتەسۋ» جونىندە «انتتاستىق شارت» جاساستى. حاقنازار حاننىڭ بۇل ديپلوماتيالىق شاراسى وڭدى بولدى. XVI عاسىردىڭ 60-جىلدارىنىڭ سوڭى مەن 70-جىلدارىنىڭ باسىندا سوعىس قيمىلدارى توقتاپ، بەيبىتشىلىك ورنادى، قازاقتاردىڭ ورتا ازيا حالقىمەن ساۋدا- ساتتىق قارىم- قاتىناسى، ەكونوميكالىق بايلانىسى ودان ءارى ورىستەدى. مۇنىڭ ءوزى قازاق حاندىعىنىڭ ىشكى جاعدايىن جاقسارتۋعا، حالقىنىڭ شارۋاشىلىق ءومىرىنىڭ وڭالۋىنا ءتيىمدى بولدى. سونىمەن قاتار قازاق حاندىعىن دا نىعايتا ءتۇستى.