قازاقتار حالىق سانىن قالاي ەسەپتەگەن

الماتى. KAZINFORM - بۇگىنگىدەي ساناق، بازا، سيفر جوق زاماندا قازاقتار حالىق سانىن قالاي بىلگەن؟ كوشپەلى قوعامدا «ستاتيستيكا» دەگەن ۇعىم بولماعانىمەن، ەل ءوز سانىن شامالاپ بولسا دا ەسەپتەي العان. بۇل جۇيە قالاي جۇمىس ىستەدى؟

ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى بەرەكەت كارىبايەۆتىڭ ايتۋىنشا، قازاق حاندىعى داۋىرىندە ناقتى ەسەپ جۇرگىزۋ مۇمكىن بولماعانىمەن، وزىندىك ولشەمدەر بولعان.

14-15-عاسىرلار ارالىعىندا حالىق سانىن ءدال انىقتايتىن ناقتى ادىستەمە بولعان جوق. الايدا شامالاپ ەسەپتەۋ تاسىلدەرى قولدانىلدى، - دەيدى عالىم.

كوشپەلى قوعامداعى باستى ەسەپ بىرلىگى - ۇلىس بولدى. بۇل تەك اۋماق ەمەس، بەلگىلى ءبىر حالىق سانىنا يە اكىمشىلىك قۇرىلىم ەدى.

- دەرەكتەردە ءبىر ۇلىستا شامامەن 10 مىڭ شاڭىراق بولعانى ايتىلادى. ال ءبىر شاڭىراقتا ورتا ەسەپپەن 5-6 ادام تۇرعان، - دەيدى بەرەكەت كارىبايەۆ.

وسى ەسەپپەن قاراعاندا، ءبىر ۇلىستىڭ حالقى 50 مىڭ مەن 80 مىڭ ارالىعىندا بولعان.

- قازىرگى ولشەممەن بۇل - ءبىر اۋداننىڭ حالقى، - دەپ ناقتىلادى تاريحشى.

العاشقى «ميلليون»: قاسىم حان ءداۋىرى

قازاق حالقىنىڭ جالپى سانى تۋرالى العاشقى ءىرى دەرەك مۇحاممەد حايدار دۋلاتيدىڭ ەڭبەگىندە كەزدەسەدى.

- «تاريحي راشيدي» كىتابىندا قازاقتاردىڭ سانى 1 ميلليوننان اسقانى ايتىلادى. بۇل - قاسىم حان تۇسىنداعى ەڭ قۋاتتى كەزەڭ. سول كەزدە قازاق حاندىعىنىڭ اۋماعى ەرتىستەن ەدىلگە، توبىلدان سىردارياعا دەيىن جەتكەن، - دەيدى عالىم.

الايدا بۇل سان ءبىر ساتتە پايدا بولا قالعان جوق.

- بۇل ايماقتا قازاق حاندىعىنا دەيىن ءۇش ءىرى ۇلىس بولعان: ماڭعىت، شيبان جانە وردا-ەجەن. سولاردىڭ جيىنتىق سانى شامامەن 1 ميلليونعا جۋىق، - دەيدى كارىبايەۆ.

ال كەرەي مەن جانىبەك ءبولىنىپ شىققاندا، بارلىق حالىق بىرگە كەتكەن جوق.

- وردا- ەجەن ۇلىسىنىڭ تولىق قۇرامى كوشكەن جوق، شامامەن ۇشتەن ءبىرى نەمەسە جارتىسىنا جۋىعى عانا ءبولىندى. سونىڭ وزىندە از ۋاقىت ىشىندە ولاردىڭ سانى 200 مىڭعا جەتكەن، - دەيدى ول.

شاڭىراقپەن سانالعان دالا

بۇل ءتاسىل كەيىنگى عاسىرلاردا دا ساقتالدى. XIX عاسىردا رەسەي يمپەرياسى قازاق دالاسىن زەرتتەي باستاعاندا دا حالىق سانى شاڭىراق ارقىلى ەسەپتەلدى.

- ورىنبور گەنەرال- گۋبەرناتورى ۆولكونسكيي قازاقتاردىڭ سانىن ساۋداگەرلەردەن سۇراپ جيناعان. ءار رۋ، ونىڭ قىستاۋى، باسقارۋشىسى، قانشا شاڭىراق بار - ءبارى سولاي تىركەلگەن. الايدا بۇل ناقتى ساناق ەمەس، شامامەن الىنعان دەرەكتەر ەدى، - دەيدى تاريحشى.

ول حالىق سانى تۋرالى دەرەكتەردى جيناعان زەرتتەۋشىلەردىڭ ءبىرى - ليەۆشين بولعانىن ايتتى.

- 1832-جىلعى ەڭبەگىندە ول قازاقتاردىڭ سانىن 2-3 ميلليون دەپ كورسەتەدى، - دەيدى كارىبايەۆ.

العاشقى رەسمي ساناق

قازاق دالاسىنداعى العاشقى تولىققاندى حالىق ساناعى 1897-جىلى ءوتتى.

- سول ساناق بويىنشا قازاقتاردىڭ سانى شامامەن 4,5 ميلليون بولعان. ءبىراق بۇل تولىق كورسەتكىش ەمەس. سەبەبى حالىق اراسىندا ەرەكشە تۇسىنىك بولعان. - «ادامدى ساناما» دەگەن ىرىمعا بايلانىستى كوپشىلىك ءوز سانىن جاسىرۋعا تىرىسقان. كەيبىر رۋ-تايپالار مۇلدە تىركەلمەي قالعان، - دەيدى تاريحشى.

نەگە حالىق سانىن ءبىلۋ ماڭىزدى بولدى

حالىق سانىن ەسەپتەۋ تەك قىزىعۋشىلىق ءۇشىن ەمەس، ناقتى قاجەتتىلىك ەدى.

- ءاربىر بيلەۋشى ءوز قول استىندا قانشا حالىق بارىن، قانشا اسكەر شىعارا الاتىنىن ءبىلۋى كەرەك بولدى، - دەيدى عالىم.

قازاقتار حالىق سانىن بۇگىنگىدەي ءدال سيفرمەن ەمەس، «ۇلىس»، «رۋ»، «شاڭىراق» سياقتى ۇعىمدار ارقىلى ەسەپتەگەن. بۇل - كوشپەلى ءومىر سالتىنا بەيىمدەلگەن، وزىندىك قيسىنى بار دەموگرافيالىق جۇيە، ياعني دالادا ساناق بودى، تەك بۇل باسقاشا جۇرگىزىلدى.

ەسكە سالايىق، بۇعان دەيىن قازاق جىراۋلارى حاندارعا قالاي اسەر ەتكەنى تۋرالى جازعانبىز.