بۇگىن - استانا كۇنى. وسىعان وراي ەل تاريحىندا رەسمي استانا بولعان قالالارعا ارنالعان اندەرگە ءبىر شولۋ جاساپ وتپەكپىز. ارينە، قازاق تاريحىندا تۇركىستان، سىعاناق، سارايشىق سياقتى ساياسي جانە رۋحاني ورتالىقتار از بولعان جوق. الايدا بۇل جولى قازاقستان مەملەكەتى رەسمي قۇرىلعاننان كەيىنگى استانالارعا عانا توقتالۋدى ءجون كوردىك. ياعني قىزىلوردا، الماتى جانە استانا تۋرالى اندەردى نەگىزگە الدىق. بۇل تىزىمگە تەك حالىق اراسىندا كەڭىنەن تانىلعان، كوپشىلىك ءجيى ايتاتىن شىعارمالاردى ءوز تالعامىمىزعا ساي ىرىكتەپ ەنگىزدىك.
«قىزىلوردا ءۆالسى» - سىر ءوڭىرى مەن قىزىلوردا قالاسىنا ارنالعان كەڭ تارالعان اندەردىڭ ءبىرى. ءاننىڭ ءسوزىن اقىن ماحمۇتباي امىرە ۇلى، اۋەنىن كومپوزيتور تاڭىربەرگەن قالاۋوۆ جازعانى كورسەتىلەدى. قىزىلورداعا ارنالعان اندەر ىشىندە بۇل شىعارما كوپشىلىك اراسىندا ءجيى ايتىلاتىن، قالانىڭ مۋزىكالىق بەينەسىمەن بايلانىستىرىلاتىن تۋىندى رەتىندە اتالادى. ءاننىڭ ماتىنىندە قىزىلوردا جاستىق شاق، تۋعان جەر، سىرداريا، كوكتەمگى قالا كورىنىسى ارقىلى سيپاتتالادى. سوندىقتان ونى قىزىلوردانىڭ استانا بولعان تاريحي كەزەڭىنەن تۋعان شىعارما ەمەس، كەيىنگى كەزەڭدە قالانىڭ ليريكالىق- نوستالگيالىق وبرازىن قالىپتاستىرعان ءان رەتىندە العان دۇرىس.
شالقىعان شاتتىق ءانى باقتارىندا،
بولەنگەن كوشەلەرى اق قايىڭعا.
داريانىڭ جاعاسىندا ءبىر قالا بار،
اينالعان سىر ەلىنىڭ ماقتانىنا
باۋلارى جايقالعان ءجۇزىم الما،
ارمانى لاۋلاعان ۇل قىزى الدا
الىپتاي ادىمدى
جاستىقتاي جالىندى
ىرىستى، كۇرىشتى قىزىلوردا.
قول سوزعان ەرتەڭگە،
ونەرى ءور كەۋدە،
وسە بەر، وركەندە قىزىلوردا.
«الماتىم مەنىڭ» - الماتى تۋرالى ەڭ تانىمال كەڭەستىك اندەردىڭ ءبىرى. ءان 1972 -جىلى جازىلعان. مانسۇر ساعاتوۆ اۋەندى جاڭا جىل قارساڭىندا، الماتىداعى تولەبايەۆ كوشەسىمەن سەرۋەندەپ جۇرگەن كەزدە ويىنا العان. كەيىن اقىن نۇرسۇلتان ءالىمقۇلوۆقا حابارلاسىپ، الماتىعا ارنالعان ءماتىن جازۋدى سۇراعان. ءاندى الەكساندر گۋريانوۆ باسقارعان ەسترادا-سيمفونيالىق وركەستردىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن ەسكەندىر حاسانعاليەۆ العاش ورىنداعان. 1973 -جىلى ماسكەۋدە وتكەن بۇكىلوداقتىق تۋعان ولكەگە ارنالعان ءان بايقاۋىندا نۇرسۇلتان ءالىمقۇلوۆ وسى ءاننىڭ ءسوزى ءۇشىن قۇرمەت گراموتاسىمەن ماراپاتتالعان.
الماتىمدا تۇر الاۋلاپ،
التىن نۇرى ايدىڭ.
ءجۇردىڭ بە سەن تاماشالاپ،
كوشەسىندە ابايدىڭ.
الماتىمنىڭ باعى قانداي،
الماسىنىڭ ءدامى بالداي.
الما ديدار ارۋلار،
قىز جىبەك پەن بايانداي.
«الماتى كەشىندە» - الماتىنىڭ ليريكالىق بەينەسىن قالىپتاستىرعان اندەردىڭ ءبىرى. Altyn Qor اۋديوقورىندا بۇل ءان باقىت ءاشىموۆانىڭ 1973 -جىلعى ورىنداۋىندا بەرىلگەن. اۆتورلارى - ءىليا جاقانوۆ پەن مۇزافار الىمبايەۆ. ءان كەيىن دە كوپتەگەن ورىنداۋشىلاردىڭ رەپەرتۋارىنا ەنىپ، الماتى تۋرالى كوپ ايتىلاتىن شىعارمالاردىڭ بىرىنە اينالدى.
سام جامىراپ، جارقىرادى سامالا
كەل، قالقاتاي، كەل قالانى ارالا
باقىتتىلار بايقامايدى ۋاقىتتى
ساعاتىڭا ءالسىن- ءالسىن قاراما
جەلپيدى سامال جاي عانا
حوش ءيىس گۇلدەر اينالا
ماۋجىراپ تۇرعان قالادا
ارالا، ساۋلەم، ارالا
سەرۋەن قالار ەسىڭدە
الماتى راحات كەشىندە.
«ساعىندىم الماتىمدى» - الماتىعا دەگەن ساعىنىشتان تۋعان ءان. التىنبەك قورازبايەۆتىڭ ايتۋىنشا، شىعارما 1974 -جىلى، ءوزى قۇرمانعازى اتىنداعى كونسەرۆاتوريانى ءبىتىرىپ، جامبىل وبلىستىق «الاتاۋ» ءان-بي ءانسامبلىن باسقارىپ جۇرگەن كەزدە تۋعان. ءاندى العاشىندا كومپوزيتوردىڭ ءوزى دومبىرامەن ايتىپ جۇرگەن، كەيىن ءوزى قۇرعان دومبىراشىلار تريوسىمەن ورىنداعان. كەيىن ءماتىنىن اقىن سەرىكباي وسپانوۆ وڭدەپ، جاڭا شۋماقتار جازعان. 2002 -جىلى «مۋزارت» توبى ورىنداعاننان كەيىن ءان جاڭا بۋىنعا قايتا كەڭ تارادى
قوسامىن انگە اتىڭدى،
توسامىن ءار حاتىڭدى،
ساعىندىم الما باعىن،
ارايلى الماتىمدى.
ساعىندىم اققۋ ءۇندى،
ساعىندىم اق گۇلىمدى،
الماتىم، سىيلادىڭ سەن
شابىتتى شاتتىعىمدى.
«ەلىمنىڭ جۇرەگى - استانا» - ەلوردا تۋرالى ەڭ كەڭ تارالعان پاتريوتتىق اندەردىڭ ءبىرى. التىناي جورابايەۆا بۇل ءاننىڭ 2002 -جىلدىڭ سوڭىندا تۋعانىن ايتقان. ءان 2003 -جىلى «ازيا داۋىسى» اياسىندا ۇيىمداستىرىلعان بايقاۋدا جۇلدەلى ورىن الىپ، حالىققا كەڭ تانىلدى. اشىق دەرەكتەردە ءاننىڭ ءسوزىن ساراش قوڭىربايەۆا، ءانىن ماحامبەت تۇگەلبايەۆ جازعانى كورسەتىلەدى.
استانام كوپ قارايمىن مەن كەلبەتىڭە
بالعىنسىڭ جاس قايىڭداي ءوز تەربەتىلە
جانناتتاي جان بىتكەندى ەلجىرەتەسىڭ
ءبىز ءۇشىن جاننات قالا سەن جەر بەتىندە
ەلىمنىڭ جۇرەگى
جارقىراپ جايناي بەرشى، سەن، استانام!
وزىڭە ارنالادى ءان داستانىم
قاشان دا ساعان ىڭكار مەنىڭ جانىم
جاستىقتىڭ جالاۋى بول، سەن، استانام!
«ارمان قالا - استانا» - جاڭا ەلوردانىڭ العاشقى كەزەڭدەگى مۋزىكالىق بەينەسىن جاساعان اندەردىڭ ءبىرى. ءاننىڭ ءسوزىن ەربول شايمەردەنوۆ، ءانىن مارات وماروۆ جازعان. ورىنداۋشىسى دا مارات وماروۆ. ەربول شايمەردەنوۆتىڭ ءوز ماتىنىندە بۇل شىعارما «جاڭا استانا تۋرالى العاشقى تانىمال اندەردىڭ ءبىرى» رەتىندە سيپاتتالادى
اعىلىپ اتىراۋدان، الاتاۋدان
كوش قوندى قاراوتكەلدەن تالاسا اۋعان
جاينايدى استانا ارۋ القاسىنداي
عاجايىپ عيماراتتار جاڭا سالعان
سارى ارقا ساۋىرىنداي
ەركە ەسىل باۋىرىنداي
قالاندى بوي كوتەرىپ،
ارمان قالا،
اسىل دالا
جاڭا استانا
استانا!
قازاق اقىندارى مەن كومپوزيتورلارى ەل استانالارىنا ارناپ كوپتەگەن ءان شىعاردى. ولاردىڭ ىشىندە حالىق اراسىندا كەڭ تارالعاندارى دا، بەلگىلى ورتادا عانا ايتىلىپ جۇرگەندەرى دە از ەمەس. قىزىلوردا، الماتى، استانا تۋرالى اندەردىڭ ءارقايسىسى ءوز ءداۋىرىنىڭ كوڭىل كۇيىن، قالاعا دەگەن ساعىنىش پەن ماقتانىشتى، ەل تاريحىنداعى ماڭىزدى كەزەڭدەردى بەينەلەيدى. بولاشاقتا وسى شىعارمالاردىڭ بارلىعىن جيناقتاپ «قازاق استانالارىنا ارنالعان اندەر» اتتى جەكە جيناق شىعارۋعا ابدەن بولادى.
aikyn.kz