حالىقارالىق ينجەنەرلىك- تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور جارىلقاسىن جاپپاسوۆتىڭ ايتۋىنشا، قازاق قوعامىنداعى بيلەر ينستيتۋتىنىڭ ەڭ باستى ەرەكشەلىگى - حالىق مويىنداۋىنا سۇيەنگەن جۇيە بولعان.
- قازاق قوعامىندا ءبي مارتەبەسى ەشقاشان مۇراگەرلىكپەن بەرىلەتىن نەمەسە بيلىك تاراپىنان تاعايىندالاتىن لاۋازىم بولعان جوق. ءبي اتاعى ادامنىڭ قۇقىقتىق بىلىمىنە، شەشەندىك قابىلەتىنە، ومىرلىك تاجىريبەسىنە جانە ادىلدىگىنە قاراي قالىپتاستى. شوقان ءۋاليحانوۆ تا ءبي اتاعىنىڭ ەشقانداي رەسمي سايلاۋ نەمەسە بەكىتۋ ارقىلى ەمەس، ادەت-عۇرىپ قۇقىعىن تەرەڭ مەڭگەرۋ مەن شەشەندىك ونەردىڭ ارقاسىندا بەرىلگەنىن جازادى. سوندىقتان ءبي بولۋعا ۇمتىلعان ادام قۇقىقتىق نورمالاردى جەتىك ءبىلىپ قانا قويماي، ونى ناقتى جاعدايدا ءادىل قولدانا الۋى كەرەك ەدى، - دەيدى تاريحشى.
بيلەر قىزمەتىنىڭ ماڭىزدى قىرى - شەشەندىك ونەر. كوشپەلى قوعامدا داۋلار نەگىزىنەن اۋىزشا قارالعاندىقتان، ءبيدىڭ دالەلدى سويلەپ، قيسىندى ءۋاج ايتىپ، ەكى تاراپتى بىتىمگە كەلتىرە ءبىلۋى ەرەكشە باعالاندى.
- قازاق اراسىندا قالىپتاسقان «قارا قىلدى قاق جارعان ءادىل بي» دەگەن ۇعىم دا وسى تالاپتاردىڭ ناتيجەسى بولدى. دەمەك، ءبي مارتەبەسى شىققان تەگىنە نەمەسە بايلىعىنا ەمەس، بىلىمىنە، ادىلدىگىنە جانە حالىق الدىنداعى بەدەلىنە نەگىزدەلدى، - دەيدى عالىم.
ءبيبولۋعا قاراپايىم ادامنىڭ دامۇمكىندىگى بولعان
كوپشىلىك اراسىندا بيلەر بەلگىلى اۋلەتتەردەن عانا شىققان دەگەن تۇسىنىك بار. الايدا تاريحشىلار مۇنىڭ ناقتى شىندىققا سايكەس كەلمەيتىنىن ايتادى.
جارىلقاسىن جاپپاسوۆتىڭ سوزىنشە، بەلگىلى بيلەردىڭ ۇرپاقتارى قۇقىقتىق ءداستۇردى ەرتە مەڭگەرگەنىمەن، بۇل ولاردىڭ ءبي اتانۋىنا كەپىلدىك بەرمەگەن.
- ارينە، بەلگىلى بيلەر اۋلەتىندە وسكەن بالالار قۇقىقتىق ءبىلىم مەن شەشەندىك ونەردى جاستايىنان بويىنا سىڭىرۋگە مۇمكىندىك الدى. كەي وڭىرلەردە بيلىك ايتۋ ءداستۇرى اۋلەت ىشىندە جالعاسقان جاعدايلار دا بولدى، ءبىراق بۇل ءبي مارتەبەسى مۇراگەرلىكپەن بەرىلدى دەگەندى بىلدىرمەيدى. شوقان ءۋاليحانوۆ تا ءبي اتاعى ادامنىڭ شىققان تەگىنە ەمەس، قۇقىقتىق بىلىمىنە، شەشەندىگىنە جانە ادىلدىگىنە بايلانىستى قالىپتاسقانىن كورسەتەدى. سوندىقتان قاراپايىم ادامنىڭ دا ءبي اتانۋىنا تولىق مۇمكىندىك بولدى. ول ءۇشىن تورە نەمەسە اقسۇيەك اۋلەتىنەن شىعۋ مىندەتتى ەمەس ەدى. ادام قوعام الدىندا بىلىمدىلىگىمەن، ادىلدىگىمەن جانە شەشەندىگىمەن تانىلسا، حالىق ونى ءبي رەتىندە مويىنداعان، - دەيدى ول.
بيلەردىڭ ارنايى مەكتەبى بولماعان
قازىرگى سۋديالار سياقتى بيلەر ارنايى وقۋ ورنىن ءتامامداماعان. ولار قۇقىقتىق ءبىلىمدى ءومىر تاجىريبەسى مەن دالا زاڭدارىن مەڭگەرۋ ارقىلى يگەرگەن.
تاريحشىنىڭ ايتۋىنشا، بيلەردىڭ نەگىزگى قۇقىقتىق نەگىزى قازاقتىڭ ادەت- عۇرىپ قۇقىعى بولعان.
ء- داستۇرلى قازاق قوعامىندا بيلەردى دايىندايتىن ارنايى وقۋ ورىندارى بولعان جوق. بولاشاق بيلەر قۇقىقتىق ءبىلىمدى ەل ىشىندەگى قالىپتاسقان قۇقىقتىق داستۇرلەر ارقىلى مەڭگەردى. ولار ەلگە اراسىندا تانىلعان تاجىريبەلى بيلەردىڭ قىزمەتىن باقىلاپ، شەشەندىك ونەردى، قۇقىقتىق نورمالاردى جانە بيلىك ايتۋ مادەنيەتىن ۇيرەندى. بيلەر جەر داۋى، جەسىر داۋى، قۇن داۋى سياقتى كۇردەلى ماسەلەلەردى رەتتەيتىن قۇقىقتىق نورمالاردى تەرەڭ بىلۋگە مىندەتتى بولدى. سونىمەن قاتار «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى»، «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى» جانە «جەتى جارعى» بيلەر قىزمەتىنىڭ باستى قۇقىقتىق نەگىزىنە اينالدى. الايدا زاڭدى ءبىلۋ جەتكىلىكسىز ەدى. ءبي ونى ءار جاعدايعا قاراي ءادىل قولدانا العاندا عانا حالىق سەنىمىنە يە بولاتىن، - دەيدى ول.
ءبي شەشىمىمەن كەلىسپەگەندەر نەىستەگەن
قازاق قوعامىندا قازىرگى سوت جۇيەسىندەگىدەي اپەللياتسيالىق ساتى بولماعان. دەگەنمەن ادىلدىككە كۇمان تۋعان جاعدايدا باسقا بيگە جۇگىنۋ تاجىريبەسى كەزدەسكەن.
تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتىنىڭ ايتۋىنشا، بيلەردىڭ باستى باقىلاۋشىسى حالىقتىڭ ءوزى بولعان.
- ءداستۇرلى قازاق قوعامىندا بيلىك شەشىمدەرىن قايتا قارايتىن رەسمي ءتارتىپ بولعان جوق. الايدا تاراپتاردىڭ ءبىرى ءبيدىڭ ادىلدىگىنە كۇمان كەلتىرسە، داۋدى باسقا بيگە قاراتۋ تاجىريبەسى قولدانىلعان. كەيبىر كۇردەلى ماسەلەلەر بىرنەشە ءبيدىڭ قاتىسۋىمەن قارالعان. بۇل قابىلدانعان شەشىمنىڭ ادىلدىگىنە دەگەن سەنىمدى ارتتىرعان. ءبي ءۇشىن ەڭ ۇلكەن كەپىلدىك اكىمشىلىك بيلىك ەمەس، حالىق الدىنداعى بەدەلى بولدى. ول ادىلەتسىزدىگىمەن نەمەسە بىرجاقتىلىعىمەن تانىلسا، ادامدار ونىڭ تورەلىگىنە جۇگىنۋدى توقتاتقان. وسىلايشا، قوعامدىق باقىلاۋ ءبيدىڭ قىزمەتىنە ەڭ ۇلكەن باعا بەرۋشى تەتىك قىزمەتىن اتقاردى، - دەيدى جارىلقاسىن قاپاسوۆ.
سونىمەن قاتار كۇردەلى داۋلاردى بىرنەشە ءبيدىڭ قاتىسۋىمەن قاراۋ تاجىريبەسى دە كەزدەسكەن. بۇل قابىلدانعان شەشىمنىڭ ادىلدىگىنە دەگەن سەنىمدى كۇشەيتىپ، تاراپتاردىڭ كەلىسىمگە كەلۋىنە مۇمكىندىك بەرگەن.
تاريحتا ادىلەتسىز بيلەر كوپ كەزدەسە مە
عالىمنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، تاريحي دەرەكتەردە ادىلەتسىز بيلەردەن گورى، ادىلدىگىمەن تانىلعان بيلەر تۋرالى مالىمەتتەر كوبىرەك ساقتالعان.
- ءبي مارتەبەسى حالىقتىڭ سەنىمىنە نەگىزدەلگەندىكتەن، قوعام ودان ەڭ اۋەلى ادىلدىك تالاپ ەتتى. سوندىقتان تاريحي دەرەكتەردە كوبىنە دانالىعىمەن، شەشەندىگىمەن جانە ادىلدىگىمەن تانىلعان بيلەر تۋرالى مالىمەتتەر ساقتالعان. بۇل ادىلەتسىز بيلەر مۇلدە بولماعان دەگەن ءسوز ەمەس. الايدا ولاردىڭ بەدەلى ۇزاق ساقتالماعان. ءبي ءوز ورنىن حالىقتىڭ سەنىمى ارقىلى عانا ۇستاپ تۇردى. سوندىقتان قازاق قوعامى ءبي تۇلعاسىنا وتە جوعارى تالاپ قويعان. ونىڭ بەدەلى قۇقىقتىق بىلىمىنە، ادىلدىگىنە جانە حالىق الدىنداعى ابىرويىنا تىكەلەي بايلانىستى بولدى، - دەيدى ول.
ايەلدەر ءبي بولعان با
تاريحشىلاردىڭ ايتۋىنشا، بيلەر ينستيتۋتىندا بيلىك ايتۋ قىزمەتىن نەگىزىنەن ەر ادامدار اتقارعان.
سوعان قاراماستان، قازاق قوعامىندا قوعامدىق پىكىرگە ىقپال ەتكەن، مامىلەگەرلىگىمەن تانىلعان ايەلدەر دە بولعان.
- قازىرگى قولدا بار تاريحي دەرەكتەردە ايەلدەردىڭ ءبي رەتىندە جۇيەلى تۇردە قىزمەت اتقارعانىن دالەلدەيتىن ناقتى مالىمەتتەر جوق، ءبىراق بۇل قازاق ايەلدەرى قوعامدىق ومىرگە ارالاسپادى دەگەندى بىلدىرمەيدى. ەل ىشىندە دانالىعىمەن، شەشەندىگىمەن جانە بىتىمگەرلىگىمەن تانىلعان ايەلدەر داۋلى ماسەلەلەردى شەشۋگە ىقپال ەتىپ، قوعامدىق پىكىر قالىپتاستىرۋعا قاتىسقان. دەگەنمەن ولاردى كلاسسيكالىق ماعىناداعى ءبي قىزمەتىن اتقاردى دەۋگە تاريحي نەگىز جەتكىلىكسىز. سوندىقتان بيلەر ينستيتۋتى نەگىزىنەن ەر ازاماتتاردىڭ قىزمەتىمەن بايلانىستى بولدى، - دەيدى جاپپاسوۆ.