مەملەكەت قارجىسى قايدان الىنادى
ق ر قارجى مينيسترلىگى بەرگەن ەسەپتە بۇل دەرەكتەر تولىعىمەن قامتىلعان. 2026 -جىلدىڭ 1-ساۋىرىندەگى جاعداي بويىنشا، 7,27 تريلليون تەڭگە كىرىستىڭ 6,98 تريلليونى سالىقتان تۇسكەن. باسقاشا ايتقاندا، مەملەكەت ىشكى نارىقتان كەلگەن تابىستى قايتا ءبولۋ ارقىلى ءومىر سۇرەدى.
سالىقتىڭ دا كوپتەگەن ءتۇرى بار - كىرىس سالىعى، ق ق س، بيزنەستەن تۇسەتىن سالىق، جەر قويناۋىن يگەرۋشىلەر تولەيتىن سالىق. ايتا كەتەتىن جايت، قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ تىرەگى - سالىق تۇسىمدەرى جانە شيكىزات ەكسپورتتاۋ. ەكەۋىنىڭ تەڭگەرىمى ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ شارالارىنا بايلانىستى اقىرىنداپ وزگەرىپ كەلە جاتىر.
ءبىرىنشى باعىت - كۇندەلىكتى ەكونوميكالىق بەلسەندىلىك. جالاقى اۋدارىمدارى، ساتىپ الۋ جانە قىزمەت كورسەتۋ سەكتورلارىنان سالىق تۇسەدى. دەمەك، ازاماتتار تابىسىن العاندا عانا ەمەس، جۇمساعاندا دا، بيۋدجەت تولىعادى. وڭدەۋ سالاسى دامىپ كەلە جاتقاندىقتان، اتالعان سەكتوردىڭ ماڭىزى دا ارتا تۇسۋدە.
ال ەكىنشى باعىت - شيكىزات ەكسپورتى. ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ ساياساتىنا قاراماستان، مۇناي، گاز جانە مەتالل ساتۋ ءالى دە بيۋدجەتتىڭ وزەگى بولىپ قالىپ وتىر. 1-ساۋىردەگى جاعداي بويىنشا، ودان تۇسكەن كىرىس 1,4 تريلليون تەڭگەدەن اسقان.
مۇنداي مودەل حالىققا سالىناتىن سالىق كولەمىن ۇزاق ۋاقىت بويى قاتتى وسىرمەۋگە مۇمكىندىك بەردى. سونداي-اق، رەسپۋبليكا شيكىزات ەكسپورتىنا تاۋەلدىلىكتەن بىرتىندەپ ارىلىپ كەلە جاتقانى بايقالادى. سەبەبى، مەملەكەت ىشكى تابىس كوزدەرىن كۇشەيتىپ، شيكىزات ءوندىرىسى مەن ەكسپورتىنان وڭدەۋ سەكتورىنا بەتبۇرىس جاسادى.
سالىقتى كىمدەر تولەيدى جانە كولەمى قانشا
قاعاز جۇزىندە، ءبارى تۇسىنىكتى. بيزنەس وكىلدەرى مەن ازاماتتار تولەيتىن سالىق ەكى ءتۇرلى. ال شىن مانىندە، بۇل شارتتى ءبولىنىس. سەبەبى، كومپانيالار ق ق س تولەگەندە، ونى ءوز تابىسىنان المايدى. تاۋاردىڭ قۇنىنا قوسىپ قويادى. ال الەۋمەتتىك سالىقتار مەن جارنالار تولەگەندە، قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقىسىنان ۇستايدى.
ەگەر بەكىتىلگەن ستاۆكاعا قاراساق، جەكە تابىس سالىعى - 10 پايىز، ق ق س - 16 پايىز، كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعى - 20 پايىز. كوپتەگەن شەتەلدەگى جاعدايمەن سالىستىرساق، بۇل سونشالىقتى جوعارى كورسەتكىش ەمەس.
سالىق سالاسىنداعى ساراپشى ايدار ماساتبايەۆتىڭ ايتۋىنشا، جاسىرىن تولەمدەردى دە ەسكەرۋ كەرەك.
- مىسالى، جاسىرىن تولەمدەرگە تابىستىڭ 10 پايىزى ۇستالاتىن زەينەتاقى اۋدارىمدارىن جاتقىزۋعا بولادى. سوندا سالىقپەن قوسقاندا، جالاقىنىڭ 19 پايىزى الىنادى. ودان بولەك، 2 پايىز مىندەتتى مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جارناسى شەگەرىلەدى، - دەيدى ول.
دەگەنمەن، ماماننىڭ سوزىنشە، تولەمدەردىڭ ءبىر بولىگىن جۇمىس بەرۋشى دە تولەيدى.
- الەۋمەتتىك سالىق جانە الەۋمەتتىك اۋدارىمدار شامامەن 11 پايىز بولادى. سونىمەن قاتار، وعان 5 پايىز جۇمىس بەرۋشىنىڭ زەينەتاقى اۋدارىمدارى قوسىلادى، - دەيدى ايدار ماساتبايەۆ.
سالىق قايدا جۇمسالادى
ەندى نەگىزگى ماسەلەگە كوشىپ، بيۋدجەتكە تۇسكەن قارجى قايدا كەتەتىنىنە توقتالايىق. رەسمي دەرەككە جۇگىنسەك، 2026 -جىلدىڭ 1-ساۋىرىندەگى جاعداي بويىنشا، 7,27 تريلليون تەڭگە تابىس ءتۇسىپ، ال شىعىن 7,29 تريلليون تەڭگە بولعان.
نەگىزگى باعىت - الەۋمەتتىك كومەك جانە قامتاماسىز ەتۋ. ءۇش ايدا بۇل ماقساتتا 1,84 تريلليون تەڭگە بولىنگەن. اتاپ ايتقاندا، ولار - زەينەتاقى، جاردەماقى جانە تولەمدەر، ياعني تۇسكەن سالىقتى بۇقاراعا كەرى قايتارۋ مەحانيزمى.
ءبىلىم بەرۋ سالاسى ەكىنشى ورىندا. وعان 1,46 تريلليون تەڭگە باعىتتالعان. بۇل دەگەنىمىز - مەكتەپتەر، ۋنيۆەرسيتەتتەر، ۇستازداردىڭ ايلىعى جانە ينفراقۇرىلىم، ياعني مەملەكەت ادام كاپيتالىنا ينۆەستيتسيا قۇيادى.
سونىمەن بىرگە، تابىستىڭ ايتارلىقتاي بولىگى، ياعني 1,19 تريلليون تەڭگە بۇعان دەيىن قابىلداعان مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋعا جۇمسالعان.
ال دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا بيۋدجەتتەن بولىنگەن قاراجات سالىستىرمالى تۇردە ايتساق، ازداۋ - شامامەن 101 ميلليارد تەڭگە. الايدا الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورىنان بەرىلەتىن اقشانى، ياكي 929,9 ميلليارد تەڭگەنى قوسا ەسەپتەسەك، وندا كورسەتكىش بىردەن ون ەسەگە ۇلعايادى. دەمەك، سالىق جۇكتەمەسىنىڭ ءبىر بولىگى بيۋدجەت اياسىنان تىس قىلىپ كورسەتىلەدى.
اجەپتاۋىر قارجى ەكونوميكا مەن ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا: كولىك جانە كوممۋنيكاتسياعا - 386,9 ميلليارد تەڭگە، ت ۇ ك ش-كە - 377,7 ميلليارد تەڭگە، اۋىل شارۋاشىلىعىنا - 415,3 ميلليارد تەڭگە ارنالادى. بۇل شىعىندار ەكونوميكا ءوسىمىنىڭ نەگىزىن قالىپتاستىرادى.
مەملەكەت ءۇشىن قاۋىپسىزدىك تە اسا ماڭىزدى. قوعامدىق ءتارتىپتى ساقتاۋعا 394,3 ميلليارد تەڭگە، ال قورعانىسقا 282,8 ميلليارد تەڭگە قاراستىرىلعان. بۇل سەكتورلار ەكونوميكالىق وسىمگە تىكەلەي اسەر ەتپەگەنمەن، ولارعا قارجى بولمەۋگە بولمايدى.
جالپى ايتقاندا، قازاقستان بيۋدجەتىنىڭ باسىم بولىگى الەۋمەتتىك سالاعا - الەۋمەتتىك تولەمدەرگە، ءبىلىم بەرۋ جانە نەگىزگى مەملەكەتتىك قىزمەتتەرگە باعىتتالادى.
ۇلتتىق قور - ساقتىق قۇرالى
سالىقتاردان بولەك، ۇلتتىق قور دا ماڭىزدى ءرول وينايدى.
ونىڭ مەحانيزمى قاراپايىم: شيكىزات باعاسى جوعارى بولعان كەزەڭدەردە ەكسپورتتان تۇسكەن قارجىنىڭ ارتىلعانى ۇلتتىق قورعا قۇيىلادى. ال قاراجات جەتىسپەۋشىلىگى تۋىنداسا، ونداعى اقشا بيۋدجەتتى تۇراقتاندىرۋعا قولدانىلادى. قازىرگى جاعدايدا، ءتىپتى، كىرىس پەن شىعىننىڭ اراسىنداعى اراقاشىقتىقتى تولتىرۋعا دا پايدالانىلىپ جاتىر.
بۇل، اسىرەسە، مۇناي دەفيتسيتى كورسەتكىشىنەن بايقالادى. ول ءۇش ايدا 826,7 ميلليارد تەڭگە بولعان. شيكىزات ەكسپورتىنان تۇسكەن قارجى مەن ترانسفەرتتەر ەسەپتەلمەگەندە، بيۋدجەتتەگى تەڭگەرىم جويىلار ەدى. مۇنداي مودەل قورعا تۇسەتىن قارجى شىعىندارمەن ساي كەلگەندە عانا جارامدى. ايتپەسە، بيۋدجەتتىڭ سىرتقى فاكتورلارعا تاۋەلدىلىگى ماسەلەسى تۋىندايدى.
دەفيتسيت نەگە تۋىندايدى جانە ول قالاي جابىلادى
بيۋدجەتكە ءۇش ايدا ايتارلىقتاي سالىق، ياعني 6,98 تريلليون تەڭگە تۇسكەنمەن، ءبارىبىر دە دەفيتسيت بار. 1-ساۋىردەگى جاعداي بويىنشا، 593,7 ميلليارد تەڭگە قارجى جەتىسپەيدى. سەبەبى، شىعىن كولەمى كىرىستەن جوعارى.
دەفيتسيت بىرنەشە جولمەن جابىلادى.
ءبىرىنشىسى - قارىز الۋ. ءۇش ايدا 1,47 تريلليون تەڭگە قارىز الىنعان، ياعني مەملەكەتتىك قارىز ءوسىپ بارادى.
ەكىنشىسى - بۇعان دەيىن جينالعان قارجىنى پايدالانۋ.
ءۇشىنشىسى - قارجىلىق اكتيۆتەر ارقىلى جۇزەگە اساتىن وپەراتسيالار. بۇعان كۆازيمەملەكەتتىك سەكتورداعى رەسۋرستاردى قايتا ءبولۋ دە كىرەدى.
ايتا كەتەرلىك جايت، جاڭادان الىنعان قارىزدىڭ جارتىسىنان استامى، ياكي 784,6 ميلليارد تەڭگە بۇرىنعى قارىزداردى قايتارۋعا جۇمسالادى. سالدارىنان ەكونوميكالىق وسىمگە سەبەپ بولاتىن سالالارعا بولىنەتىن قارجى قىسقارادى.
ناتيجەسىندە، بيۋدجەت سىرتقى فاكتورلارعا (شيكىزات ەكسپورتى مەن تاعى دا قارىز الۋعا) تاۋەلدى بولىپ قالا بەرەدى.
مەملەكەت كىرىس جولدارىن قايدان قاراستىرادى
دەفيتسيت جاعدايىندا مەملەكەت بيۋدجەتكە بارىنشا ءتيىمدى جانە حالىققا مەيلىنشە سالماق سالمايتىن قادامدارعا بارادى.
بۇل ماقساتتاعى ءبىرىنشى باعىت - جاناما سالىقتار. مىسال رەتىندە 2026 -جىلى ق ق س 16 پايىزعا وسكەنىن ايتۋعا بولادى. بۇل سالىق ەرەجە بويىنشا نارىقتىڭ بارلىق قاتىسۋشىسىنا سالىنادى، ال ءىس جۇزىندە سالماق ساتىپ الۋشىعا، تۇتىنۋشىعا تۇسەدى. ويتكەنى، جوعارىدا جازعانىمىزداي، كومپانيالار، ادەتتە، مۇنداي تولەمدەردى ساتاتىن تاۋارلارىنىڭ قۇنىنا قوسىپ، ءوندىرىپ الادى.
- ق ق س-نى كوتەرۋ ەڭ وڭاي جول. ونىڭ قۇرىلىمىنىڭ ءوزى سولاي ويلاستىرىلعان. ويتكەنى، بيۋدجەتتى قىسقا ۋاقىتتا تولتىرادى، - دەيدى ايدار ماساتبايەۆ.
ەكىنشى باعىت - اكتسيزدەر. مەملەكەت جانارماي، تەمەكى، الكوگول ءتارىزدى كەي تاۋارلارعا سالىقتى ارتتىرادى. ونىمەن ءبىر مەزەتتە ايلىق ءوسىپ، تۇتىنۋ كولەمى دە رەتتەلىپ وتىرادى.
ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە، تاعى ءبىر ءتاسىل - مۇلىك جانە قىمبات يەلىكتەر مەن زاتتارعا سالىق سالۋ.
- مۇنى قوسىمشا جول رەتىندە ەسەپتەۋگە بولادى. سەبەبى مۇلىك سالىعى ماسەلەسى ۇزاق ۋاقىت بويى قاراستىرىلماي كەلدى. 450 ميلليون تەڭگەدەن قىمبات تۇراتىن وبەكتىلەرگە جوعارىلاتىلعان ستاۆكا ەنگىزۋ سوڭعى قادام بولدى، - دەيدى ول.
ال جەكە تابىس سالىعى ءتارىزدى تىكەلەي سالىقتاردى ءوسىرۋ حالىققا بىردەن اسەر ەتەر ەدى. سوندىقتان بۇل ماسەلە باسقا امال قالماعاندا عانا قوزعالادى.
قورىتا ايتقاندا، سالىق - ەكونوميكانى ۇستاپ تۇراتىن ماڭىزدى كىرىس كوزى. سونىمەن بىرگە، بيۋدجەت قارجىسىن ءتيىمدى جۇمساۋدىڭ جولدارىن ءالى دە قاراستىرۋ كەرەك. ال دەفيتسيت جاعدايى تۋىنداسا، قارىزدى شامادان تىس الماۋ ساياساتىن جۇرگىزىپ، ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ تىڭ تاسىلدەرىن ىزدەۋ قاجەت. وسى باعىتتاردا دۇرىس شەشىمدەر قابىلدانسا، بولاشاقتا سالىق جۇكتەمەسى دە ارتپايدى.
ايتا كەتەيىك، بۇعان دەيىن سالىق ورگاندارى ءموبيلدى اۋدارىمداردى تەكسەرە باستاعانىن جازعانبىز.
سونىمەن قاتار، قارجى سەكتورىندا سالىق ەرەجەلەرى جاڭارتىلىپ، ءبىرقاتار جەڭىلدىك قاراستىرىلدى.
اۆتور
الپامىس فايزوللا