يمپورتتىڭ 27,2 پايىزى كەنيادان جەتكىزىلگەن. بۇل دەرەكتەر شايدىڭ قازاقستاندا كوپ تۇتىنىلاتىنىن اڭعارتادى. قازاق داستارقانىنان ەرەكشە ورىن العان سۋسىننىڭ تاريحى بىرنەشە عاسىر بۇرىنعى ساۋدا بايلانىستارىمەن ساباقتاس.
ۇلى جىبەك جولىنان قازاق داستارقانىنا دەيىن
شايدىڭ وتانى - قىتاي. ساۋدا جولدارى ارقىلى باسقا ايماقتارعا تاراعان سۋسىن قازاق دالاسىنا جەتكەن. ەتنوگراف- عالىم، تاعام انتروپولوگياسىنىڭ مامانى ايگەرىم مۇساعاجينوۆانىڭ ايتۋىنشا، شاي قازاقتىڭ تۇرمىسىنا XVIII- XIX عاسىرلاردا ەنىپ، XIX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا كۇندەلىكتى تۇتىناتىن سۋسىنعا اينالعان.
- قازاق دالاسى قىتاي، ورتالىق ازيا جانە رەسەي يمپەرياسىن بايلانىستىراتىن ساۋدا جولدارىنىڭ توعىسىندا ورنالاسقان. قىتايدان كوبىنە كىرپىش پىشىنىندە باسىلعان شاي اكەلىنسە، رەسەيمەن ساۋدا ارقىلى بايحا شايى تارادى. بۇحارا، قۇلجا مەن قاشعار قالالارىمەن بايلانىستار دا ماڭىزدى ءرول اتقاردى، - دەدى ەتنوگراف.
العاشىندا شاي، قانت پەن ساماۋرىن قىمبات سانالىپ، وتباسىنىڭ داۋلەتىن تانىتقان. كەيىن سۋسىن كوپشىلىككە كەڭىنەن تارالىپ، جەرگىلىكتى تۇرمىسقا بەيىمدەلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە شاي ءىشۋ ءداستۇرى قازاقتىڭ قوناق كۇتۋ مادەنيەتىمەن تىعىز بايلانىستا قالىپتاستى.
وڭىرلەردەگى شاي ءىشۋدىڭ ەرەكشەلىكتەرى
شايدىڭ قازاق تۇرمىسىنا ءسىڭۋى ونى دايىنداۋ مەن ۇسىنۋدىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىن قالىپتاستىردى. ەلدىڭ ءار وڭىرىندە شاي ىشۋگە قاتىستى داستۇرلەر ساقتالعان. ماسەلەن، باتىس قازاقستاندا شايعا قۋىرىلعان تارى قوسىلسا، وڭتۇستىكتە كوك شاي كەڭ تاراعان. كەي وڭىرلەردە ءسۇت، تۇز، ماي جانە قۋىرىلعان ۇن قوسىلعان شىرشاي دايىندالعان.
ەتنوگراف ايگەرىم مۇساعاجينوۆانىڭ ايتۋىنشا، شايدىڭ ءتۇر-ءتۇرىن ازىرلەۋمەن قاتار، ونى ۇسىنۋدىڭ دا وزىندىك ادەبى بار.
- «اق شاي» قويۋ دەمدەلگەن شايعا ءسۇت نەمەسە قايماق قوسۋ ارقىلى دايىندالادى. ال «كەلىن شاي» داستۇرىندە جاس كەلىننىڭ قوناقتاردى قارسى الىپ، شاي ۇسىنۋىنا ەرەكشە ءمان بەرىلگەن. «باس اياق» دەپ داستارقان باسىنداعى سىيلى قوناققا نەمەسە ۇلكەن كىسىگە ۇسىنىلاتىن العاشقى كەسەنى اتاعان، - دەدى ەتنوگراف.
قازاقتىڭ شاي ءىشۋ ادەبىندە قوناققا شايدى از مولشەردە قۇيىپ، قايتا-قايتا ۇسىنۋ قۇرمەتتىڭ بەلگىسى سانالادى. بۇل ءداستۇر شايدىڭ جاي عانا سۋسىن ەمەس، قوناقپەن اڭگىمەلەسۋگە، سىيلاستىقتى بىلدىرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن مادەني قۇبىلىس ەكەنىن كورسەتەدى.
قازاقتىڭ ءداستۇرى مەن بەلگيا عالىمدارىنىڭ تاجىريبەسى
ءسۇت قوسىلعان شاي قازاق داستارقانىندا عانا ەمەس، كەزىندە ۇلى بريتانيادا دا كەڭ تاراعان. الايدا بريتاندىقتاردىڭ بۇل سۋسىندى ىشۋىنە تاريحي جانە تۇرمىستىق جاعدايلار اسەر ەتكەن.
ءتىپتى، 1980 -جىلداردىڭ سوڭىندا بەلگيا كورولدىك جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى ينستيتۋتىنىڭ حيميكتەرى سۋسىن ازىرلەۋدىڭ ءتۇرلى ءادىسىن زەرتتەگەن. ولار ينگرەديەنتتەردى ارالاستىرۋ رەتىن، قايناتۋ ۇزاقتىعىن، ءسۇتتىڭ تەمپەراتۋراسىن جانە تۇز سەكىلدى قوسپالاردىڭ اسەرىن تاجىريبە جۇزىندە سىناعان.
قازاقستاندا دا شاي ءىشۋ مادەنيەتى ۋاقىت وتە كەلە جاڭا تالعامدارمەن تولىعىپ كەلەدى. ماسەلەن، قازىر ارشا مەن كيىكوتى سەكىلدى جەرگىلىكتى وسىمدىكتەردى قوسىپ، سۋسىننىڭ جاڭا تۇرلەرىن ازىرلەۋ ءۇردىسى بايقالادى. دەگەنمەن، مۇنداي جاڭاشىلدىقتاردى داستۇرمەن بايلانىستىرۋ ءۇشىن تاريحي نەگىزگە سۇيەنۋ ماڭىزدى.
- جەرگىلىكتى وسىمدىكتەردەن جاڭا رەتسەپت جاساۋ - ۇلتتىق اسحانانىڭ زاماناۋي ينتەرپرەتاتسياسى. ءبىراق سۋسىندى ءداستۇرلى دەپ اتاۋ ءۇشىن تاريحي دەرەكتەر قاجەت، - دەدى ايگەرىم مۇساعاجينوۆا.
ەتنوگرافتىڭ پىكىرىنشە، جاستاردىڭ جاڭا دامدەرگە قىزىعۋى ۇلتتىق داستۇردەن باس تارتۋدى بىلدىرمەيدى. كەرىسىنشە، ءداستۇردىڭ ءمانىن ساقتاي وتىرىپ، ونى زامانعا ساي دامىتۋ ماڭىزدى. وسىلايشا، شاي ءىشۋ مادەنيەتى تاريحي تامىرىنان اجىراماي، جاڭا تالعامدارمەن تولىعا الادى.
شايدى 60 گرادۋستان تومەن تەمپەراتۋرادا ىشكەن دۇرىس
شايدىڭ مادەنيەت پەن كۇندەلىكتى تۇرمىستاعى ورنى ونىڭ دەنساۋلىققا اسەرىنە دە نازار اۋدارتادى. مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ ماگيسترى، №1 وتباسىلىق مەديتسينا كافەدراسىنىڭ اسسيستەنتى، گاستروەنتەرولوگ ايگەرىم ساربايەۆانىڭ ايتۋىنشا، كوفەينى بار شايدى شامادان تىس تۇتىنۋ ۇيقىسىزدىق پەن مازاسىزدىققا اكەلۋى مۇمكىن.
- قارا جانە كوك شايدى كۇنىنە 3- 5 كەسە، ياعني شامامەن 600- 900 ميلليليتر كولەمىندە ىشۋگە بولادى. ال ءشوپ شايلارىنىڭ مولشەرى قۇرامىنا بايلانىستى ءارتۇرلى بولادى، - دەدى دارىگەر.
مامان شايدىڭ قۇرامىنداعى تانيندەر تەمىردىڭ ءسىڭۋىن تومەندەتۋى مۇمكىن ەكەنىن دە ەسكەرتەدى. سوندىقتان تەمىر تاپشىلىعىنىڭ قاۋپى بار ادامدارعا شايدى تاماقپەن بىرگە ىشپەي، اراعا ۋاقىت سالىپ تۇتىنعان ءجون.
سۋسىننىڭ تەمپەراتۋراسى دا ماڭىزدى. دارىگەردىڭ ايتۋىنشا، وتە ىستىق شايدى ۇنەمى ءىشۋ وڭەشتىڭ شىرىشتى قاباتىنا زيان كەلتىرىپ، قاتەرلى ىسىك تۋدىرۋى مۇمكىن. سول سەبەپتى شايدى 60 گرادۋستان تومەن تەمپەراتۋراعا دەيىن سۋىتىپ ىشكەن دۇرىس.
اۆتورلار
ءمولدىر سنادين