Kazinform-نىڭ اناليتيكالىق شولۋشىسى وسى ساۋالعا جاۋاپ ىزدەدى.
كارتانى قايتا جاساۋ نە ءۇشىن كەرەك؟
مەكتەپتە، لوگيستيكادا، ساياساتتا كوپ قولدانىلاتىن، ياعني بىزگە ۇيرەنشىكتى مەركاتور پروەكسياسى 1569 -جىلى جاسالدى. ونىڭ نەگىزگى ارتىقشىلىعى، ناۆيگاتسيا ءۇشىن وتە ىڭعايلى ەدى. كومپاس باعىتى تۇراقتى بولاتىن باعىتتار كارتادا ءتۇزۋ سىزىق كۇيىندە بەينەلەنەتىن. سوندىقتان مەركاتور عاسىرلار بويى تەڭىز ناۆيگاتسياسىنىڭ ماڭىزدى قۇرالى سانالعان. كەيىن دە الەم مۇنداي ۇلگىدەن باس تارتقان جوق.
ءبىراق بۇل ارتىقشىلىقتىڭ ءوز كەمشىلىگى بار. مەركاتور پروەكسياسىندا ەلدەردىڭ اۋدانى ەكۆاتوردان الىستاعان سايىن ۇلكەيىپ كورسەتىلەدى. بايقاساڭىز، سولتۇستىك ەۋروپا، كانادا، رەسەي سەكىلدى جوعارى ەندىكتەگى مەملەكەتتەر كارتادا الدەقايدا ءىرى بەينەلەنىپ كەلدى.
كوپ ايتاتىن ءارى كلاسسيكالىق مىسال - گرەنلانديا. مەركاتور كارتاسىندا گرەنلانديا افريكاعا شامالاس كورىنەتىنى انىق. شىن مانىندە افريكانىڭ اۋماعى گرەنلانديادان 14 ەسەدەي ۇلكەن. بۇل جەردە كارتا قاتە دەپ ايتۋ دۇرىس ەمەس. مەركاتوردا ءپىشىن مەن باعىت ساقتاۋ ءۇشىن اۋماقتى ساقتامايدى، ونسىز دالدىككە قول جەتكىزۋ قيىن.
ال Equal Earth پروەكسياسىندا كەرىسىنشە، ەڭ الدىمەن اۋماقتاردىڭ اراقاتىناسى نازارعا الىنادى. مەملەكەتتەردىڭ شىنايى جەر كولەمى تۋرا بەلگىلەنۋى قاجەت دەگەن ۇستانىمعا بەكىگەن. باستامانى افريكا ەلدەرىنىڭ اتىنان ۇسىنعان توگو مەملەكەتىنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى روبەر دۋسسي ايتقانداي، بۇل ماسەلە كوپ ەل ءۇشىن ادىلدىكتى ورناتۋمەن تەڭ.
نەگە دەسەڭىز، Equal Earth كارتاسىندا افريكا، لاتىن امەريكاسى، وڭتۇستىك ازيا جانە وكەانيا ادەتتەگى كارتالارعا قاراعاندا ەداۋىر ۇلكەن بولىپ كورىنەدى. شىندىعىندا دا سولاي، قازىرگى الەم كارتاسىنا كوز سالعان ادام، اتالعان ايماقتاردىڭ جوعارى ەندىكتەگى مەملەكەتتەردىڭ جەر كولەمىنەن ۇلكەن ەكەنىن تۇسىنە بەرمەيدى.
ل. ن. گۋميليەۆ اتىنداعى ە ۇ ۋ فيزيكالىق جانە ەكونوميكالىق گەوگرافيا كافەدراسىنىڭ اعا وقىتۋشىسى نۇرلىبەك زينابديننىڭ ايتۋىنشا، ب ۇ ۇ قابىلداعان قاراردىڭ كارتوگرافيالىق مانىمەن بىرگە ساياسي جانە سيمۆولدىق قىرى بار.
- كارتانىڭ ءوزى مەملەكەتتىڭ ساياسي سالماعىن وزگەرتپەيدى، ءبىراق ادامنىڭ الەمدى قابىلداۋىنا اسەر ەتەدى. قاي ەل ۇلكەن، قايسىسى شاعىن، ولاردىڭ ءبىر-بىرىمەن كەڭىستىكتىك اراقاتىناسى تۋرالى تۇسىنىك كوبىنە كارتا ارقىلى قالىپتاسادى. سوندىقتان بۇل قاراردىڭ ءمانى كارتوگرافيامەن عانا شەكتەلمەي، الەمنىڭ كەڭىستىكتىك بەينەسىن قابىلداۋىمىزعا اسەر ەتەدى.
افريكا مەن لاتىن امەريكاسى ەلدەرى ءۇشىن ماسەلە تەك كارتاداعى ولشەمدە ەمەس، الەمنىڭ قالاي بەينەلەنەتىنى، سول بەينەنىڭ سانادا قالاي ورنىعاتىنىندا. سوندىقتان ولار اۋماقتاردىڭ اراقاتىناسىن دۇرىسىراق كورسەتەتىن پروەكسيانى كەڭىنەن قولدانۋدى قولدادى، - دەيدى ساراپشى.
بۇعان دەيىن دە Mollweide ،Eckert IV ،Gall- Peters سىندى تەڭ اۋداندى پروەكسيالار بولعان. قازىرگى Equal Earth كارتاسىنىڭ سىرتقى كورىنىسى بۇرىن ازىرلەنگەن Robinson پروەكسياسىنا جاقىن. Robinson اۋداندى ساقتامايتىندىقتان، Equal Earth كارتاسى 2018-جىلى وسى تالاپتاردى ۇشتاستىرۋ ماقساتىندا جاسالعان.
قازاقستاننىڭ كولەمى وزگەرەدى
ءداستۇرلى مەركاتور كارتاسىندا قازاقستان ءوزىنىڭ شىنايى اۋدانىنان الدەقايدا ۇلكەن كورىنەتىن. جاڭا Equal Earth پروەكسياسىندا ەلدىڭ الەم كارتاسىنداعى پىشىنىنە وزگەرىس ەنۋى ىقتيمال. جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي، مەركاتور پروەكسياسىندا ەكۆاتوردان الىستاعان سايىن اۋماقتار كارتادا ۇلكەيىپ وتىرادى. وسى ەسەپپەن الساق، قازاقستان ورتا ەندىكتە جاتقاندىقتان، دۇنيەجۇزى كارتاسىندا ءوزىنىڭ ناقتى اۋدانىمەن سالىستىرعاندا ىرىرەك بەينەلەنگەن بولاتىن. بۇل اسىرەسە افريكا نەمەسە وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىمەن سالىستىرعاندا انىق بايقالادى.
نۇرلىبەك زينابديننىڭ بولجامىنشا، جاڭا پروەكسيادا دا قازاقستاننىڭ اۋدانىن دالمە-ءدال كورسەتەدى دەگەنگە سەنۋ قيىن. ويتكەنى جەردىڭ شار ءتارىزدى بەتىن جازىق كارتاعا مۇلدە بۇرمالاۋسىز ءتۇسىرۋ مۇمكىن ەمەس.
- Equal Earth - تەڭ اۋداندى پروەكسيا. وندا مەملەكەتتەر مەن قۇرلىقتاردىڭ اۋداندارىنىڭ ءوزارا اراقاتىناسى ساقتالادى، ءبىراق ءپىشىن، بۇرىش، باعىت سياقتى باسقا گەومەتريالىق سيپاتتاردا بەلگىلى ءبىر بۇرمالانۋ بولادى. سوندىقتان قازاقستان Equal Earth كارتاسىندا كىشىرەك كورىنەدى، ال ءپىشىنى ءسال وزگەشە بەينەلەنەدى. بۇل - تابيعي قۇبىلىس، ويتكەنى جەردىڭ شار ءتارىزدى بەتىن جازىق كارتاعا مۇلدە بۇرمالاۋسىز تۇسىرە المايمىز، - دەپ ءتۇسىندىردى عالىم.
لوگيستيكا شيمايى
بۇكىل الەم سيفرلىق ناۆيگاتسياعا (Google Maps ،Apple Maps, ياندەكس) سۇيەنەدى جانە ولاردىڭ كوبى مەركاتور پروەكسياسىنىڭ نەگىزىندە جاسالعان. تەحنولوگيالىق كومپانيالاردىڭ ب ۇ ۇ قارارىن ورىنداپ، جاڭا پروەكسياعا ءبىر كۇندە كوشپەسى انىق، ول مىندەت تە ەمەس. ب ۇ ۇ قارارى ناۆيگاتسيالىق سەرۆيستەرگە مەركاتور پروەكسياسىنان تولىق باس تارتۋدى تالاپ ەتكەن جوق. الايدا لوگيستيكا سالاسى عايىپتان تايىپ جاڭا پروەكسياعا كوشە قالسا، نەندەي كەدەرگىگە ۇشىراۋى مۇمكىن؟
ل. ن. گۋميليەۆ اتىنداعى ەۇۋ فيزيكالىق جانە ەكونوميكالىق گەوگرافيا كافەدراسىنىڭ اعا وقىتۋشىسى نۇرلىبەك زينابدين Equal Eart- ءتىڭ بىرنەشە كەمشىلىگىن اتادى. ونىڭ سوزىنشە، كارتادا اۋداندىق اراقاتىناس ساقتالادى، كەمشىلىگى دە - سول. سونىڭ اسەرىنەن نىسانداردىڭ ءپىشىنى مەن باسقا گەومەتريالىق ەلەمەنتتەر بەلگىلى دارەجەدە وزگەرەدى. ورتا جانە تومەن ەندىكتە نىساندار سولتۇستىك- وڭتۇستىك باعىتتا سوزىلىڭقىراپ، پوليۋستەرگە جاقىنداعان سايىن سىعىلا تۇسەدى.
- Google Maps سەكىلدى ۆەب- كارتالاردا مەركاتور جۇيەسى كارتا تايلىنا، ماسشتابتاۋ دەڭگەيىنە جانە ەكرانداعى كوورديناتتى ەسەپتەۋگە كىرىكتىرىلگەن. سوندىقتان بۇكىل سەرۆيستى ءبىر پروەكسيادان ەكىنشىسىنە اۋىستىرۋدىڭ پراكتيكالىق ءمانى از. ءبىراق الەمدى تۇتاس كورسەتەتىن شولۋ رەجيمىندە Equal Earth سەكىلدى باسقا پروەكسيانى ەنگىزۋ تەحنيكالىق جاعىنان مۇمكىن. ال قالا مەن كوشە دەڭگەيىندەگى ناۆيگاتسيادا قازىرگى جۇيەنى ساقتاۋ ءتيىمدى، - دەگەن ويدا سپيكەر.
قازاقستان — ەۋرازيا جۇرەگىندەگى ءىرى ترانزيتتىك حاب. كارتا پروەكسيا جاپپاي قولدانىسقا ەنسە، حالىقارالىق لوگيستيكا، اۆياتسيالىق مارشرۋتتاردى جوسپارلاۋ، جاھاندىق ساۋدا كارتاسى قايتا سىزىلۋى مۇمكىن. دەگەنمەن نۇرلىبەك زينابديننىڭ بولجامىنا سۇيەنسەك، پروەكسيانىڭ وزگەرۋى قازاقستاننىڭ حالىقارالىق لوگيستيكاسىنا، اۋە مارشرۋتتارى مەن ترانزيتتىك دالىزدەرگە ايتارلىقتاي اسەر ەتپەيدى.
- ناقتى مارشرۋتتار دۇنيەجۇزى كارتاسىنىڭ سىرتقى كورىنىسىنە قاراپ ەمەس، گەوگرافيالىق كوورديناتتار، كولىك جەلىسى، ناۆيگاتسيالىق جانە باسقا وپەراتسيالىق دەرەكتەر نەگىزىندە انىقتالادى. حالىقارالىق ازاماتتىق اۆياتسيادا، مىسالى، WGS 84 گەودەزيالىق جۇيەسى ستاندارت رەتىندە قولدانىلادى.
سوندىقتان قازاقستاننىڭ ەۋروپا مەن ازيا اراسىنداعى ترانزيتتىك ورنى وزگەرمەيدى. ايىرماشىلىق تەك كولىك دالىزدەرىن، اۋە باعىتتارىن نەمەسە ساۋدا اعىندارىن دۇنيەجۇزى كارتاسىندا قالاي بەينەلەيتىنىمىزدەن بايقالۋى ىقتيمال، - دەپ تولىقتىردى ساراپشى.
وقۋلىق پەن اتلاس قايتا ازىرلەنە مە؟
وسى ورايدا «مەكتەپتەگى وقۋلىق پەن اتلاس وزگەرە مە؟» دەگەن زاڭدى ساۋال تۋىنداۋى مۇمكىن. ماڭىزدى جايت، ب ۇ ۇ Equal Earth- ءتى جالعىز دۇرىس پروەكسيا دەپ بەكىتكەن جوق. قارار ونى ورىندى نۇسقالاردىڭ ءبىرى رەتىندە عانا اتادى، باسقا تەڭ اۋداندى پروەكسيالارمەن قاتار قولدانۋعا عانا ۇندەيدى. سول سەبەپتى، وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ تاراپىنان دا، قازاق گەوگرافيالىق قوعامى دا رەسمي مالىمدەمە جاسامادى.
ۇستاز ءارى عالىم نۇرلىبەك زينابدين Equal Earth پروەكسياسىن وقۋلىققا ەنگىزۋدى جەكە جوبا رەتىندە قولعا الۋعا قارسى، تەك وقۋلىقتار مەن اتلاستاردى جوسپارلى جاڭارتۋ كەزىندە كەزەكتى تالاپ رەتىندە ەنگىزگەن دۇرىس دەپ سانايدى.
- ءازىر قازاقستانداعى وقۋلىقتار مەن اتلاستاردى بىردەن اۋىستىرۋدىڭ قاجەتى جوق. قارار مىندەتتى ەمەس، ءبىراق ولار كەزەكتى رەت جاڭارتىلعان كەزدە دۇنيەجۇزى كارتالارىن Equal Earth سەكىلدى تەڭ اۋداندى پروەكتسيالاردا بەرۋ ماسەلەسىن قاراستىرعان ءجون.
ەڭ ماڭىزدىسى، وقۋشىلار مەن ستۋدەنتتەرگە ءار پروەكسيانىڭ ءوز ماقساتى بار ەكەنىن ءتۇسىندىرۋ. مەركاتور قاي جاعدايدا ءتيىمدى، Equal Earth نەنى دۇرىس كورسەتەدى، قانداي بۇرمالانۋ ساقتالادى، وسىنى سالىستىرىپ كورسەتۋ گەوگرافيالىق ساۋاتتى ارتتىرادى. تەحنيكالىق جاعىنان كەدەرگى جوق، نەگىزگى ماسەلە وقۋ باعدارلامالارى مەن كارتوگرافيالىق ماتەريالداردى دۇرىس بەيىمدەۋ، - دەپ تۇيىندەدى ول.
Equal Earth پروەكسياسىنىڭ كەڭىنەن قولدانىلۋى قازاقستاننىڭ اۋماعىن دا، گەوگرافيالىق ورنىن دا وزگەرتپەيدى. وزگەرەتىنى تەك الەم كارتاسىنداعى كورىنىسى عانا. ونىڭ وزىندە بۇدان بىلاي الەمدەگى توعىزىنشى ءىرى مەملەكەت رەتىندە اۋدانى دالىرەك بەينەلەنبەك.
ايتا كەتەيىك، بۇعان دەيىن Kazinform الەم كارتاسىنا قاتىستى بۇل ماسەلەنىڭ نەدەن تۋىنداعانىن جانە ونىڭ نەگە ءدال قازىر ب ۇ ۇ دەڭگەيىنە شىققانىن زەردەلەپ كورگەن ەدى.
اۆتورلار
ەرسىن شامشادين