قازاق ەرلەرىنىڭ اشەكەيى: كىم، قاشان، نە تاققان؟

استانا. قازاقپارات - قازاق قوعامىندا اشەكەي بۇيىم تەك ايەلگە عانا ءتان دۇنيە بولماعان. ەر ازامات تا جاسىنا، الەۋمەتتىك دارەجەسىنە، كاسىبى مەن ءومىر سالتىنا قاراي اشەكەي تاققان. بۇل بۇيىمدار ءسان ءۇشىن عانا ەمەس، مارتەبە، قورعانىش، سەنىم مەن سيمۆول ءرولىن اتقارعان. ەرلەر اشەكەيى - كوشپەلى مادەنيەتتىڭ دۇنيەتانىمىن، ەر-ازاماتتىڭ قوعامداعى ورنىن ايقىندايتىن ماڭىزدى بەلگى.

كوشپەلى قازاق قوعامىندا ەر ادامنىڭ سىرتقى كەلبەتى ونىڭ جەكە بولمىسىن عانا ەمەس، قاي اۋلەتتەن شىققانىن، قوعامداعى ورنىن، اتقاراتىن مىندەتىن ايقىن تانىتىپ تۇرۋى ءتيىس ەدى.

سول سەبەپتى ەرلەرگە ءتان اشەكەي بۇيىمدار ارتىق ءسان-سالتانات ءۇشىن ەمەس، الەۋمەتتىك ءمانى بار بەلگى رەتىندە قولدانىلدى. اشەكەي ەر ازاماتتىڭ مارتەبەسىن، بەدەلىن، ءتىپتى ءومىر سالتىن بىلدىرەتىن وزىندىك «ءتىل» قىزمەتىن اتقاردى.

ەرلەر اشەكەيىندە كوبىنە كۇمىس مەتاللدىڭ قولدانىلۋى دا تەگىن ەمەس. قازاق ۇعىمىندا كۇمىس جاماندىقتان ساقتايتىن، ادامدى تازالىق پەن پاكتىككە جەتەلەيتىن قاسيەتتى مەتالل سانالعان. سوندىقتان قارۋ-جاراقتىڭ سابى، بەلدىك اشەكەيى، جۇزىك پەن تۇمار كوبىنە كۇمىسپەن كۇپتەلدى. ال التىن سيرەك پايدالانىلعان، ول نەگىزىنەن حان-سۇلتاندارعا، ەل باسقارعان اۋلەتتەردىڭ وكىلدەرىنە عانا ءتان بولعان. بۇل دا قوعامداعى يەرارحيا مەن الەۋمەتتىك ايىرماشىلىقتى سىرتقى بەلگىلەر ارقىلى ايقىن كورسەتۋدىڭ ءبىر كورىنىسى بولدى.

قازاق ەرلەرىنىڭ اشەكەيىندە بەلدىك ايرىقشا ورىن العان. ول تەك كيىمدى ۇستاپ تۇراتىن تۇرمىستىق بۇيىم عانا ەمەس، ەر ازاماتتىڭ قوعامداعى ورنىن، جاسىن، مارتەبەسىن ايقىندايتىن ماڭىزدى نىشان سانالعان. بەلدىك ارقىلى ادامنىڭ كىم ەكەنى، قانداي مىندەت اتقاراتىنى، ءتىپتى قانداي ورتاعا جاتاتىنىن اڭعارۋعا بولادى. سوندىقتان بەلدىككە قويىلاتىن تالاپ تا جوعارى بولعان.

ونىڭ ماتەريالى، سالماعى مەن اشەكەيى يەسىنىڭ الەۋمەتتىك دارەجەسىنە ساي كەلۋى ءتيىس ەدى. جاۋىنگەرلەر مەن باتىرلار قارۋ اسۋعا قولايلى، اۋىر، كۇمىسپەن كۇپتەلگەن بەلدىكتەردى تاققان. مۇنداي بەلدىكتەر تەك ساندىك ماقساتتا ەمەس، جاۋگەرشىلىك جاعدايدا قاجەتتى قۇرالداردى الىپ جۇرۋگە ىڭعايلى ەتىپ جاسالعان.

بەلدىكتىڭ سالماقتى بولۋى باتىردىڭ قايراتى مەن ايبىنىن دا ايقىنداي تۇسكەن. ال ەل ىشىندە بيلىك ايتقان بيلەر مەن اقساقالدار كوزگە ۇرىپ تۇرمايتىن، ورنەگى جيناقى، سالماقتى بەلدىكتەردى پايدالانعان. بۇل ولاردىڭ سابىرلى مىنەزىن، پاراسات پەن بايىپتى ۇستانىمىن بىلدىرگەن.

جاس جىگىتتەردىڭ بەلدىگى قاراپايىمداۋ بولعانىمەن، بەرىك ءارى قولايلى ەتىپ تاڭدالعان. ول جىگىتتىڭ ءالى قالىپتاسۋ جولىندا ەكەنىن، ءبىراق ەر ازاماتقا ءتان مىندەتتەرگە بىرتىندەپ بەيىمدەلىپ كەلە جاتقانىن كورسەتكەن.

بەلدىككە پىشاق، شاقشا، وق-ءدارى سالاتىن قاپ نەمەسە تۇمار ءىلۋ كەڭ تاراعان. وسى ارقىلى بەلدىك ەر ادامنىڭ كۇندەلىكتى تىرشىلىگىمەن، كاسىبىمەن، قاۋىپسىزدىگىمەن تىعىز بايلانىسقان امبەباپ بۇيىمعا اينالعانىن كورە الامىز. قازاق ەرلەرى اراسىندا جۇزىك تاعۋ ءداستۇرى بولعانىمەن، ونىڭ ءمانى مەن سيپاتى ايەل اشەكەيىنەن مۇلدە وزگەشە قالىپتاستى. ەرلەرگە ارنالعان جۇزىكتەر كوبىنە قاراپايىم پىشىندە، تاسسىز نەمەسە اسا ءىرى اشەكەيسىز بولىپ كەلەدى.

كەي جاعدايلاردا جۇزىكتىڭ بەتىنە رۋ تاڭباسى، بەلگى نەمەسە يەسىنىڭ دارەجەسىن بىلدىرەتىن ورنەك سالىنعان. اسىرەسە ءمورلى جۇزىك ەل ىشىندە بەدەلى بار، ءسوز ۇستاعان ادامدارعا ءتان بولعان. بي، بولىس، رۋ باسىلارى ءوز جۇزىگىن ءمور رەتىندە پايدالانىپ، حات-حابارعا، رەسمي كەلىسىمدەرگە تاڭبا باسقان. بۇل جۇزىك يەسىنىڭ بيلىك ايتۋعا، شەشىم قابىلداۋعا قۇقىلى ەكەنىن كورسەتكەن ايقىن بەلگى سانالعان. سوندىقتان ءمورلى جۇزىك ەر ادام ءۇشىن جەكە اشەكەي عانا ەمەس، ونىڭ قوعامدىق مارتەبەسىن ايقىندايتىن قۇرال قىزمەتىن اتقارعان.

جاس جىگىتتەر اراسىندا جۇزىك تاعۋ سيرەك كەزدەسكەن. سەبەبى جۇزىك ەر ادامنىڭ جاسىنا ەمەس، ونىڭ ومىرلىك تاجىريبەسى مەن قوعامداعى ورنىنا بايلانىستى قولدانىلعان. ال ورتا جاستاعى، بەدەلى ورنىققان، ءسوزى ءوتىمدى ەرلەردىڭ جۇزىك تاعۋى قالىپتى قۇبىلىس بولعان. قازاق ەرى ءۇشىن قارۋ-جاراق تەك سوعىس قۇرالى عانا ەمەس، ونىڭ ابىرويى مەن ايبىنىن تانىتاتىن ەرەكشە نىشان سانالعان.

سول سەبەپتى قارۋدىڭ ءوزى دە اشەكەيلەنىپ، يەسىنىڭ مارتەبەسىنە ساي كوركەمدەلگەن. قىلىش، قانجار، پىشاق سياقتى قارۋلاردىڭ سابى كوبىنە كۇمىسپەن كۇپتەلىپ، نازىك ويۋ-ورنەكپەن بەزەندىرىلگەن. بۇل اشەكەيلەر تەك ساندىك ماقساتتى كوزدەمەي، قارۋدىڭ يەسىنە دەگەن قۇرمەتتى، ونىڭ ەرلىك جولىن جانە قوعامداعى ورنىن بىلدىرگەن. قارۋ قىناپتارىنىڭ دا كوركەمدەلۋىنە ايرىقشا ءمان بەرىلگەن.

قىناپ بەتىنە سالىنعان ورنەكتەر، مەتالمەن كومكەرىلگەن جيەكتەر ەر ادامنىڭ ەستەتيكالىق تالعامىن، قولونەر مادەنيەتىن باعالاي بىلەتىنىن كورسەتكەن. مۇنداي قارۋ-جاراق كۇندەلىكتى تۇرمىستا دا، سالتاناتتى جاعدايدا دا يەسىنىڭ ايرىقشا بەلگىسىنە اينالعان. وسىلايشا قارۋعا سالىنعان ءاربىر اشەكەي ەر ازاماتتىڭ رۋحىن، مارتەبەسىن جانە سۇلۋلىقتى ءتۇسىنۋ قابىلەتىن ءبىر ارناعا توعىستىرعان.

e-history.kz