العاشقى كەزدەرى زاۋىتتار مەن كەنىشتەردى شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن تۇركىستان- سيبير (تۇركسىب)، ورىنبور- تاشكەنت، اقمولا- كارتالى سياقتى ماگيسترالدى تەمىرجولدار تارتىلدى. زاۋىتتاردىڭ اينالاسىندا ريددەر، جەزقازعان، بالقاش، ساتبايەۆ، تەمىرتاۋ، ەكىباستۇز، رۋدنىي سياقتى مونوپروم قالالار بوي كوتەردى. سونىمەن قاتار، العاشقى زاۋىتتار قازاق دالاسىندا جەرگىلىكتى ينجەنەرلەر مەن كاسىبي جۇمىسشى تابىنىڭ (پرولەتاريات) قالىپتاسۋىنا جول اشتى.
ەجەلگى مەتاللۋرگيا:
قازاق جەرىندەگى مەتال وڭدەۋ مەن ءوندىرىس مادەنيەتى قولا داۋىرىنەن تامىر تارتادى. ورتالىق قازاقستانداعى بەعازى- ءداندىباي مادەنيەتىنە تيەسىلى اتاسۋ، قارقارالى وڭىرلەرىندەگى ەجەلگى پەشتەردىڭ قالدىقتارى بابالارىمىزدىڭ مىس پەن قولانى بالقىتۋدىڭ قىر-سىرىن ەرتە مەڭگەرگەنىن دالەلدەيدى.
ورتا عاسىرلاردا وتىرار، تاراز، تۇركىستان، سىعاناق سەكىلدى شاھارلاردا مەتال وڭدەۋ، قارۋ-جاراق سوعۋ، قىش قۇيۋ جانە زەرگەرلىك شەبەرحانالار ءىرى وندىرىستىك ورتالىقتار قىزمەتىن اتقاردى. ال قازىرگى تۇسىنىكتەگى فابريكا- زاۋىت جۇيەسى رەسەي يمپەرياسىنىڭ كاپيتاليستىك قاتىناستارىنىڭ ەنۋىمەن بايلانىستى قالىپتاسا باستادى.
تۇڭعىش زاۋىتتار مەن كەنىشتەر
XVIII- XIX عاسىرلاردا قازاقستاننىڭ باي كەن ورىندارىنا رەسەي جانە باتىس كاپيتالدارى (اعىلشىن، فرانسۋز، امەريكاندىق ينۆەستورلار) بەلسەندى تۇردە تارتىلدى. وسى كەزەڭدە ەلدەگى العاشقى اۋىر جانە جەڭىل ونەركاسىپ وشاقتارى اشىلدى:
التاي مەتاللۋرگيالىق جۇيەسى (1786 -جىل): فيليپپ ريددەر التاي تاۋلارىنان باي پوليمەتال كەن ورنىن تاپقان سوڭ، وڭىردە ريددەر جانە كريۋكوۆ كەنىشتەرى، كۇمىس پەن قورعاسىن بالقىتاتىن ءوندىرىس وشاقتارى بوي كوتەردى. بۇل - شىعىس قازاقستانداعى ءتۇستى مەتاللۋرگيانىڭ باستاۋى بولدى.
سپاسسك مىس بالقىتۋ زاۋىتى (1830- 1840 ج ج.): ورتالىق قازاقستانداعى مىس ءوندىرىسىنىڭ العاشقى قارلىعاشى. بۇل زاۋىتتى وتىنمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا 1856 -جىلى قاراعاندىدا تۋنگوش كومىر شاحتالارى ىسكە قوسىلدى. قارساقباي مىس زاۋىتى: جەزقازعان وڭىرىندەگى مىس بايلىعىن يگەرۋ ماقساتىندا پايدا بولعان زاۋىت. ونىڭ قۇرىلىسىن اياقتاپ، 1928 -جىلى العاشقى قازاقستاندىق مىستى بالقىتۋعا اكادەميك قانىش ساتپايەۆ وراسان زور ۇلەس قوستى.
شىمكەنت سانتونين زاۋىتى (1882 -جىل): ەلىمىزدەگى حيميا- فارماتسيەۆتيكا ونەركاسىبىنىڭ العاشقى قارلىعاشى. جەرگىلىكتى سيرەك كەزدەسەتىن دەرمەنە (دارمينا) وسىمدىگىنەن مەديتسينالىق سانتونين پرەپاراتىن ءبولىپ الىپ، ەۋروپا مەن امەريكاعا ەكسپورتتادى.
اۋىل شارۋاشىلىعىن وڭدەۋ كاسىپورىندارى: سەمەي، پەتروپاۆل، ورال، ۆەرنىي (الماتى) قالالارىندا مال ونىمدەرىن وڭدەيتىن بىلعارى، ماي شايقاۋ، سابىن قايناتۋ، سپيرت جانە نان زاۋىتتارى اشىلدى. XIX-XX عاسىرلار توعىسىندا نەگىزى قالانعان شاعىن كەنىشتەر مەن زاۋىتتار بۇگىندە قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزىن قۇرايتىن ءىرى ۇلتتىق جانە حالىقارالىق كورپوراتسيالارعا اينالدى.
«Kazzinc» (قازسينك) - ريددەر پەن زىريان كەنىشتەرىنىڭ مۇراگەرى
1786 -جىلى اشىلعان ريددەر-سوكولنىي كەنىشى مەن زىريان پوليمەتال كەن ورىندارى. «قازسينك» ج ش س - وسكەمەن، ريددەر جانە التاي (زىريانوۆسك) وندىرىستىك كەشەندەرىن باسىن بىرىكتىرەتىن، الەمدىك دەڭگەيدەگى مىرىش، قورعاسىن، مىس جانە باعالى مەتالدار ءوندىرۋشى حالىقارالىق گيگانت. كومپانيا - ەلدەگى ەڭ ءىرى جۇمىس بەرۋشىلەر مەن سالىق تولەۋشىلەردىڭ ءبىرى.
«Kazahhmys» (قازاقمىس كورپوراتسياسى) - سپاسسك مەن قارساقبايدىڭ زاڭدى جالعاسى
سپاسسك مىس زاۋىتى، جەزقازعان كەنىشتەرى جانە 1928 -جىلى العاشقى ءونىمىن بەرگەن قارساقباي مەدەپلاۆيلنىي زاۋىتى. «قازاقمىس» - مىس ءوندىرۋ مەن وڭدەۋدەن الەمدىك كوشباسشىلاردىڭ ءبىرى. قۇرامىنا كەن بايىتۋ فابريكالارى، مەدەپلاۆيلنىي زاۋىتتار (جەزقازعان، بالقاش)، كومىر شاحتالارى مەن ەلەكتر ستانسيالارى كىرەدى.
«ArcelorMittal تەمىرتاۋ» /QARMET - ماگنيتكا تاريحى
قاراعاندى كومىر باسسەينى (1856 ج. ) مەن ورتالىق قازاقستانداعى تەمىر كەنىن يگەرۋدىڭ نەگىزىندە، ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىندا تەمىرتاۋدا قازاق مەتاللۋرگيا زاۋىتىنىڭ ىسكە قوسىلۋى (1944 ج. ). بۇرىنعى قاراعاندى مەتاللۋرگيا كومبيناتى (قازاقستان ماگنيتكاسى) نەگىزىندە قۇرىلعان QARMET (بۇرىنعى ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ) - مەتاللۋرگيا مەن كومىر ءوندىرۋدى تولىق سيكلدە جۇزەگە اسىراتىن ت م د-داعى ەڭ ءىرى ينتەگراتسيالانعان مەتاللۋرگيالىق كەشەندەردىڭ ءبىرى.
ەكىباستۇز كومىر كەشەنى («بوگاتىر كومىر»)
XIX عاسىردىڭ اياعىندا (1895 ج. ) گەولوگ ن. كونشين مەن كاسىپكەر ك. پشەنوبايەۆ اشقان ەكىباستۇز كومىر كەن ورنى. ەكىباستۇزداعى «بوگاتىر» كەنىشى - الەمدەگى ەڭ ءىرى اشىق كومىر تىلىگى (گيننەسستىڭ رەكوردتار كىتابىنا ەنگىزىلگەن). بۇگىندە «بوگاتىر كومىر» جشس قازاقستاندا وندىرىلەتىن بارلىق كومىردىڭ 40 پايىزعا جۋىعىن قامتاماسىز ەتەدى. قازاقستانداعى العاشقى زاۋىتتار مەن كەنىشتەر - بۇل تەك وتكەن كۇننىڭ تاريحي بەلگىسى ەمەس، قازىرگى زاماناۋي يندۋستريانىڭ بەرىك ىرگەتاسى. XIX عاسىرداعى شاعىن پەشتەر مەن شاحتالاردان باستالعان ءوندىرىس جولى بۇگىن ەلىمىزدى جاھاندىق مەتاللۋرگيا، تاۋ- كەن جانە ەنەرگەتيكا نارىعىنداعى باستى ويىنشىلاردىڭ بىرىنە اينالدىردى.
e-history.kz