- بىزدە كوبىنەسە قازاقتىڭ بولمىسىنا، ەلدىگىمىزگە جات ارحايكالىق داستۇرلەردى قازاقتىڭ سالتى رەتىندە كورسەتكىسى كەلەتىن ءۇردىس بار. سونىڭ ءبىر مىسالى - قىز الىپ قاشۋ. قازاقتىڭ قىزىن قازاقتىڭ جىگىتى بەلدەن باسىپ، ارىن تاپتاپ، كۇشتەپ الىپ قاشۋعا ەشقاشان قۇقىعى بولماعان. بۇل - قازاق داستۇرىنە مۇلدە جات قۇبىلىس. قازاقتا قىز الۋ تەك كەلىسىم ارقىلى جۇزەگە اسقان. قىزدىڭ وتباسىمەن اقىلداسىپ، اتا-اناسىنا ەستىرتىپ، بارلىق ءجون-جوسىعىن جاساپ بارىپ قانا ورىندالعان. كەيبىر جاعدايدا ۇلكەن اپكەسى تۇرمىسقا شىقپاي جاتسا، ەكى جاس ءوزارا كەلىسىپ، ورتاق شەشىممەن ىسكە اساتىن جورالعىلار بولعان. ءبىراق بۇگىنگى قوعامدا مۇنداي ارحايكالىق ۇعىمداردى اقتاۋعا جول جوق. ەندىگى جەردە ونى ۇمىتۋىمىز كەرەك، - دەيدى ءماجىلىس دەپۋتاتى Jibek joly ارناسىنىڭ «جاڭا ۋاقىت» اقپاراتتىق-ساراپتامالىق باعدارلاماسىنا بەرگەن سۇحباتىندا.
سپيكەر جاقىندا عانا شىمكەنتتە بولعان رەزونانستى جاعدايدىڭ قوعامعا اۋىر سوققى بولعانىن اتاپ ءوتتى.
- شىمكەنتتەگى بارىمىزگە بەلگىلى جاعداي قوعامنىڭ جۇرەگىن اۋىرتتى. وسىعان بايلانىستى ماجىلىستە ارنايى نورما قابىلداندى. قىز الىپ قاشۋ ەندى ادام ۇرلاۋ، بوپسالاۋ، قاناۋمەن تەڭ قىلمىستار قاتارىنا جاتقىزىلدى. زاڭ اياسىندا مۇنداي ارەكەتتەر ءۇشىن ءتىپتى 10 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى قاراستىرىلعان. سوعان قاراماستان، قوعامدا ءالى دە بەلدەن باسۋشىلىق كەزدەسەدى. بۇل - اسا قاۋىپتى قۇبىلىس، - دەيدى ستۋديا قوناعى.
سونىمەن قاتار دەپۋتات وتباسى ينستيتۋتىنىڭ ماڭىزىنا ەرەكشە توقتالدى.
- ەكىنشى ماڭىزدى ماسەلە - وتباسى ينستيتۋتى. ءال-فارابي «وتباسى - كىشىگىرىم مەملەكەت» دەسە، اريستوتەل مەملەكەتتىڭ نەگىزى وتباسى ەكەنىن ايتقان. ەندەشە، وتباسىنىڭ نەگىزگى «كونستيتۋتسياسى» نە؟ ول - نەكە. نەكە تۋرالى انىقتاما «نەكە جانە وتباسى كودەكسىندە» بار، ءبىراق كونستيتۋتسيادا ناقتى كورسەتىلمەگەن. كونستيتۋتسيادا ءبىز وتباسىلاردى قورعايمىز، بالالاردىڭ قۇقىعى مەن قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەمىز دەپ جازدىق. الايدا «نەكە» ۇعىمىنىڭ ءوزى انىقتالماعان، - دەيدى ەلنۇر بەيسەنبايەۆ.
دەپۋتات نەكەنىڭ انىقتاماسى ناقتى ءارى ايقىن بولۋى ءتيىس ەكەنىن ايتتى.
- ءبىز كوپتەن بەرى ايتىپ كەلە جاتقان ماسەلە بار. نەكە دەگەنىمىز - ەر مەن ايەلدىڭ اراسىنداعى ەرىكتى ءارى تەڭ، مەملەكەتتىك تىركەۋ ارقىلى بەكىتىلگەن وداق. بۇل انىقتامانىڭ ءوزى بىرنەشە ماڭىزدى قاعيدانى قامتيدى. بىرىنشىدەن، ەر مەن ايەل اراسىنداعى قۇقىقتاردىڭ تەڭدىگىن بىلدىرەدى. ەكىنشىدەن، ەرىكتى تۇردە، ياعني كۇش كورسەتۋ ارقىلى ەمەس، ەكى تاراپتىڭ ءوز قالاۋىمەن قۇرىلاتىن وداق ەكەنىن كورسەتەدى. ەڭ باستىسى قازاقستاندا نەكە تەك ەر مەن ايەلدىڭ اراسىنداعى وداق رەتىندە عانا تانىلادى. بۇل - وتە ماڭىزدى ماسەلە. قوعامدا ء«بىزدىڭ قۇقىعىمىز تاپتالىپ جاتىر» دەگەن جەلەۋمەن ءداستۇرلى ەمەس قۇبىلىستاردى ەنگىزۋگە تىرىساتىن ارەكەتتەر بايقالىپ وتىر. بۇل - ءبىزدىڭ ۇلتتىق داستۇرىمىزگە جاسالعان قىسىم. وسىعان بايلانىستى دا ارنايى قۇقىقتىق نورمالار قابىلداندى. بۇل نورمالار - جوعارىدا ايتىلعان بارلىق قاۋىپ-قاتەرگە بەرىلگەن زاڭدى جاۋاپ، - دەيدى سپيكەر.
ستۋديا قوناعى وتباسىداعى زورلىق-زومبىلىق ماسەلەسىن دە كوتەردى.
- زورلىق-زومبىلىق ماسەلەسىنە كەلسەك، مۇنداي جاعدايدا ءجابىر كورەتىندەردىڭ 70-80 پايىزى - ايەلدەر مەن بالالار. مەملەكەت باسشىسى پرەزيدەنت بولىپ سايلانعاننان بەرى بۇل ماسەلەنى تۇراقتى تۇردە كوتەرىپ كەلەدى. ارنايى زاڭ قابىلداندى، بالالار جىلى جاريالاندى. بۇل - جۇيەلى جۇمىستىڭ زاڭدى جالعاسى. مۇنىڭ ءبارى وتباسىن مەملەكەتتىڭ مىزعىماس ينستيتۋتى رەتىندە قورعاۋعا باعىتتالعان. الەمنىڭ كوپتەگەن دامىعان ەلدەرىندە بۇل قاعيدالار ناقتى بەلگىلەنگەن. ءبىز دە وتباسىنا جوعارى قۇندىلىق رەتىندە قاراپ، ونى مەملەكەتتىڭ نەگىزگى تىرەگى دەپ تانيمىز، - دەيدى دەپۋتات.
ەلنۇر بەيسەنبايەۆ ءسوز سوڭىندا قازاقستان جاستارىنا ۇندەۋ جاسادى.
- بارشا كورەرمەنگە ايتارىم: بولاشاقتا وتباسى قۇرامىن دەپ وتىرعان ازاماتتار ءتۇسىنسىن - سىزدەردىڭ وتباسىلارىڭىزدىڭ كونستيتۋتسياسى ول - نەكە. ونى مۇمكىندىگىنشە بۇزباۋعا، بارلىق قارىم-قاتىناستى زاڭناما اياسىندا، ادىلەتتىلىك پەن ءتارتىپ قاعيداتتارىنا ساي قۇرۋعا شاقىرامىن، - دەپ تۇيىندەدى ول.
ەسكە سالا كەتەيىك، Jibek joly تەلەارناسى ەلدەگى ساياسي جۇيەنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان باستامالاردى «V قۇرىلتاي: ساياسي ترانسفورماتسيا» دەرەكتى فيلمىندە كەڭىنەن تارقاتىپ، كورەمەن نازارىنا ۇسىندى.
اۆتور
ارۋجان ماحمۋت