قازاق ورداسىنىڭ ەلشىلىكتەرى جانە چين يمپەرياسىنىڭ شەشەكپەن كۇرەس ساياساتى
استانا. KAZINFORM - چين يمپەراتورى چيانلۋڭ 1773 -جىلى جەلتوقسان ايىندا اسكەري قىزمەت امبانىنا (مانجۋر تىلىندە: مينيستر، ءۋازىر) جازعان حاتىندا «ابىلايدىڭ بالاسىن ساراي قىزمەتىنە جىبەرسەم دەگەن (ءوتىنىشى) تۋرالى ايتار بولسام، قازىرشە بۇنىڭ قاجەتى جوق. (ابىلايعا ايتىڭدار) قازاقتار استانادان تىم شالعايدا، شەشەك شىقپاعان بالانىڭ ىشكى ايماقتا ۇزاق تۇرۋى ىڭعايسىز، ونان گورى ۇلدارىنىڭ ءبىرىن الداعى بىرنەشە جىلدىڭ ىشىندە استانانى زيارات ەتۋگە جىبەرگەنى ءجون بولار. ابىلايدىڭ ۇلى ءادىل سۇلتان استاناعا كەلە جاتىر، ول قابىلداۋىمدى وتىنسە، وعان دا بەتپە-بەت ايتارمىن. بۇل جارلىعىمدى (ىلەنىڭ اسكەري گۋبەرناتورى) ەلتوعا دا جەتكىزىپ، حاباردار ەتىڭدەر» دەيدى.
قازاق حانى ابىلايدىڭ تۋعان بالاسىن چين يمپەرياسىنىڭ استاناسىنا قىزمەتكە جىبەرمەك بولعانى تۋرالى قىتاي مۇراعاتىندا («ۇلى چين اۋلەتىنىڭ بيلەۋشىلەرى جايلى شىنايى جازبالار») تىلگە الىنعان بۇل دەرەك وتە ماڭىزدى. دەگەنمەن چيانلۋڭ يمپەراتور ابىلايدىڭ ۇسىنىسىنان بۇل جولى دا باس تارتادى. جالپى، چيانلۋڭ ابىلاي ۇسىنعان باستامالارعا ءارقاشان ساقتىقپەن، كۇدىكپەن قاراعان. ونىڭ ابىلايعا كوزقاراسى قايشىلىققا تولى.
يمپەريانىڭ قۇزىرلى مەكەمەلەرىمەن جازىسقان رەسمي حاتتار مەن ءتيىستى جارلىقتارىندا چيانلۋڭ ابىلايعا كوبىنشە «ايلاكەر»، «تۇرلاۋسىز»، «الاكوڭىل» «تويىمسىز» دەگەن مىنەزدەمە بەرەدى. ءبىراق، چين يمپەراتورى ابىلايدىڭ ءوتىنىشىن دورەكىلىكپەن تويتارماي، ادەتتەگىدەي ديپلوماتيالىق تىلمەن سىپايى جاۋاپ قاتادى. ايتىلعان ءوتىنىشتىڭ قابىلدانباۋىنا جەر موينىنىڭ قاشىقتىعى مەن ابىلايدىڭ بالالارىنا شەشەك شىقپاعانىن سەبەپ قىلىپ كورسەتەدى. ءبىزدىڭ بۇگىنگى اڭگىمەمىز دە مانچيڭ يمپەرياسىن الەككە سالعان شەشەك ىندەتى جايىندا بولماق.
شەشەك - وتە جۇقپالى جانە اسا قاۋىپتى ۆيرۋستىق ينفەكسيا. اۋرۋ وتكىر بەلگىلەرمەن ەرەكشەلەنەدى: شەشەك شىققان ادامنىڭ تۇلا بويى قالشىلداپ، باسى جارىلىپ كەتەردەي قاتتى اۋىرادى؛ ءال- دارمەنى قۇرىپ، اياق-قولى مەن بەلى سىرقىرايدى؛ دەنە قىزۋى كۇرت كوتەرىلىپ، ەسىنەن تانۋى دا مۇمكىن. ناۋقاستىڭ تەرىسىندە ۇشىق، بورتپە، كۇلدىرەۋىك، قوتىر، ءىرىڭدى جارا پايدا بولادى دا، بىرتە-بىرتە قابىرشاقتانىپ، سوڭىرا «ۇشىپ» جوعالادى، ورنىندا شۇقىر تىرتىق، شۇبار الا داق قالادى. اۋرۋ سالدارىنان تەرىدە پايدا بولاتىن جارا گۇلگە ۇقساس بولعاندىقتان، تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ كوپشىلىگى ونى شەشەك، ياعني گۇل دەپ اتاعان.
ءبىر قىزىعى، قىتاي تىلىندە اتىشۋلى ىندەت تيانحۋا - اسپان گۇلى، كوكتىڭ گۇلى، كيەلى گۇل دەگەن اتقا يە (قازاقتار بۇل ىندەتتىڭ اتىن تۋرا اتاماي، مەيمان، اۋليە، قوراسان دەپ تۇسپالداپ ايتقان). شەشەك شىققان ادام ءومىر بويى يممۋنيتەتكە يە بولادى. شەشەك نەگىزىنەن اۋا ارقىلى - تۇشكىرۋ، جوتەلۋ كەزىندە پايدا بولعان تامشىلارمەن تارالادى. قازاقتار شەشەكتىڭ قاراشەشەك، كوكشەشەك، جەلشەشەك، سۋشەشەك، تۇيەشەشەك دەگەن تۇرلەرىن بىلگەن. اسىرەسە قاراشەشەك وتە قاتەرلى، قاراشەشەك كەزىندە ءولىم- ءجىتىم كورسەتكىشى 80 پايىزعا دەيىن جەتۋى مۇمكىن. ال كوكشەشەكتىڭ كۇشى ونان باسەڭدەۋ.
قىتاي ەلىندە شەشەك ەكى مىڭ جىلدان بەرى بەلگىلى. تاريحي دەرەكتەرگە سايكەس، شەشەك العاش رەت ب. ز. 35 -جىلى قىتايلىق قولباسى ما ءيۋاننىڭ زياوتي (قازىرگى ۆەتنام) جەرىنە جۇرگىزگەن اسكەري جورىعى كەزىندە قولعا تۇسكەن تۇتقىندار ارقىلى حان ەلىنە تاراي باستايدى. دەگەنمەن بۇل جازبامىزدا شەشەكتىڭ قىتايداعى ۇزاق تاريحىنا ارنايى توقتالماي، تەك مانجۋرلەر ىرگەسىن قالاعان چين - ەجەن حاندار اۋلەتىنىڭ وعان قارسى قالاي كۇرەسكەنى تۋرالى عانا ءسوز قوزعايمىز.
مانجۋرلەردىڭ (شۇرشىتتەر) اتا قونىسى قازىرگى سولتۇستىك- شىعىس قىتاي جەرى. مانجۋريانىڭ قىسى ايازدى، جازى سالقىن بولاتىندىقتان، ولكەدە ەشقاشان شەشەك تاراماعان. ونىڭ سەبەبى، شەشەك ۆيرۋسى سۋىققا ءتوزىمسىز ەدى. مانجۋرلەر 1644 -جىلى قىتاي جەرىن باسىپ العاندا، ەلدە قاراشەشەك قاعىنىپ تۇرعان-دى. شەشەك ۆيرۋسىنا قارسى تابيعي ۇجىمدىق يممۋنيتەتكە يە بولماعاندىقتان، ونىڭ ۇستىنە وڭتۇستىك ءوڭىردىڭ ىلعال، ىستىق كليماتى ىندەتتى ورشىتە تۇسكەندىكتەن قوراسان مانجۋرلەردى باۋداي ءتۇسىرىپ، جۋساتىپ كەتەدى. جەرى بايتاق، حالقى مول قىتايدى اينالاسى ون جىلدا قول استىنا قاراتقانمەن، مانجۋر- موڭعول وداعى ءۇشىن تۇرعىلىقتى جۇرتتىڭ قارسىلىعىنان گورى قاراشەشەك الدەقايدا قاۋىپتى بولادى.
سەبەبى، ءتيىمدى ەمى بولماعاندىقتان، سىرقات كوپ جاعدايدا ولىممەن اياقتالاتىن ەدى. بۇل تۋرالى دەرەككوزدەردە «مانجۋر ساربازدارى ەلگە العاش كەلگەندە شەشەكتەن قاتتى قورقاتىن، ويتكەنى شەشەك ولاردىڭ جانىن الماي قويمايتىن» دەلىنەدى. چين اۋلەتىنىڭ العاشقى جىلدارى يمپەريا شەشەككە قارسى كۇرەستە وقشاۋلاۋ شاراسىمەن عانا شەكتەلدى. ءبىراق بۇل دەندەگەن ىندەتتى توقتاتا المادى. يمپەريا تاريحىنىڭ العاشقى ەكى عاسىرى شەشەك تۋدىرعان ۇرەي مەن ۋايىم ىشىندە ءوتتى. شەشەكتىڭ سالدارى يمپەريانىڭ ساياسي ومىرىندەگى كۇردەلى ۇدەرىستەرگە دە ءوز اسەرىن تيگىزىپ وتىردى.
«چين اۋلەتىنىڭ قۇپيا مۇراعاتتارى» اتتى ەڭبەككە سۇيەنەر بولساق، قىتايدى جاۋلاپ العاننان كەيىن بيلىك قۇرعان ون ەجەن حاننىڭ ەكەۋى - شۋنجي مەن تۋنجيدىڭ اجالى شەشەكتەن بولعان. ال كاڭچي مەن سيانفەن قاۋىپتى دەرتتەن سۋ ىشەرلىگى بولىپ ءتىرى قالعانمەن، بەتتەرىندە شەشەكتىڭ داعى - قوراسان قالادى.
شۋنجي بيلىكتە ۇزاق وتىرماسا دا، شەشەككە قارسى وقشاۋلاۋ شاراسىن وتە قاتال ۇستانادى. اسىرەسە كوكتەم تۋىپ، شەشەك تارالا باستاسىمەن سارايداعى كەزدەسۋلەردى تولىقتاي دوعارىپ، استانادان الىسقا بوي باعىپ كەتەتىن. ول زاماندا شەشەك شىعىپ كورگەن موڭعول اقسۇيەكتەرى ساۋساقپەن سانارلىق قانا ەدى. سوندىقتان شۋنجي يمپەراتور «موڭعول تايپالارىنىڭ جەتەكشىلەرى ەل استاناسىنا كەلىپ، امىرشىگە سالەم بەرىپ تۇرۋى كەرەك» دەگەن ەسكى ەرەجەنى ەلەڭ قۇرلى كورمەي، ءبىراز جىلدار بويى الىس ايماقتان، باستىسى موڭعول دالاسىنان كەلگەن ەلشىلىكتەردى قابىلداماي كەرى قايتارادى.
ءومىر بويى شەشەكتەن قورعانىپ، سول ءۇشىن يمپەريانىڭ باستى وداقتاستارىنىڭ مەسەلىن قايتارۋعا دەيىن بارعان شۋنجي يمپەراتور نە ءبارى 24 جاسىندا شەشەكتەن ولەدى.
تاريحي دەرەكتەرگە سايكەس، شۋنجي يمپەراتور كوزى تىرىسىندە تاق مۇراگەرىنە كىمدى ۇيعارارىن بىلمەي، كوپ تولعانادى. بىردە ول وسى جايىندا ەۋروپالىق ميسسيونەر، ساراي كەڭەسشىسى ادام شاللدەن اقىل سۇرايدى. ءتىسقاقتى ساياساتكەر شياوكانجان حانىمنان تۋعان سيۋانەنى تاق مۇراگەرى بولۋعا لايىق دەپ اتايدى. ءسوزىنىڭ ءۋاجى رەتىندە ول حانبالىقتا (قازىرگى بەيجىڭ) تۋىپ-وسكەن سيۋانەنىڭ ءسابي شاعىندا شەشەكپەن اۋىرىپ، ءتاڭىرىنىڭ قالاۋىمەن ءتىرى قالعانىن ەسكە سالادى ءھام بۇل بولاشاقتا بيلىكتىڭ تۇراقتىلىعى ءۇشىن اسا ماڭىزدى دەپ اتاپ كورسەتەدى. ايتسا ايتقانداي، شۋنجي يمپەراتوردىڭ ولەر الدىنداعى وسيەتى بويىنشا 8 جاسىندا كاڭچي دەگەن اتاقپەن تاققا وتىرعان سيۋانە ەكى ايى كەم 62 جىل بويى ەل بيلەيدى. ول قىتاي تاريحىنداعى التىن تاقتا ەڭ ۇزاق وتىرعان يمپەراتور.
كاڭچي 1669 -جىلى 16 جاسىندا يمپەريانىڭ ەكى تىزگىن، ءبىر شىلبىرىن ءوز قولىنا العاندا، سولتۇستىك قىتايدا ىندەتتىڭ بەتى قايتا باستاعان ەدى. سونداي-اق ەلدىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەرىندە شەشەككە قارسى قولدانىلاتىن ءداستۇرلى ەكپە ءادىسى دە يمپەريانىڭ نازارىنا ىلىنەدى. دەرەككوزدەرگە سەنسەك، قىتايدا شەشەك ەگۋدىڭ حالىقتىق تاسىلدەرى ەڭ العاش X Ⅵعاسىردىڭ سوڭىنا قاراي پايدا بولعان. بىزگە شەشەككە قارسى ەكپەنىڭ قۇرعاق جانە سۋلى دەيتىن ەكى ءتۇرى بولعانى بەلگىلى.
قۇرعاق ەكپە تاسىلىندە شەشەك قارا قوتىرلانعاننان كەيىن، بورتپەنىڭ قابىرشىعى الىنىپ، ۇنتاقتالادى دا وعان كامفورا مەن باسقا دا جەڭىل دارىلىك زاتتار قوسىلىپ، ساۋ ادامنىڭ (كوبىنەسە جاس بالانىڭ) مۇرنىنا ۇرلەنەدى. ال ن. ف. كاتانوۆتىڭ مالىمەتىنە سايكەس، تۇركى حالىقتارى دا شەشەك قابىرشىعىن جيناپ، كەپتىرىپ، كەلىگە ءتۇيىپ ۇنتاقتاعان سوڭ ساۋ ادامعا جۇقتىراتىن پروفيلاكتيكالىق ءتاسىلدى قولدانعان.
سۋلى ەكپە بويىنشا، شەشەك قابىرشىعىنىڭ ۇنتاعى انا سۇتىنە نەمەسە سالقىن سۋعا ارالاستىرىلىپ، ماقتامەن ەگىلۋشىنىڭ مۇرنىنا ەنگىزىلەدى.
اتالعان ەكى ءادىستىڭ باستى ءمانى - ەگىلگەن ادامعا اتىشۋلى دەرتتىڭ جەڭىل ءتۇرى جۇقتىرىلادى؛ دەنەسىندە شەشەك بەلگىسى پايدا بولعان ەگىلۋشى سىرقاتىنان تولىق ايىققانشا ەمدەلىپ، كۇتىنەدى. ءسويتىپ ول شەشەك شىققان بولىپ سانالادى دا، ىندەتكە قارسىلىعى بار ادامدار قاتارىنا جاتقىزىلادى.
كاڭچي يمپەراتور شيكىلىگى مەن قاتەرىنىڭ كوپ بولۋىنا قاراماستان شەشەككە قارسى ەكپەگە پارمەندى قولداۋ كورسەتەدى. بۇل تۋرالى ونىڭ قارتايعان شاعىندا نەمەرە-شوبەرەلەرىنە «ەل ىرگەسى العاش قالانعاندا جۇرتىمىز شەشەكتەن ولەردەي قورقاتىن. مەن شەشەك ەگۋدىڭ ءادىسىن بىلگەننەن كەيىن، ۇل-قىزىما جانە سەندەرگە شەشەك ەكتىرىپ، بارلىعىڭدى امان ساقتاپ قالدىم» دەپ اعىنان اقتارىلعانىن كەيىنىرەك يۋنجىن يمپەراتور ءوز ەستەلىگىندە جازادى.
شەشەككە قارسى ەكپەنىڭ يمپەراتور سارايىندا بۇلجىماس تارتىپكە اينالعانىنا قاراماستان، ىندەتتىڭ تامىرى ۇزىلمەيدى. كەيدە ەكپە الۋ كەزىندە قوسالقى دەرتتەن جازاتايىم كوز جۇماتىن بەيباقتار دا بولعان. مىسالى 1820 -جىلدان 1850 -جىلعا دەيىن ەل بيلەگەن داوگۋاڭ يمپەراتوردىڭ بىرنەشە بالاسى جانە 1861 -جىلدان 1875 -جىلعا دەيىن تاقتا وتىرعان تۋنجي يمپەراتور شەشەكتەن ولەدى.
سونىمەن قاتار، كاڭچي يمپەراتور شۋنجي نەگىزىن سالعان وقشاۋلاۋ شاراسىن جەتىلدىرە تۇسەدى. 1677 -جىلى سولتۇستىك ايماققا جاساعان ساپارىندا، حالۋۋن-گول (قازىرگى حەبەي پروۆينتسياسىنىڭ اۋماعىندا) جايلاۋىنا ارنايى توقتاعان كاڭچي ءوڭىردىڭ كوركىنە كوڭىلى تولىپ، مەيىرى قانادى دا، وسىندا شەشەك ماۋسىمى باستالعاندا پانالايتىن دالالىق رەزيدەنتسيا تۇرعىزۋعا جارلىق بەرەدى. كەيىنىرەك كاڭچيدىڭ پارمەنىمەن موڭعول، تيبەت جانە مۇسىلمان حالىقتارىنىڭ شەشەكپەن اۋىرماعان بەلگىلى اقسۇيەكتەرى مەن اكىم-بەكتەرىنە قىركۇيەك ايىنا قاراي تاۋلى شيپاجايى بار دالالىق رەزيدەنتسياعا ات باسىن تىرەپ، يمپەراتورمەن بىرگە حان قورىعىندا كۇزگى ساياتقا شىعۋعا رۇقسات ەتىلەدى.
ال حانبالىقتا قابىلداناتىن ەلشىلىكتەردىڭ ەل استاناسىنا جەتەتىن مەرزىمى شەشەك ىندەتى سايابىر تاباتىن قىس ايلارىنا ەسەپتەلگەن.
مىسالى چيانلۋڭ 1773 -جىلى قاراشا ايىندا اسكەري قىزمەت امبانىنا جازعان حاتىندا تارباعاتايدان الىنعان مالىمەتكە سايكەس ابىلايدىڭ ۇلى ءادىل سۇلتان باستاعان 18 ادامنىڭ ەلشىلىككە كەلە جاتقانىن ايتا كەلىپ، «ابىلايدىڭ تۋعان بالاسىن زياراتقا جىبەرۋى ونىڭ ءبىزدى سىيلايتىنىن بىلدىرەدى. (ىلەنىڭ اسكەري گۋبەرناتورى) ەلتوعا ەلشىلەردى قاستارىنا سەنىمدى كىسىلەر قوسىپ، وسى جىلدىڭ اياعىنا دەيىن استاناعا امان-ەسەن جەتكىزۋدى بۇيىرىڭدار. ەگەر ءادىل سۇلتان جاس بولىپ، جولدى كوتەرە الماسا، كەلەسى جىلدىڭ باستاپقى ايىنا دەيىن جەتىپ ۇلگەرسە دە بولادى» دەپ جارلىق بەرەدى.
حانبالىققا بارعان قازاق ورداسىنىڭ ەلشىلىكتەرى كوبىنەسە قاڭتار، اقپان ايلارىندا، كەشىككەندە ناۋرىزعا قاراي ەجەن حاننىڭ قابىلداۋىندا بولعان. ال جاز نەمەسە كۇز ايلارىندا جەتكەن قازاق ەلشىلەرىمەن چيانلۋڭ يمپەراتور حانبالىق قالاسىنىڭ سىرتىنداعى تۋنلەيۋان (كەيىنگى يۋانمينيۋان) سارايىندا نەمەسە حالۋۋن-گولدەگى دالالىق رەزيدەنتسيادا جۇزدەسكەن. ايتالىق، وسى حاتتاعى ءادىل سۇلتان باسقارعان قازاق ەلشىلىگى قاشقارلىق ۇيعىر بەگى سۇلتانقوجا جانە ءدۇربىت تورەسى شاۋەنكىرمەن بىرگە 1774 -جىلدىڭ 31-قاڭتارىندا حانبالىقتىڭ سيحۋامەن قاقپاسىنىڭ سىرتىندا چيانلۋڭ يمپەراتورمەن جۇزدەسەدى.
قورىتا ايتقاندا، شەشەك ىندەتى مانچيڭ يمپەرياسىنىڭ ىشكى ساياساتى مەن يمپەراتورلاردىڭ تاعدىرىنا عانا ەمەس، حالىقارالىق قاتىناستارعا دا ەلەۋلى ىقپال ەتتى. بۇل قاتاردا قازاق ەلشىلىكتەرىنىڭ دە ساپارىنىڭ باعىتى مەن مەرزىمى ءارقاشان يمپەريانىڭ شەشەككە قارسى ىرگەلى ساياساتىنىڭ اسەرىنە ۇشىراپ وتىردى. دەمەك، XVII عاسىرداعى قازاق- مانجۋر قاتىناستارىن، ونىڭ ىشىندە وتە-موتە ەلشىلىكتەر قىزمەتىنىڭ ءمانىن انىقتاۋدا شەشەككە قارسى كۇرەس شارالارىن اينالىپ ءوتۋ مۇمكىن ەمەس. ءتيىستى دەرەكتەردەن ءبىز سول زاماننىڭ وزىندە ديپلوماتيانىڭ دەنساۋلىق جانە قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىمەن تىعىز استاسىپ جاتقانىن بايقايمىز.
بۇعان دەيىن 1940 -جىلدارى قىتايدىڭ شاڭحاي قالاسىندا شىعىپ تۇرعان «حانحايچاو» باسىلىمىندا قازاق تاريحى مەن قازاقستان تۋرالى قانداي ماتەريالدار جارىق كورگەنى تۋرالى جازىپ ەدىك.
اۆتور
ەرلان مازان