قازاقستان-سەربيا: بالقان تۇبەگىندەگى ەلمەن نە بايلانىستىرادى

استانا. KAZINFORM - بۇگىن سەربيا پرەزيدەنتى الەكساندر ۆۋچيچ قازاقستانعا رەسمي ساپارمەن كەلەدى. ەكى كۇنگە سوزىلاتىن ساپاردا قازاقستان-سەربيا ىسكەرلىك كەڭەسى مەن بيزنەس-فورۋم وتكىزۋ جوسپارلانعان. استانا مەن بەلگراد ساۋدا-ەكونوميكالىق سالالاردا نەندەي كەلىسىمگە كەلۋى مۇمكىن، الدا قانداي جوبالار قولعا الىنۋى ىقتيمال؟

Kazinform ءتىلشىسى ەكى ەل اراسىنداعى بايلانىستىڭ ماڭىزدى تۇستارىنا توقتالىپ كوردى.

ديپلوماتيالىق بايلانىسقا - 30 جىل

1996-جىلدىڭ 10-جەلتوقسانىندا قازاقستان مەن سەربيا اراسىندا ديپلوماتيالىق قاتىناس ورنادى. 2011-جىلى سەربيا رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناداعى ەلشىلىگى اشىلسا، سەربيا رەسپۋبليكاسىندا ق ر ەلشىلىگى 2019-جىلى جۇمىسىن باستادى.

بۇگىندە ەكىجاقتى بارىس-كەلىس تولاستاعان ەمەس. سەربيا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتتەرى قازاقستانعا ءتورت رەت كەلگەن (ءۇش رەت رەسمي ساپارمەن، ءبىر رەت جۇمىس ساپارىمەن). ال قازاقستان تاراپىنان مەملەكەت باسشىلارى ەكى مارتە بەلگرادتا بولدى. وسىدان-اق بايلانىستاردىڭ بەرىك ورناعانىن اڭعارۋعا بولادى.

س ءى م جانىنداعى سىرتقى ساياساتتى زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ اعا ساراپشىسى ۆالەري سيتەنكونىڭ ايتۋىنشا، ءبىز ءۇشىن بالقان تۇبەگىندەگى مەملەكەتپەن بايلانىستىڭ بەرەرى كوپ.

- ەڭ الدىمەن، وتىز جىلدىق تاريحى بار ءوزارا ءتيىمدى ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىق تۋرالى ايتار ەدىم. بيىل جەلتوقسان ايىندا ەلدەر اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قاتىناستىڭ ورناعانىنا 30 جىل تولادى. وسى ۋاقىت ىشىندە قازاقستان مەملەكەت باسشىلارىنىڭ سەربياعا ەكى ساپارى جانە سەربيا پرەزيدەنتىنىڭ قازاقستانعا ءتورت ساپارى جۇزەگە استى. ال الەكساندر ۆۋچيچتىڭ الداعى ساپارى - بەسىنشى ساپار بولماق. ىنتىماقتاستىق ەكونوميكا، ساياسات، مادەنيەت جانە ءبىلىم بەرۋ سالالارىنىڭ بارلىعىندا تابىستى دامىپ كەلەدى.

سەربيا - قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك-شىعىس ەۋروپا مەن بالقانداعى سەنىمدى سەرىكتەسى. مەنىڭ ويىمشا، الداعى ساپاردىڭ باستى ماقساتى وسى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا ارنالاتىن سەكىلدى. سەبەبى استانا بەلگرادپەن ارىپتەستىك ارقىلى بالقان وڭىرىندەگى ءرولىن كۇشەيتۋگە نيەتتەنىپ وتىر، - دەدى ساراپشى.

30 جىل ىشىندە پارلامەنتارالىق ىنتىماقتاستىق تا قارقىندى دامىدى. سەربيانىڭ 13-شاقىرىلىمىنداعى حالىقتىق جيىنىندا (پارلامەنتىندە) 19 دەپۋتاتتان تۇراتىن قازاقستانمەن دوستىق توبى قۇرىلعان. ال قر پارلامەنتى سەناتىندا «ورتالىق جانە شىعىس ەۋروپا» ءوڭىرىنىڭ ەلدەرىمەن ىنتىماقتاستىق جونىندەگى توپ قۇرىلدى. بۇعان قوسا پارلامەنت ماجىلىسىندە «قازاقستان رەسپۋبليكاسى - سەربيا رەسپۋبليكاسى» ىنتىماقتاستىق جونىندەگى پارلامەنتارالىق توبى بار. قازىر بۇل قۇرىلىمدار جۇيەلى جۇمىس ىستەپ كەلەدى.

مىسالى، بيىل اقپاننىڭ باسىندا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى - ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى سەرىك جۇمانعارين سەربيانىڭ حالىقارالىق ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ جونىندەگى ءمينيسترى نەناد پوپوۆيچپەن كەزدەستى.

كەلىسسوز بارىسىندا 2026-2027-جىلدارعا ارنالعان جول كارتاسىن ازىرلەۋ ماسەلەسى تالقىلانىپ، ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ جايى ايتىلعانى ەستە. ونىڭ ىشىندە قازاقستاندىق تاراپتىڭ قاتىسۋىمەن بەلگراد قالاسىندا كوپفۋنكتسيونالدى قوناق ءۇي كەشەنىن سالۋ جانە استانا - بەلگراد باعىتىنداعى تىكەلەي اۋە قاتىناسىنىڭ اشىلۋىن ەرەكشە اتاۋعا بولادى.

ساياسات تانۋشىلار قازاقستان مەن سەربيانىڭ ساياسي باعىتىنىڭ ۇقساستىعىن جيى مىسالعا كەلتىرەدى. كوپتىڭ پىكىرىنشە، ەكى ەل دە كوپۆەكتورلى ساياساتتى ۇستانادى ءارى كەز كەلگەن ولقىلىقتى ديپلوماتياعا سۇيەنە شەشۋگە ءۇيىر. ساراپشى ۆالەريي سيتەنكونىڭ سوزىنشە، مۇنداي ۇستانىم كەلەشەك جوبالاردىڭ ءساتتى جۇرۋىنە بىردەن-ءبىر كەپىل بولماق.

- ستراتەگيالىق مۇددەلەر سايكەس. تەك نەگىزگى ايىرماشىلىق - سەربيا سىرتقى ساياساتتا ەۋروپالىق باعىتقا باسىمدىق بەرسە، قازاقستان ەۋرازيالىق باعىتقا بەت بۇرعان. الايدا بۇل ەكى باعىت ءبىر-ءبىرىن تولىقتىرادى دەپ ويلايمىن.

ولاي دەيتىنىمىز، قوس تاراپ ەڭ الدىمەن بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ، مەملەكەتتەردىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىن قۇرمەتتەۋ جانە داۋلى ماسەلەلەردى بەيبىت جولمەن شەشۋگە مۇددەلى. الەمدە قاقتىعىس قاۋپى ارتىپ وتىرعان شاقتا اتالعان قاعيداتتار ەرەكشە ماڭىزعا يە. الەمدىك كۇش ورتالىقتارىنىڭ كەلىسىمگە كەلۋى قيىنداعان سايىن، ورتا دەرجاۆالاردىڭ ءرولى ارتا تۇسەدى، - دەپ ءتۇسىندىردى سپيكەر.

وسى تۇرعىدا قازاقستان مەن سەربيا ءوزارا ىنتىماقتاستىقتىڭ ءتيىمدى ەكەنىن كۇنىبۇرىن ناقتىلاعان. ءبىر- ءبىرىنىڭ باستامالارىن جەتەكشى حالىقارالىق ۇيىمدار اياسىندا قولداپ كەلەدى. اتاپ ايتقاندا، بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى، ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى، دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمى سەكىلدى قۇرىلىمداردا بىرلىك كورسەتە الدى.

ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق

قازاقستان مەن سەربيا اراسىنداعى ساۋدا- ەكونوميكالىق سالاداعى سەرپىن جوعارى. 2025-جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ءوزارا ساۋدا كولەمى $107,7 ميلليون قۇراپ، الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا 7,6 پايىزعا ءوستى. جالپى وتكەن جىلى ەلارالىق يمپورت (-6,1 پايىز) كولەمى قىسقارىپ، ەكسپورت (80,4 پايىز) الەۋەتى ارتقانىن كوردىك. تاۋار تۇرلەرىن ءارتاراپتاندىرۋ دا جۇيەلى جۇرۋدە.

وتكەن جىلعى سەربياعا ەكسپورت كولەمى 28,6 ميلليون دوللارعا جەتتى. ەڭ كوپ تاسىمالدانعان تاۋارلاردىڭ قاتارىندا مينەرالدى تىڭايتقىش (20,3 ميلليون دوللار)، قاپ (2,3 ميلليون دوللار)، ماقتا (2,16 ميلليون دوللار)، پروپيلەن پوليمەرى (1,94 ميلليون دوللار)، قۇرىلعىلارعا ارنالعان بولشەكتەر (319,6 مىڭ دوللار) مەن تابيعي گاز (317,7 مىڭ دوللار) بار.

ال جىل ىشىندە سەربيا قازاقستانعا 79,1 ميلليون دوللاردىڭ تاۋارىن ساۋدالاعان. 18,3 ميلليون دوللارعا - قاعاز، كارتون جانە ماقتا، 12,1 ميلليون دوللارعا - اليۋميني پليتالار مەن تاباقتار، 9,32 ميلليون دوللارعا - ءدارى-دارمەك، 3,4 ميلليون دوللارعا - تەمەكى ونىمدەرى، 2,31 ميلليون دوللارعا - كۇنباعىس تۇقىمىن تاسىمالداپتى.

ق ر پرەزيدەنتى جانىنداعى ق س ز ي- ءدىڭ جەتەكشى ساراپشىسى الي مۇحامبەتتىڭ پىكىرىنشە، الداعى پرەزيدەنتتەر كەزدەسۋىندە كولىك-لوگيستيكالىق مارشرۋتتاردى دامىتۋ جايى ايتىلادى. ويتكەنى ورتالىق ازيا مەن ەۋروپا نارىعى اراسىنداعى كولىك قاتىناسىن جولعا قويۋ مەن جۇك تاسىمالىن ءارتاراپتاندىرۋ ءۇشىن سەربيانىڭ الەۋەتىن پايدالانۋ قاجەت.

- ەۋروپاعا ەكسپورتتىق مارشرۋتتاردى ءارتاراپتاندىرۋدا، اسىرەسە بالقان ءوڭىرى ارقىلى وتەتىن بالامالى كولىك دالىزدەرىن دامىتۋ كونتەكستىندە سەربيانىڭ ماڭىزى وتە ۇلكەن. كەلىسسوزدەر ءساتتى وتسە، ەلدىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋى مەن وڭىرلىك كولىك ينفراقۇرىلىمى ەۋروپاعا باعىتتالاتىن جۇك اعىنىن ۇلعايتۋعا جاردەمدەسەرى ءسوزسىز. سوندا عانا ورتالىق جانە وڭتۇستىك ەۋروپا ەلدەرىنە جول اشىلىپ، ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتىن («ورتا ءدالىز») تولىق پايدالانا الامىز، - دەدى الي مۇحامبەت.

س ءى م جانىنداعى سىرتقى ساياساتتى زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ اعا ساراپشىسى ۆالەري سيتەنكونىڭ ويىنشا، ەكى ەلدىڭ ىنتىماقتاستىق الەۋەتى ءالى تولىق اشىلعان جوق. سوندىقتان الداعى بيزنەس- فورۋمدا ءتيىمدى جوبالاردى كەلىسۋ وزەكتى.

- الەكساندر ءۆۋچيچتىڭ ساپارىنىڭ الدىندا ەكى تاراپتىڭ ءبىرقاتار ءمينيسترى كەزدەسۋ وتكىزدى. وندا ەنەرگەتيكا، كولىك، قۇرىلىس، اۋىل شارۋاشىلىعى سەكىلدى سالالاردى تالقىلادى. وسى باعىتتاعى جۇمىستىڭ باعدارشامى رەتىندە 2026-2027-جىلدارعا ارنالعان ەكونوميكالىق جوبالاردىڭ جول كارتاسىن ازىرلەۋ ۇسىنىلۋدا. ال ونى ىسكە اسىرۋ تەتىگى - ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ۇكىمەتارالىق كوميسسيا. ونىڭ ءتورتىنشى وتىرىسى 2025-جىلى الماتى قالاسىندا ءوتتى.

ال بۇگىن-ەرتەڭ وتكەلى وتىرعان بيزنەس-فورۋمدا وسى ماسەلەلەر قاراۋسىز قالمايتىنى انىق. بۇل قازاقستان مەن سەربيا اراسىنداعى ەكىجاقتى قاتىناستىڭ سەرپىن الۋىنا كومەك بەرەدى، - دەدى ساراپشى.

ەۋروپاعا بالاما باعىت

ساراپشىلاردىڭ الدىن الا بولجامى بويىنشا كولىك-لوگيستيكالىق ۇسىنىستان بولەك اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاتىستى جوبالار باستاۋ الۋى ىقتيمال.

مىسالى، وتكەن جىلى ەۋروپالىق كوميسسيا قازاقستاندىق بالىق ءونىمىن ەۋرووداق ەلدەرىنە ەكسپورتتاۋعا قويىلاتىن تالاپتى كەلىستى. ە و تىزىلىمىنە كوكسەركە جون ەتى مەن بالىق ءونىمىن جەتكىزەتىن 20 قازاقستاندىق كاسىپورىن ەنگىزىلگەن بولاتىن. وعان قوسا وتكەن جىلى ەلىمىز ەۋروپالىق وداققا بال ەكسپورتتاۋعا رۇقسات الدى - وتاندىق 4 ءىرى بال ءوندىرۋشى كومپانيا ءونىمىن ەۋروپاعا جەتكىزۋگە دايىن وتىر. بۇدان باسقا، اكۆاداقىلداردى جانە جىلقى ەتى ءونىمىن ە و ەلدەرى نارىعىنا جەتكىزۋ بويىنشا ەۋروكوميسسيامەن جۇمىس جۇرگىزىلۋدە.

بۇل نەنى بىلدىرەدى؟ دەمەك، كەزەكتى كەزدەسۋدە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا بىرلەسكەن جوبالار باستاۋ الادى دەگەن ءسوز. مۇنىڭ العاشقى قادامى وتكەن جىلى تامىز ايىندا باستالعان- تۇعىن. ول كەزدە قازاقستان سەربياعا مال شارۋاشىلىعى مەن وسىمدىك شارۋاشىلىعى ءونىمىن قايتا وڭدەۋگە ارنالعان ينۆەستيتسيالىق جوبالار ۇسىنعانىن بىلەمىز. ونىڭ ىشىندە عىلىمي-زەرتتەۋ جۇرگىزۋ، ناقتىراق ايتساق، سەلەكتسيا مەن تۇقىم شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ماماندارىن دايارلاۋ، تۇقىمدارعا دالالىق سىناقتار جۇرگىزۋ، بىرلەسكەن بۋدان قۇرۋ، بيوپەستيتسيد ءوندىرىسىن دامىتۋ بار.

ايتا كەتەرلىگى، قازاقستان مەن سەربيا اراسىنداعى ساۋدانىڭ شامامەن 90 پايىزى سەربتەردىڭ نوۆي- ساد وڭىرىنە تيەسىلى (جالپى كولەمى 813 ميلليون ەۋرو). بيىل اقپان ايىندا قازاقستاننىڭ سەربياداعى ەلشىسى ءمادي اتامقۇلوۆ اتالعان قالاعا بارىپ، «NS Seme» دالالىق جانە كوكونىس داقىلدارى ۇلتتىق ينستيتۋتىنىڭ باسشىلارىمەن كەزدەستى. مۇندا دا ءداندى، مايلى جانە كوكونىس داقىلدارىنىڭ بىرلەسكەن گيبريدتەرىن ازىرلەۋ باستاماسى تالقىلانعان. الداعى جوعارى دەڭگەيدەگى كەلىسسوزدەردە باستاما جوباعا اينالۋى عاجاپ ەمەس.

- قازاقستان مەن سەربيا اراسىنداعى تاۋار اينالىمىن ارتتىرۋ ءۇشىن اگروونەركاسىپ كەشەنى، ەنەرگەتيكا، مەتاللۋرگيا، فارماتسيەۆتيكا جانە ءىت سالالارى تاڭدالىپ وتىر. قازاقستان سەربيالىق اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى مەن قايتا وڭدەلگەن تاۋارلارعا مۇددەلى، ال سەربيا - قازاقستاندىق ەنەرگيا تاسىمالداعىشتارعا، حيميا ونىمدەرىنە جانە شيكىزاتقا قىزىعۋشىلىق تانىتۋدا.

قوسىمشا سەرپىن تسيفرلىق تەحنولوگيا مەن يننوۆاتسياداعى بىرلەسكەن جوبالار ارقىلى كورىنەتىنى بەلگىلى. بۇل ەكى ەلدە دە تەحنوپاركتەر مەن ستارتاپ-ەكوجۇيەلەر جاقسى دامىعان، - دەپ تۇيىندەدى ق ر پرەزيدەنتى جانىنداعى ق س ز ي- ءدىڭ جەتەكشى ساراپشىسى الي مۇحامبەت.

بولاشاقتا تۋريزم سالاسىندا ايتارلىقتاي العا جىلجۋ بايقالاتىن سىڭايلى. اسىرەسە، تۇركىستان قالاسىنداعى حالىقارالىق تۋريزم جانە قوناقجايلىلىق ۋنيۆەرسيتەتى مەن بەلگرادتاعى سينگيدۋنۋم ۋنيۆەرسيتەتى اراسىندا سەرىكتەستىك ورناۋى مۇمكىن. ويتكەنى، بۇل باستاما وتكەن جىلى ۇكىمەتتىڭ سەربيا تاراپىنا ۇسىنعان جوبالارىنىڭ قاتارىنا كىردى. سونداي- اق بيىل ساۋىردە الماتىدا وتەتىن «تۋريزم جانە ساياحات» اتتى حالىقارالىق كورمەگە سەربيالىق تۋركومپانيالار شاقىرىلعان.

الي مۇحامبەتتىڭ پايىمداۋىنشا، سەربيانىڭ ەۋروپالىق وداققا ينتەگراتسيالانۋى وتاندىق كاسىپكەرلەرگە مۇمكىندىك اشادى. ونىڭ بىرنەشە سەبەبى بار.

بىرىنشىدەن، سەربيا زاڭناماسى ە و نورمالارىمەن ۇيلەسەدى. ياعني، ىسكەرلىك ورتا ەۋروپالىق تالاپتارىنا بەيىمدەلەتىن بولادى.

ەكىنشىدەن، قازاقستاندىق كومپانيالارعا ەۋروپا نارىعىنا شىعۋ جەڭىلدەيدى - سەربيا ارقىلى بالاما تاسىمال جولى قالىپتاسپاق.

ۇشىنشىدەن، بەلگراد كوپۆەكتورلى ۇستانىمدا، وسى ارقىلى ە و- دان تىس سەرىكتەستەرمەن بايلانىسۋ جەڭىلدەيد.

ينۆەستيتسيالىق تۇرعىدان العاندا، قوس ەلدىڭ ءوزارا ۇسىنار جوباسى، بەرەر مۇمكىندىگى مول. قازاقستان - ينفراقۇرىلىمى دامىعان، جاھاندىق نارىققا تانىمال ورتالىق ازياداعى ەڭ ءىرى ەكونوميكا. سەربيا بولسا، بالقان وڭىرىندەگى يندۋستريالىق جانە لوگيستيكالىق حاب جانە ەۋروپالىق وداقتان تىس ەلدەرمەن ەركىن ساۋدا تۋرالى كەلىسىمگە يە.

P. S. 2024 -جىلى الەكساندر ۆۋچيچ قاسىم-جومارت توقايەۆتىڭ سەربياعا ساپارىن جوعارى باعالاپ، ونى ءوزىنىڭ دوسى دەپ اتاعان ەدى. ايتۋىنشا، مەملەكەت باسشىسى قازاق-سەرب قاتىناسىن نىعايتۋعا وراسان ۇلەس قوسۋدا. الەكساندر ۆۋچيچتىڭ بۇگىنگى ساپارى وسى ۇستانىمنىڭ قانشالىقتى كۇشىندە ەكەنىن كورسەتپەك.

اۆتور ەرسىن شامشادين