ول - قازاقستان مەن ورتالىق ازياداعى تۇڭعىش ايەل اكادەميك، قازاق ايەلدەرى اراسىنان شىققان العاشقى بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى جانە اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارى فيزيولوگياسىنىڭ وتاندىق عىلىمي مەكتەبىن قالىپتاستىرعان كورنەكتى زەرتتەۋشى. بۇگىن سول كىسىنىڭ ءومىر جولىمەن تانىس بولايىق.
ءنايلا ورازعۇل قىزى بازانوۆا 1911 -جىلعى 11-قاراشادا قازىرگى بىشكەك قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن. ونىڭ عىلىمعا بەت بۇرۋىنا وتباسىنداعى تاربيە، اسىرەسە اكەسى ورازعۇل بازانوۆتىڭ ماماندىعى ەرەكشە ىقپال ەتتى. ورازعۇل بازانوۆ 1898 -جىلى قازان ۆەتەريناريا ينستيتۋتىن ءتامامداعان العاشقى قازاق ماماندارىنىڭ ءبىرى بولعان.
كەيىن جەتىسۋ وڭىرىندە مال دارىگەرى بولىپ ەڭبەك ەتىپ، ءومىرىن مال شارۋاشىلىعى مەن ۆەتەريناريا سالاسىنا ارناعان. ول كىشكەنە كەزىندە اكەسىنىڭ مالدى كۇتىپ-باپتاۋىن، اۋىرعان جانۋارلارعا ەم جاساۋىن باقىلاپ وسكەن. اكەسى دە قىزىنىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرىپ، مال اعزاسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن تۇسىندىرۋگە تىرىسقان.
كەيىن بالا كۇنگى وسى قىزىعۋشىلىق ونىڭ ومىرلىك ماماندىعىنا اينالدى. 1929 -جىلى ءنايلا بازانوۆا الماتى زووتەحنيكالىق- مالدارىگەرلىك ينستيتۋتىنا وقۋعا ءتۇسىپ، ونى 1932 -جىلى ءتامامدادى. جوعارى ءبىلىم العاننان كەيىن سول وقۋ ورنىندا قالىپ، اسسيستەنت رەتىندە عىلىمي-پەداگوگيكالىق قىزمەتىن باستادى. ول قاراپايىم وقىتۋشىلىق قىزمەتتەن دوتسەنت، پروفەسسور جانە كافەدرا مەڭگەرۋشىسى دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلدى.
كەيىن ءنايلا بازانوۆا باسقارعان فيزيولوگيا كافەدراسىنىڭ عىلىمي ءداستۇرى قازىرگى قازاق ۇلتتىق اگرارلىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىندە جالعاسىن تاپتى. 1930 -جىلدارى ايەلدەردىڭ جوعارى وقۋ ورنىندا ءبىلىم الىپ، عىلىممەن كاسىبي تۇردە اينالىسۋى سيرەك كەزدەسەتىن. سوعان قاراماستان، ءنايلا بازانوۆا زەرتتەۋ جۇمىستارىن ۇزبەي جۇرگىزدى.
1936 -جىلى بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى دارەجەسىن قورعاپ، اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىنىڭ فيزيولوگياسىن تەرەڭ زەرتتەۋگە كىرىستى. ونىڭ العاشقى عىلىمي ىزدەنىستەرى كۇيىس قايىراتىن مالدىڭ اس قورىتۋ جۇيەسىندەگى ميكروبيولوگيالىق ۇدەرىستەرگە، قان اينالىمى مەن تىنىس الۋدىڭ جاس ەرەكشەلىكتەرىنە ارنالدى.
عالىم جانۋار اعزاسىن دايىن كۇيىندەگى جۇيە رەتىندە ەمەس، تۋعاننان باستاپ بىرتىندەپ قالىپتاسىپ، قورشاعان ورتا مەن ازىقتانۋ جاعدايىنا بەيىمدەلەتىن كۇردەلى قۇرىلىم رەتىندە قاراستىردى.1945 -جىلى ءنايلا بازانوۆا اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىنداعى قان اينالىمى مەن تىنىس الۋدى رەتتەۋ جۇيەسىنىڭ ونتوگەنەز بارىسىندا قالىپتاسۋىنا ارنالعان دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاپ، قازاق ايەلدەرى اراسىنان شىققان العاشقى بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اتاندى. 1946 -جىلى وعان پروفەسسور عىلىمي اتاعى بەرىلدى.
سول جىلى قازاق ك س ر عىلىم اكادەمياسى قۇرىلعان كەزدە ءنايلا بازانوۆا اكادەميانىڭ العاشقى قۇرامىنا كوررەسپوندەنت-مۇشە رەتىندە سايلاندى. ال 1951 -جىلى قازاق ك س ر عىلىم اكادەمياسىنىڭ تولىق مۇشەسى - اكادەميك اتانىپ، قازاقستان مەن ورتالىق ازياداعى تۇڭعىش ايەل اكادەميك مارتەبەسىنە يە بولدى. ءنايلا بازانوۆا جۇرگىزگەن قولدانبالى زەرتتەۋلەردىڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى - مال ازىعىن سۇرلەۋ تەحنولوگياسى.
عالىم مەن ونىڭ ارىپتەستەرى سۇرلەم دايىنداۋ كەزىندە پروپيون قىشقىلدى باكتەريالاردى پايدالانۋدىڭ تيىمدىلىگىن زەرتتەدى. مۇنداي باكتەريالىق اشىتقى ازىقتىڭ دۇرىس اشۋىنا، قۇنارلى زاتتاردىڭ جاقسى ساقتالۋىنا جانە سۇرلەمنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەتىنى انىقتالدى. بۇل باعىتتاعى زەرتتەۋلەر كەيىن «پروپيون قىشقىلدى باكتەريالاردى سۇرلەم دايىنداۋ مەن اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىن ازىقتاندىرۋدا پايدالانۋ» تاقىرىبىنداعى ەڭبەكتەردە جيناقتالدى. 1948- 1951 -جىلدارى ءنايلا بازانوۆا قازاق ك س ر عىلىم اكادەمياسىنىڭ ەكسپەريمەنتتىك بيولوگيا ينستيتۋتىن باسقاردى.
1951 -جىلدان باستاپ عىلىم اكادەمياسىنىڭ بيولوگيا جانە مەديتسينا عىلىمدارى بولىمىندە اكادەميك- حاتشى قىزمەتىن اتقارىپ، رەسپۋبليكاداعى بيولوگيالىق جانە مەديتسينالىق زەرتتەۋلەردى ۇيىمداستىرۋعا قاتىستى.
1966 -جىلى ول ادام جانە جانۋارلار فيزيولوگياسى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى بولىپ تاعايىندالدى. عالىم بۇل مەكەمەنى جيىرما جىل باسقارىپ، 1986 -جىلدان كەيىن ينستيتۋتتىڭ قۇرمەتتى ديرەكتورى ءارى عىلىمي كەڭەسشىسى رەتىندە قىزمەتىن جالعاستىردى.
ونىڭ باسشىلىعى كەزىندە فيزيولوگيا ينستيتۋتىندا اس قورىتۋ، قان جانە ليمفا اينالىمى، لاكتاتسيا، جۇيكە جۇيەسى، زات الماسۋ جانە قورشاعان ورتاعا بەيىمدەلۋ ماسەلەلەرى زەرتتەلدى. ءنايلا بازانوۆا زەرتتەۋ باعىتتارىن قالىپتاستىرۋمەن قاتار، جاس عالىمداردى دايارلاۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولدى. وسى ەڭبەكتىڭ ناتيجەسىندە قازاقستاندا اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارى فيزيولوگياسىنىڭ دەربەس عىلىمي مەكتەبى قالىپتاستى.
ونىڭ شاكىرتتەرى كەيىن بيولوگيا، ۆەتەريناريا جانە مال شارۋاشىلىعى سالاسىندا زەرتتەۋ جۇرگىزىپ، عىلىمي مەكەمەلەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىندا ەڭبەك ەتتى. ءنايلا بازانوۆا عىلىمي زەرتتەۋمەن قاتار، جوعارى وقۋ ورىندارىنا ارنالعان وقۋلىقتار ازىرلەۋگە دە قاتىستى. ونىڭ اۆتورلىعىمەن جانە بىرلەسكەن اۆتورلىعىمەن اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىنىڭ فيزيولوگياسىنا ارنالعان كىتاپتار مەن عىلىمي جيناقتار جارىق كوردى.
سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ تانىمالدارىنىڭ ءبىرى - «فيزيولوگيا سەلسكوحوزيايستۆەننىح جيۆوتنىح» وقۋلىعى. كىتاپتا قان جۇيەسى، تىنىس الۋ، اس قورىتۋ، زات الماسۋ، ءسۇت ءبولۋ، كوبەيۋ، جۇيكە جۇيەسى جانە جانۋارلاردىڭ سىرتقى ورتاعا بەيىمدەلۋى سەكىلدى نەگىزگى فيزيولوگيالىق ۇدەرىستەر قامتىلدى. بۇل وقۋلىق بىرنەشە رەت تولىقتىرىلىپ، قايتا باسىلدى.
ءنايلا بازانوۆانىڭ ەڭبەكتەرىنىڭ قۇندىلىعى - كۇردەلى فيزيولوگيالىق قۇبىلىستاردى اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرىسىمەن بايلانىستىرىپ تۇسىندىرۋىندە. ونىڭ عىلىمي تۇجىرىمدارى مالدىڭ اعزاسىن تانۋعا عانا ەمەس، ونى دۇرىس ازىقتاندىرۋ، كۇتىپ-باپتاۋ جانە ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا دا باعىتتالدى. ءنايلا بازانوۆا قوعامدىق-ساياسي ومىرگە دە بەلسەندى قاتىستى.
1946-1962 -جىلدارى ك س ر و جوعارعى كەڭەسىنىڭ II، III، IV جانە V شاقىرىلىمدارىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلاندى. بەسىنشى شاقىرىلىمدا ك س رو جوعارعى كەڭەسى وداق كەڭەسى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقاردى. سونىمەن بىرگە بەيبىتشىلىكتى قورعاۋ جونىندەگى كەڭەستىك جانە قازاقستاندىق ۇيىمداردىڭ جۇمىسىنا قاتىسىپ، قازاق بەيبىتشىلىكتى قورعاۋ كوميتەتىن باسقاردى. عالىمنىڭ قوعامدىق قىزمەتكە ارالاسۋى ونىڭ عىلىمنان الىستاعانىن بىلدىرمەدى. كەرىسىنشە، ول عىلىمي كادر دايارلاۋ، زەرتتەۋ مەكەمەلەرىن دامىتۋ جانە ايەلدەردىڭ ءبىلىم مەن عىلىمعا ارالاسۋىنا جاعداي جاساۋ ماسەلەلەرىن قوعامدىق دەڭگەيدە كوتەرە الدى. ونىڭ جارى فازىل مۇحامەدعالييەۆ تە بەلگىلى عالىم، اكادەميك جانە اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ كورنەكتى وكىلى بولدى.
ول مال شارۋاشىلىعى، بيوتەحنولوگيا جانە جانۋارلاردىڭ كوبەيۋ فيزيولوگياسى سالالارىن زەرتتەدى. ولاردىڭ بالالارى دا عىلىم جولىن تاڭدادى. ءنايلا بازانوۆا عىلىم مەن قوعامعا سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن لەنين، قازان توڭكەرىسى، ەڭبەك قىزىل تۋ وردەندەرىمەن جانە ەكى رەت «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىمەن ماراپاتتالدى.
1960 -جىلى وعان «قازاق ك س ر-ىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن عىلىم قايراتكەرى» اتاعى بەرىلدى. كورنەكتى عالىم 1993 -جىلعى 10-قاڭتاردا الماتى قالاسىندا ومىردەن ءوتتى. ول سەكسەن جىلدان استام عۇمىرىنىڭ الپىس جىلعا جۋىق ۋاقىتىن عىلىمعا، بىلىمگە جانە عىلىمي كادرلار دايارلاۋعا ارنادى. 2024 -جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى ەلىمىزدىڭ ۇزدىك عالىم ايەلدەرىنە ارنالعان ءنايلا بازانوۆا اتىنداعى ارنايى ماراپاتتى تاعايىندادى. ماراپات عىلىمي جاڭالىق اشقان، قولدانبالى زەرتتەۋلەرگە ەلەۋلى ۇلەس قوسقان جانە جوعارى ناتيجەگە جەتكەن زەرتتەۋشى ايەلدەردى قولداۋعا باعىتتالعان.
ماراپات العاش رەت 2025 -جىلى تابىستالسا، 2026 -جىلى ەكىنشى رەت ۇيىمداستىرىلىپ، عىلىمنىڭ ءتۇرلى سالالارىندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن 66 ايەل زەرتتەۋشىگە بەرىلدى. اكادەميك ەسىمىمەن اتالاتىن ماراپاتتىڭ جىل سايىن تابىستالۋى ونىڭ ءومىر جولىن قازىرگى عالىم ايەلدەرگە ۇلگى رەتىندە ۇسىنۋدىڭ ءبىر كورىنىسىنە اينالدى. 2024 -جىلى قازاق ۇلتتىق اگرارلىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىندەگى كافەدرالاردىڭ ءبىرى «ن. ۋ. بازانوۆا اتىنداعى جانۋارلار بيولوگياسى كافەدراسى» بولىپ قايتا اتالدى. مۇندا بۇگىنگى ستۋدەنتتەر جانۋارلار فيزيولوگياسى، اناتومياسى، بيوحيمياسى، جاسۋشالىق بيولوگيا جانە ۆەتەريناريالىق پاندەر بويىنشا ءبىلىم الادى.
e-history.kz