قازاقستاندا مەملەكەتتىك رامىزدەردى قورلاعاندارعا قاتىستى قانداي ىستەر قوزعالدى؟
قازاقستاندا مەملەكەتتىك رامىزدەردى قورلاۋ دەرەكتەرى ءار جىلدارى تىركەلگەن. كەيبىر وقيعالار بويىنشا قىلمىستىق ءىس قوزعالىپ، سوت ۇكىمى شىقسا، ەندى بىرىنە قاتىستى تەرگەۋ باستالعانىمەن، ونىڭ ناتيجەسى تۋرالى اشىق اقپارات جاريالانباعان. ماسەلەن، 2022 -جىلعى شىلدەدە پاۆلودار وبلىسىندا قۇرىلىس قالدىقتارىنىڭ اراسىنان قازاقستاننىڭ ەكى مەملەكەتتىك ەلتاڭباسى تابىلدى. ولاردى ەكولوگتار بايقاپ، پوليتسياعا حابار بەرگەن. وقيعا ورنى اليۋميني زاۋىتىنان شامامەن 10 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان. وسى دەرەك بويىنشا پاۆلودار وبلىسىنىڭ پوليتسيا دەپارتامەنتى قىلمىستىق كودەكستىڭ 372-بابىمەن سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ باستالعانىن حابارلادى.
«تەرگەۋ-جەدەل توبى وقيعا ورنىنا شىقتى. ق ر قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 372-بابى (مەملەكەتتىك رامىزدەردى قورلاۋ) بويىنشا سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ باستالدى»، - دەپ حابارلادى وبلىستىق پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ وكىلدەرى.
2023 -جىلعى قازاندا اتىراۋ وبلىسىنداعى قاراباتان كەن ورنى اۋماعىندا ورنالاسقان ۆاحتالىق لاگەردىڭ قوقىس ۇيىندىسىنەن قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك تۋى تابىلدى. وقيعا تۇسىرىلگەن ۆيدەو الەۋمەتتىك جەلىدە تارادى. كادرلاردا كوك تۋدىڭ قالدىقتاردىڭ اراسىندا جاتقانى كورىنەدى. وسىدان كەيىن اتىراۋ وبلىستىق پوليتسيا دەپارتامەنتى قىلمىستىق كودەكستىڭ 372-بابى بويىنشا سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ باستالعانىن مالىمدەدى. الايدا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى تەرگەۋ مۇددەسىنە بايلانىستى وزگە اقپاراتتى جاريالاماعان.
2024 -جىلعى ساۋىردە تۇركىستان وبلىسىنىڭ ساۋران اۋدانىنداعى يباتا اۋىلىنىڭ تۇرعىنى ورتالىق كوشەدە ىلىنگەن مەملەكەتتىك تۋدى سۋرەتكە ءتۇسىرىپ، ۆيدەونى TikTok پاراقشاسىنا جاريالاعان. جازباسىندا تۋدى قورلايتىن سوزدەر قولدانعان. الەۋمەتتىك جەلى قولدانۋشىلارىنىڭ نارازىلىعىنان كەيىن ۆيدەونى وشىرگەنىمەن، ەر ادامعا قاتىستى قىلمىستىق كودەكستىڭ 372-بابى بويىنشا ءىس قارالدى.
2024 -جىلعى 28-مامىردا تۇركىستان قالالىق سوتى ونى مەملەكەتتىك رامىزدەردى قورلاعانى ءۇشىن كىنالى دەپ تانىپ، ءبىر جىلعا باس بوستاندىعىن شەكتەۋ جازاسىن تاعايىندادى.
تاعى ءبىر وقيعا 2024 -جىلعى قاراشادا الماتى وبلىسىنىڭ تالعار اۋدانىنداعى ەركىن اۋىلىندا تىركەلدى. الەۋمەتتىك جەلىدە تاراعان ۆيدەودا قوقىس ۇيىندىسىنەن ءۇش مەملەكەتتىك ەلتاڭبا مەن قازاقستان تۋىنا ۇقساس كوك ماتەريال تابىلعانى كورسەتىلدى. وسى جاعدايعا بايلانىستى الماتى وبلىسىنىڭ پوليتسيا دەپارتامەنتى قىلمىستىق ءىس قوزعاعانىن مالىمدەدى.
«تالعار اۋداندىق پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى بولعان وقيعانىڭ بارلىق ءمان-جايىن انىقتاۋ بويىنشا قاجەتتى جەدەل ءىس-شارالاردى باستادى. كىنالى تۇلعالارعا قولدانىستاعى زاڭناماعا سايكەس ءتيىستى شارالار قابىلدانادى»، - دەپ حابارلادى الماتى وبلىسى پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ باسپا ءسوز قىزمەتى.
ال تالعار اۋدانىنىڭ اكىمدىگى قوقىس اراسىنان تابىلعان مەملەكەتتىك رامىزدەردىڭ جانىندا ءبىلىم بەرۋ مەكەمەسىنە تيەسىلى قۇجاتتار بولعانىن مالىمدەدى. اكىمدىك وكىلدەرى رامىزدەردىڭ قوقىس ورنىنان الىنعانىن جانە ولاردىڭ مەملەكەتتىك مەكەمەلەرگە تيەسىلى ەمەس ەكەنىن ايتقان. الايدا بۇل ءىستىڭ سوڭعى ناتيجەسى تۋرالى اشىق اقپارات جاريالانباعان.
2025 -جىلعى ناۋرىزدا اتىراۋداعى مۇز ايدىنىندا تۇسىرىلگەن تاعى ءبىر سۋرەت قوعامدا رەزونانس تۋدىردى. الەۋمەتتىك جەلىدە قازاقستان تۋىنىڭ ارابشا جازۋ مەن قىلىش بەينەسى قوسىلعان نۇسقاسىن ۇستاپ تۇرعان ءتورت ادامنىڭ فوتوسى تارادى.
اتىراۋ وبلىستىق پوليتسيا دەپارتامەنتى بۇل دەرەك بويىنشا مەملەكەتتىك رامىزدەردى قورلاۋ بابىمەن قىلمىستىق ءىس تىركەلىپ، سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ باستالعانىن حابارلادى. سونداي-اق سۋرەتتەگى ءتورت ادامنىڭ بارلىعى انىقتالىپ، پوليتسيا بولىمشەسىنە جەتكىزىلگەنىن مالىمدەدى. ولاردىڭ ەكەۋى كامەلەتكە تولماعاندىقتان، اتا-انالارىنىڭ قاتىسۋىمەن جاۋاپ الىنعان.
«الەۋمەتتىك جەلىدە تارالعان جازبا بويىنشا مەملەكەتتىك رامىزدەردى قورلاۋ بابىمەن قىلمىستىق ءىس تىركەلىپ، سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ امالدارى جۇرگىزىلۋدە. ءتورت كۇدىكتى دە انىقتالىپ، پوليتسيا بولىمشەسىنە جەتكىزىلدى. ولاردىڭ ەكەۋى جاس ءوسپىرىم بولعاندىقتان، اتا-اناسىنىڭ قاتىسۋىمەن جاۋاپ الىنۋدا. وزگە اقپارات تەرگەۋ مۇددەسىنە سايكەس جاريالانۋعا جاتپايدى»، - دەپ جازىلعان پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ حابارلاماسىندا.
مەملەكەتتىك رامىزدەردى قورلاعاندارعا قانداي جازا قاراستىرىلعان؟
زاڭگەر البينا باحتيار قىزىنىڭ ايتۋىنشا، قازاقستاندا مەملەكەتتىك رامىزدەردى قورلاعانى ءۇشىن قىلمىستىق كودەكستىڭ 372-بابىندا جاۋاپكەرشىلىك قاراستىرىلعان. بۇل باپ بويىنشا كىنالى ادامعا 3 مىڭ ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشكە دەيىن ايىپپۇل سالىنۋى نەمەسە سول مولشەردە تۇزەۋ جۇمىستارى تاعايىندالۋى مۇمكىن. سونداي-اق 900 ساعاتقا دەيىن قوعامدىق جۇمىسقا تارتۋ، ەكى جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىن شەكتەۋ نەمەسە سول مەرزىمگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى كوزدەلگەن.
زاڭگەر بۇل جازالاردىڭ بالامالى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ياعني سوت ءىستىڭ ءمان- جايى مەن ادامنىڭ جەكە باسىن ەسكەرىپ، جازانىڭ ءبىر ءتۇرىن تاڭدايدى.
«بۇلار - بالامالى جازالار. سوت ءىستىڭ ءمان-جايىن جانە ادامنىڭ جەكە باسىن ەسكەرىپ، ولاردىڭ ءبىرىن تاعايىندايدى»، - دەدى البينا باحتيار قىزى.
ماماننىڭ سوزىنشە، مەملەكەتتىك رامىزدەردى قورلاعان ادام باس بوستاندىعىنان دا ايىرىلۋى مۇمكىن. الايدا مۇنداي جازا بارلىق جاعدايدا اۆتوماتتى تۇردە تاعايىندالمايدى. قىلمىستىق كودەكستىڭ 52-بابىنا سايكەس، سوت جازانىڭ ءتۇرىن تاڭداعاندا قىلمىستىڭ سيپاتى مەن قوعامدىق قاۋىپتىلىگىن، كىنالىنىڭ جەكە باسىن، جاۋاپتىلىقتى جەڭىلدەتەتىن جانە اۋىرلاتاتىن ءمان- جايلاردى ەسكەرەدى. نەعۇرلىم قاتاڭ جازا جەڭىلىرەك جازا ارقىلى جازانىڭ ماقساتىنا جەتۋ مۇمكىن بولماعان جاعدايدا عانا قولدانىلادى.
«ادام تەك قايتالاپ جاساعان جاعدايدا عانا باس بوستاندىعىنان ايىرىلادى دەۋ دۇرىس ەمەس. 372-باپتا مۇنداي مىندەتتى شارت جوق. سوت ارەكەتتىڭ سيپاتىن، قوعامدىق قاۋىپتىلىگىن، ادامنىڭ مىنەز-قۇلقىن، جەڭىلدەتەتىن جانە اۋىرلاتاتىن ءمان-جايلاردى باعالايدى. سونىمەن بىرگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋدى تاعايىنداۋعا قاتىستى زاڭداعى شەكتەۋلەردى ەسكەرەدى»، - دەپ ءتۇسىندىردى زاڭگەر.
مەملەكەتتىك تۋدى بالكونعا ىلۋگە جانە كولىككە ورنالاستىرۋعا بولا ما؟
2026 -جىلعى 12-شىلدەدەن باستاپ مەملەكەتتىك تۋدى پايدالانۋ ءتارتىبى وزگەردى. ۇكىمەتتىڭ 2026 -جىلعى 26-ماۋسىمداعى №556-قاۋلىسىمەن ەنگىزىلگەن وزگەرىستەرگە سايكەس، جەكە جانە زاڭدى تۇلعالار پاتريوتتىق سەزىمىن، قازاقستاندىق بىرەگەيلىكتى ءبىلدىرۋ جانە ەلدىڭ جەتىستىكتەرىن قولداۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىك تۋدى عيماراتتارعا، تۇرعىن جانە تۇرعىن ەمەس ءۇي- جايلارعا، سونداي-اق بالكوندارعا ورنالاستىرا الادى.
بالكونعا ىلىنگەن تۋ 45 گرادۋس بۇرىشپەن ورنالاسۋى كەرەك. ال جەكە تۇرعىن ۇيلەردە تۋدى جەردەن كەمىندە ءۇش مەتر بيىكتىكتە ورنالاستىرۋ قاجەت. تاۋلىكتىڭ قاراڭعى ۋاقىتىندا ونى جارىقتاندىرۋ مىندەتتى ەمەس. ەگەر عيماراتتىڭ ساۋلەتتىك نەمەسە تەحنيكالىق ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى تۋدى ءىلۋ مۇمكىن بولماسا، ونى ۇيگە ىرگەلەس اۋماقتاعى جەكە تۋ تۇعىرىنا ورناتۋعا رۇقسات ەتىلەدى.
سونداي-اق جەكە جانە زاڭدى تۇلعالار وزدەرىنە تيەسىلى كولىك قۇرالدارىنىڭ سالونىندا مەملەكەتتىك تۋدى پايدالانا الادى. بۇل رەتتە مەملەكەتتىك رامىزدەر تۋرالى زاڭناما تالاپتارى ساقتالۋعا ءتيىس. تۋدىڭ كولەمىنە قاراماستان، ول ۇلتتىق ستاندارتقا سايكەس بولۋى كەرەك. ونى جەرگە، ەدەنگە، سۋعا نەمەسە وزگە دە بەتتەرگە تيگىزۋگە بولمايدى. تۋدى تىگىنەن ورنالاستىرعان جاعدايدا ۇلتتىق ويۋ-ورنەك ماتانىڭ جوعارعى بولىگىندە تۇرۋى كەرەك. بۇدان بولەك، تۋدا جىرتىلۋ، توزۋ، جاماۋ، تەسىلۋ، لاستانۋ، ءوڭىنىڭ وڭۋى نەمەسە مىجىلۋ سياقتى اقاۋلار بولماۋى كەرەك. ونى قاساقانا بۇلدىرۋگە، جويۋعا، ورتەۋگە، جىرتۋعا، جەرگە تاستاۋعا، ماقساتىنا ساي ەمەس پايدالانۋعا جانە مەملەكەتتىك ءرامىز رەتىندەگى قادىر-قاسيەتىن تومەندەتەتىن وزگە دە ارەكەتتەرگە جول بەرىلمەيدى.
مەملەكەتتىك تۋدى جارنامالىق ماقساتتا، سونداي-اق كيىم-كەشەك، توسەك-ورىن جابدىقتارى، پەردە، داستارقان، كىلەمشە جانە وزگە دە جابىن رەتىندە پايدالانۋعا بولمايدى. الايدا تۋدىڭ بەينەسىن سپورتتىق كيىم مەن سپورتشىلاردىڭ كيىم-كەشەگىندە پايدالانۋعا رۇقسات ەتىلەدى.
تۋدى پايدالانۋ ءتارتىبىن بۇزعاندارعا قانداي ايىپپۇل سالىنادى؟
مەملەكەتتىك رامىزدەردى پايدالانۋ ءتارتىبىن بۇزعانى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىكپەن قاتار اكىمشىلىك جازا دا قاراستىرىلعان. بۇل رەتتە ارەكەتتىڭ سيپاتى مەن زاڭ بۇزۋشىلىقتىڭ ءتۇرى ەسكەرىلەدى.
اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستىڭ 418-بابىنىڭ 1-1-بولىگىنە سايكەس، مەملەكەتتىك تۋ مەن مەملەكەتتىك ەلتاڭبانى مەملەكەتتىك رامىزدەر تۋرالى زاڭنامانى بۇزا وتىرىپ پايدالانۋ، ورناتۋ نەمەسە ورنالاستىرۋ ءۇشىن مىناداي جازا كوزدەلگەن:
جەكە تۇلعالارعا - ەسكەرتۋ نەمەسە 5 ا ە ك (21625 تەڭگە) مولشەرىندە ايىپپۇل؛
لاۋازىمدى تۇلعالارعا، شاعىن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنە جانە كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمدارعا - 10 ا ە ك (43250 تەڭگە)؛
ورتا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنە - 20 ا ە ك (87000 تەڭگە) ؛
ءىرى كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنە - 30 ا ە ك (123750 تەڭگە) مولشەرىندە ايىپپۇل.
ال اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىنىڭ 458-بابىندا مەملەكەتتىك تۋ مەن مەملەكەتتىك ەلتاڭبانى جانە ولاردىڭ بەينەلەرىن زاڭسىز پايدالانۋ، سونداي-اق مەملەكەتتىك ءانۇراندى زاڭناما تالاپتارىن بۇزا وتىرىپ پايدالانۋ جانە ورىنداۋ ءۇشىن 50 ا ە ك (216250 تەڭگە) مولشەرىندە ايىپپۇل قاراستىرىلعان. مەملەكەتتىك رامىزدەردى پايدالانۋ مىندەتتى بولعان جاعدايدا ولاردى پايدالانباعانى ءۇشىن لاۋازىمدى تۇلعالارعا دا 50 ا ە ك (216250 تەڭگە) ايىپپۇل سالىنادى. وسى باپتا كورسەتىلگەن ارەكەتتەردى اكىمشىلىك جازا قولدانىلعاننان كەيىن ءبىر جىل ىشىندە قايتالاۋ 100 ا ە ك (432500 تەڭگە) ايىپپۇلعا اكەپ سوعادى.
مەملەكەتتىك تۋدى مەمگە نەمەسە جارناماعا قولدانۋعا بولا ما؟
زاڭگەر مەملەكەتتىك تۋدىڭ ءوزىن پايدالانۋ مەن ونىڭ بەينەسىن قولدانۋدىڭ اراجىگىن اجىراتۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى. ونىڭ سوزىنشە، ماتەريالدىڭ مەم نەمەسە ءازىل تۇرىندە جاسالۋى ونىڭ زاڭدى نە زاڭسىز ەكەنىن وزدىگىنەن انىقتامايدى. مۇنداي جاعدايدا جاريالانىمنىڭ مازمۇنى، قولدانىلۋ ءتاسىلى، كونتەكستى جانە ادامنىڭ ارەكەتى ەسكەرىلەدى.
«مەملەكەتتىك ءرامىزدى قورلاۋ بەلگىلەرى بولسا، «بۇل جاي ءازىل ەدى» دەگەن تۇسىنىكتەمە جاۋاپتىلىقتان اۆتوماتتى تۇردە بوساتپايدى. ءبىراق تۋدىڭ بەينەسى كەزدەسەتىن كەز كەلگەن ءازىلدى بىردەن قىلمىس دەپ تانۋعا دا بولمايدى»، - دەدى البينا باحتيار قىزى.
ال جارناماعا قاتىستى ناقتى شەكتەۋ بار. ۇكىمەتتىڭ 2007 -جىلعى 2-قازانداعى №873-قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن قاعيدالارعا سايكەس، مەملەكەتتىك تۋدى جارنامالىق ماقساتتا پايدالانۋعا تىيىم سالىنادى.
زاڭگەردىڭ ايتۋىنشا، مەملەكەتتىك رامىزدەردى پايدالانۋ ءتارتىبىن بۇزۋ اكىمشىلىك جاۋاپتىلىققا، ال قورلاۋ بەلگىلەرى بار ارەكەت قىلمىستىق كودەكستىڭ 372-بابى بويىنشا قىلمىستىق جاۋاپتىلىققا اكەلۋى مۇمكىن. سوندىقتان بۇل ەكى قۇقىقتىق ۇعىمدى شاتاستىرماۋ كەرەك.
ءانۇران ورىندالعاندا ورنىنان تۇرماۋ زاڭ بۇزۋشىلىق پا؟
البينا باحتيار قىزىنىڭ تۇسىندىرۋىنشە، «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ 9-بابىنا سايكەس، مەملەكەتتىك ءانۇران كوپشىلىك الدىندا ورىندالعان كەزدە قاتىسۋشىلار ورنىنان تۇرىپ، ونى ايتادى نەمەسە تىڭدايدى. قازاقستان ازاماتتارى بۇل رەتتە وڭ قولىن جۇرەك تۇسىنا قويۋى كەرەك.
الايدا زاڭگەر ءانۇرانعا قوسىلىپ ءان ايتپاۋ وزدىگىنەن قۇقىق بۇزۋشىلىق بولىپ سانالمايتىنىن جەتكىزدى. ويتكەنى زاڭ ونى ورنىنان تۇرىپ تىڭداۋعا دا مۇمكىندىك بەرەدى.
«ءانۇرانعا قوسىلىپ ءان ايتپاۋدىڭ ءوزى قۇقىق بۇزۋشىلىق ەمەس. زاڭ ونى ورنىنان تۇرىپ تىڭداۋعا دا مۇمكىندىك بەرەدى. ال ورنىنان تۇرماۋ ماسەلەسىندە ناقتى جاعداي باعالانۋعا ءتيىس. دەنساۋلىعىنا بايلانىستى تۇرا الماۋ مەن زاڭ تالابىن سانالى تۇردە ەلەمەۋ بىردەي ەمەس»، - دەدى ول.
اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستىڭ 458-بابىنىڭ ءبىرىنشى بولىگىندە مەملەكەتتىك ءانۇراندى زاڭ تالاپتارىن بۇزا وتىرىپ پايدالانۋ جانە ورىنداۋ ءۇشىن 50 ا ە ك مولشەرىندە ايىپپۇل قاراستىرىلعان. الايدا باپتا ءانۇران ورىندالعاندا ورنىنان تۇرماعان تىڭداۋشىعا جەكە سانكتسيا ارنايى كورسەتىلمەگەن. سوندىقتان ورىندالۋ كەزىندە تۇرماعان ءار ادامعا اۆتوماتتى تۇردە 50 ا ە ك (216250 تەڭگە) ايىپپۇل سالىنادى دەۋگە بولمايدى. ناقتى جاعدايدا قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ بەلگىلەرى مەن ادامنىڭ كىناسى انىقتالۋعا ءتيىس.
مەملەكەتتىك رامىزدەردى قورلاعان جاسوسپىرىمگە قانداي جازا قولدانىلادى؟
زاڭگەردىڭ ايتۋىنشا، كامەلەتكە تولماعانداردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى قۇقىق بۇزۋشىلىق جاساعان كەزدەگى جاسىنا بايلانىستى انىقتالادى. قىلمىستىق كودەكستىڭ 15-بابىنا سايكەس، مەملەكەتتىك رامىزدەردى قورلاعانى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپتىلىق 16 جاستان باستالادى. سوندىقتان 16 جاسقا تولماعان بالا قىلمىستىق كودەكستىڭ 372-بابى بويىنشا قىلمىستىق جاۋاپقا تارتىلمايدى. مۇنداي جاعدايدا ونىمەن تاربيەلىك جانە پروفيلاكتيكالىق جۇمىستار جۇرگىزىلۋى مۇمكىن.
«اتا-اناسىنىڭ جاۋاپتىلىعى دا اۆتوماتتى تۇردە تۋىندامايدى. ولاردىڭ ءوز مىندەتتەرىن ورىنداماۋ بەلگىلەرى بولەك انىقتالۋعا ءتيىس»، - دەپ ءتۇسىندىردى البينا باحتيار قىزى.
ال 16-17 جاستاعى جاس ءوسپىرىم مەملەكەتتىك رامىزدەردى قورلاعانى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپتىلىققا تارتىلۋى مۇمكىن. دەگەنمەن وعان كامەلەتكە تولماعاندارعا ارنالعان ارنايى قۇقىقتىق نورمالار قولدانىلادى.
قىلمىستىق كودەكستىڭ 11-بابىنا سايكەس، ەڭ جوعارى جازاسى ەكى جىلدان اسپايتىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ بولىپ بەلگىلەنگەن قاساقانا ارەكەتتەر ونشا اۋىر ەمەس قىلمىس ساناتىنا جاتادى. 372-باپتاعى ەڭ جوعارى باس بوستاندىعىنان ايىرۋ مەرزىمى دە ەكى جىل بولعاندىقتان، بۇل قۇقىق بۇزۋشىلىق وسى ساناتقا كىرەدى.
قىلمىستىق كودەكستىڭ 81-بابىنىڭ 7-بولىگىنە سايكەس، ونشا اۋىر ەمەس قىلمىس جاساعان كامەلەتكە تولماعاندارعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى تاعايىندالمايدى. زاڭدا كوزدەلگەن نەگىزدەر بولعان جاعدايدا ولارعا تاربيەلىك ىقپالى بار ماجبۇرلەۋ شارالارى قولدانىلۋى مۇمكىن.
ال ارەكەت اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق رەتىندە سارالانسا، جاۋاپتىلىق 16 جاستان باستالادى. اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستىڭ 66-بابىنا سايكەس، كامەلەتكە تولماعاندارعا سالىناتىن ايىپپۇل 10 ا ە ك-تەن (43250 تەڭگە) اسپاۋعا ءتيىس. ەگەر جاس ءوسپىرىمنىڭ ايىپپۇل تولەۋگە جەتكىلىكتى مۇلكى بولماسا، ونى اتا-اناسى نەمەسە ولاردى الماستىراتىن ادامدار تولەۋى مۇمكىن.
ءسوز سوڭىندا زاڭگەر مەملەكەتتىك رامىزدەردى قۇرمەتتەۋ - زاڭ تالابى ەكەنىن ەسكە سالدى. سونىمەن بىرگە ادامدى جاۋاپقا تارتۋ تۋرالى شەشىم قوعامدىق پىكىرگە ەمەس، ناقتى دالەلدەرگە، ادامنىڭ كىناسىنە جانە زاڭدا بەلگىلەنگەن نەگىزدەرگە سۇيەنۋى كەرەك ەكەنىن اتاپ ءوتتى.