قازاق قالاي ورازا ۇستاعان، بۇگىنگى ءۇردىس سانگە اينالدى ما؟
استانا. KAZINFORM - سوڭعى جىلدارى «ورازا ۇستاۋ سانگە اينالدى» دەگەن پىكىر جيى ايتىلادى. شىن مانىندە ورازا - قازاق ءۇشىن جات عۇرىپ پا، الدە عاسىرلار بويى جالعاسقان ءدىني ءداستۇر مە؟ تاريح نە دەيدى، ءدىن ماماندارى نە ايتادى؟
ورازانىڭ پارىز رەتىندەگى ءمانى، كوشپەلى قوعامداعى مۇمكىندىگى جانە بۇگىنگى الەۋمەتتىك سيپاتى جايىندا ساراپشىلارمەن سويلەستىك.
ورازانى قالاي ءتۇسىنىپ ءجۇرمىز؟
ورازا - يسلام دىنىندەگى بەس پارىزدىڭ ءبىرى. ال قازاق حالقىنىڭ تاريحي ومىرىندە بۇل قۇلشىلىقتىڭ ورنى قانداي بولدى؟ قازاق قوعامىندا ءبارى بىردەي ورازا ۇستاعان با دەگەن سۇراققا ناقتى جاۋاپ بەرۋ وڭاي ەمەس. ويتكەنى كوشپەلى تۇرمىس جاعدايىندا ءدىني امالداردى تولىق ورىنداۋ ءاردايىم مۇمكىن بولا بەرمەگەن.
بەلگىلى ءدىنتانۋشى كەڭشىلىك تىشقان ۇلىنىڭ ايتۋىنشا، بۇل ماسەلەدە ءبىرجاقتى تۇجىرىم جاساۋ قيىن. سەبەبى قازاق حالقىنىڭ ءومىر سالتى - مال شارۋاشىلىعىنا نەگىزدەلگەن كوشپەلى تىرشىلىك. تابيعاتقا تاۋەلدى ءومىر، ۇزاق ساپارلار، اۋىر ەڭبەك - مۇنىڭ ءبارى ءدىني پارىزداردى ورىنداۋعا كەي كەزەڭدە كەدەرگى كەلتىرۋى ىقتيمال. سوندىقتان «قازاقتىڭ ءبارى ورازا ۇستادى» نەمەسە «ۇستامادى» دەپ ناقتى ستاتيستيكا كەلتىرۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن ايتادى.
دەگەنمەن ⅩⅩ عاسىردىڭ باسىنداعى ادەبي مۇرالارعا قاراساق، ورازا ۇستاۋ كەڭ تارالعانىن اڭعارۋعا بولادى. مىسالى، سول كەزەڭدەگى جىر جولدارىندا: «وتىز كۇن تامام ءبىتىرىپ، ءناپسىنىڭ كىرىن كەتىرىپ، ورازا ۇستاپ اي توقىپ، قايتقاننىڭ قادىرىن كىم بىلگەن» دەگەن شۋماقتار كەزدەسەدى. بۇل حالىق اراسىندا ورازانىڭ قادىرى جوعارى بولعانىن كورسەتەدى، - دەيدى ءدىنتانۋشى.
سونىمەن قاتار قازاق ماقال-ماتەلىندە «ورازا، ناماز - توقتىقتا» دەگەن تىركەس بار. ءدىن تانۋشىنىڭ سوزىنشە، بۇل ءسوزدىڭ استارىندا دا تاريحي شىندىق جاتىر. قازاق حالقى اشارشىلىق، جۇت، جوقشىلىق كەزەڭدى باسىنان وتكەردى. كەي ۋاقىتتا كۇندەلىكتى اس تابۋدىڭ ءوزى قيىن بولعان تۇستا ورازا ۇستاۋ ماسەلەسى ەكىنشى قاتارعا ىسىرىلۋى زاڭدى. ياعني، ءدىني امالدار كوبىنە مۇمكىندىككە بايلانىستى ورىندالعانىن ايتادى.
قولدا بار تاريحي دەرەكتەرگە سول داۋىردەگى شىعارمالارعا، مەدرەسەلەر سانىنا، تۇركىستان ايماعىنداعى ءدىني وقۋ ورىنداردىڭ كوپتىگىنە سۇيەنسەك، ءدىننىڭ قوعامدىق ومىردەگى ورنى ايتارلىقتاي جوعارى بولعانىن بايقايمىز. بۇل قازاق قوعامىندا يسلام قۇندىلىعى تەرەڭ تامىر جايعانىن بىلدىرەدى، - دەيدى كەڭشىلىك تىشقان ۇلى.
ق م د ب شاريعات جانە ءپاتۋا ءبولىمى مامانى ەلبەك تاسبولات ۇلىنىڭ ايتۋىنشا، ءوزىن مۇسىلمان سانايتىن ادامدار ورازانىڭ پارىز ەكەنىن مويىنداعانىمەن، بەلگىلى ءبىر ناقتى سەبەپتەرگە بايلانىستى ونى ۇستاماعان جاعدايلار دا كەزدەسكەن.
شاريعات بويىنشا ورازا باليعات جاسىنا تولعان، اقىل-ەسى دۇرىس، دەنساۋلىعى كوتەرەتىن مۇسىلمانعا پارىز. ال باليعاتقا تولماعان بالالارعا ورازا مىندەتتەلمەيدى. ولار تەك تاربيەلىك ماقساتتا، شاماسى جەتسە عانا ۇستايدى.
سونداي-اق جۇكتى جانە ەمىزۋلى ايەلدەرگە دە جەڭىلدىك قاراستىرىلعان. ەگەر ورازا انا مەن بالانىڭ دەنساۋلىعىنا زيان تيگىزۋى مۇمكىن بولسا، ۋاقىتشا ۇستاماۋىنا رۇقسات بەرىلەدى. كەيىن جاعدايى تۇزەلگەن سوڭ قازاسىن وتەيدى. ساپاردا جۇرگەندەرگە، جورىق جاعدايىنداعى ادامدارعا دا ورازانى كەيىنگە قالدىرۋعا مۇمكىندىك بار. سەبەبى جول ازابى مەن فيزيكالىق اۋىرتپالىق ادامنىڭ ءال-قۋاتىنا اسەر ەتۋى مۇمكىن، - دەيدى ەلبەك تاسبولات ۇلى.
قاريالار مەن سوزىلمالى دەرتكە شالدىققان ناۋقاستار دا دەنساۋلىعىنا قاراي شەشىم قابىلداۋعا بولاتىنىن ايتادى. ەگەر دەنساۋلىعى مۇلدە كوتەرمەسە، شاريعاتتا ولاردىڭ جاعدايىنا ساي وتەم جولدارى قاراستىرىلعان. ياعني، يمامنىڭ ايتۋىنشا، يسلامدا ورازا پارىز بولعانىمەن، ادام دەنساۋلىعى مەن ءومىر جاعدايى ەسكەرۋسىز قالمايدى. ءدىن جەڭىلدىكتى دە، جاۋاپكەرشىلىكتى دە قاتار ۇستانادى. سوندىقتان تاريحتا دا، بۇگىنگى كۇنى دە ورازا ۇستاماعان جانداردىڭ بولۋى دىننەن بەزۋ ەمەس، كوبىنە شاريعاتتاعى ورىندى سەبەپتەرمەن بايلانىستى.
قازاقتار قۇرتپەن اۋىز اشقان با؟
ⅩⅨ عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنداعى جازبا دەرەكتەر قازاقتاردىڭ رامازان ايىن ۇستانعانىن ايقىن كورسەتەدى.
1869-جىلى جارىق كورگەن ورىس ساياحاتشىسى نيكولاي فريدەريكستىڭ ەڭبەگىندە قازاقتاردىڭ ءدىني ۇستانىمى تۋرالى مىناداي پىكىر ايتىلادى: «ۇلكەن وردا قىرعىزدارى (قازاقتارى) مۇحاممەد دىنىنە كوپ ورىس ويلاعاننان الدەقايدا جاقىن. ورازا كەزىندە ءبىر اي بويى قىرعىزدىڭ (قازاقتىڭ) ءبارى دەرلىك تاڭ اتقاننان كۇن باتقانعا دەيىن ءنار تاتپايدى، ءتىپتى سۋ دا ىشپەي، اش جۇرەدى» - دەلىنگەن. بۇل جازبا سول كەزەڭدەگى قازاق قوعامىندا رامازان ايىنىڭ كەڭ تارالعانىن اڭعارتادى.
يسلام داستۇرىندە اۋىز اشۋدى قۇرمامەن باستاۋ - سۇننەت امال. الايدا قازاق دالاسىندا قۇرما وسپەگەندىكتەن، ول اسا قىمبات ءارى سيرەك كەزدەسەتىن جەمىس بولعان. سوعان قاراماستان، قازاق حالقى قۇرمانىڭ قاسيەتىن بىلگەن. حالىق اراسىندا مۇحاممەد پايعامبار، ارىستان باب، قوجا احمەت ياساۋيمەن بايلانىستى قۇرما جايلى اڭىزداردىڭ تارالۋى سونىڭ دالەلى.
دەگەنمەن كوشپەلى ءومىر سالتىندا قازاقتار اۋىزدى كوبىنە وزدەرىنىڭ كۇندەلىكتى تاعامدارىمەن ىرىمشىك، قۇرت سەكىلدى ءسۇت ونىمدەرىمەن اشقان. زەرتتەۋشىلەردىڭ ايتۋىنشا، كۇنى بويى سۋ ىشپەگەن ادام اعزاسىندا سۇيىقتىق ازايادى، ال تۇزدى قۇرت اعزاداعى مينەرال تەپە-تەڭدىگىن قالپىنا كەلتىرۋگە كومەكتەسكەن. ياعني، بۇل تەك ءداستۇر عانا ەمەس، تاجىريبەدەن تۋعان ومىرلىك ءتاسىل بولعان.
قازاق زيالىسىنان كىمدەر ورازا ۇستاعان؟
ⅩⅩ عاسىر باسىنداعى الاش قايراتكەرلەرى - ءاليحان بوكەيحان، احمەت بايتۇرسىن ۇلى، ءمىرجاقىپ دۋلات ۇلى، ماعجان جۇمابايەۆ، جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ جانە باسقالار مۇسىلمان وتباسىندا تاربيەلەنىپ، العاشقى ساۋاتىن مولدادان اشقان. ولار يسلامدى ۇلتتىڭ رۋحاني تىرەگى رەتىندە قابىلدادى. كوپشىلىگىنىڭ دۇنيەتانىمى يسلام اعارتۋشىلىعى باعىتىندا قالىپتاسىپ، ءدىندى بىلىممەن، عىلىممەن ساباقتاستىرۋعا ۇمتىلدى. ءدىندى ساقتاۋ - ۇلتتى ساقتاۋ دەگەن ۇستانىم سول كەزەڭدە ايقىن كورىندى.
الايدا كەيبىر تۇلعالارعا قاتىستى الەۋمەتتىك جەلىلەردە تاراعان مالىمەتتىڭ بارلىعى بىردەي تاريحي دەرەككە سۇيەنبەيدى. ماسەلەن ءاليحان بوكەيحان تۋرالى تاراعان «تۇرمەدە ورازا ۇستاپ، قارا سۋمەن اۋىز اشتىم» دەگەن حاتتىڭ شىنايىلىعىنا زەرتتەۋشىلەر كۇمان كەلتىرەدى. تاريحشىلار مۇنداي مالىمەتتەردى راستايتىن ناقتى قۇجات جوق ەكەنىن ايتادى. كەرىسىنشە، ءاليحاندى ءدىني فانات ەمەس، زايىرلى ويلايتىن، ۇلت مۇددەسىن ءبىرىنشى ورىنعا قويعان قايراتكەر رەتىندە سيپاتتايتىن پىكىرلەر باسىم.
احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ەڭبەكتەرىنە قاراساق، قازاقتىڭ ءدىني ءداستۇرىن جاقسى بىلگەنى بايقالادى. ول «جاراپازان» تۋرالى جازباسىندا: «جاراپازان رامازان دەگەن سوزدەن شىققان. ورازا ۋاقىتىندا بالالار، بوزبالالار تۇندە ءۇيدىڭ تۇسىندا تۇرىپ جاراپازان ولەڭىن ايتادى. ورازا ۇستاعان ادامدار ساۋاپ بولادى دەپ، جاراپازان ايتقاندارعا قۇرت، ماي، ىرىمشىك، ءبىر شارشى شۇبەرەك سياقتى نارسەلەر بەرەدى» دەپ جازادى. بۇل ونىڭ رامازان ايىنداعى حالىقتىق عۇرىپتاردى تەرەڭ تانىعانىن كورسەتەدى. دەگەنمەن احمەتتىڭ جەكە ءوزى ورازا ۇستاعانى تۋرالى ناقتى تاريحي ايعاقتار ساقتالماعان. ال ونىڭ جارى بادريسافانىڭ ءومىر بويى ناماز وقىعانى تۋرالى دەرەكتەر بار.
تۇرمەدە دە بۇزىلماعان ورازا
كەي دەرەكتە ءمىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ 1928-جىلى تۇتقىندالىپ، كەيىن سولوۆەتسك لاگەرىنە ايدالعانى ايتىلادى. سول لاگەردە بىرگە بولعان ءالىمحان ەرمەكوۆ ءوز ەستەلىگىندە ءمىرجاقىپتىڭ نامازىن قازا ەتپەي، ورازا كەزىندە بارىنشا شىدامدىلىق تانىتقانىن جازادى. اۋىر ەڭبەككە قاراماستان، ءدىني پارىزدارىن ورىنداۋعا تىرىسقانى تۋرالى ەستەلىكتەر كەزدەسەدى.
ماعجان جۇمابايەۆ تا دىنگە بەرىك زيالىنىڭ ءبىرى رەتىندە سيپاتتالادى. ول 1929-جىلى «ۇلتشىل» دەگەن ايىپپەن قاماۋعا الىنىپ، ماسكەۋدەگى بۋتىركا تۇرمەسىنە جابىلعان. ەستەلىكتەردە وزگەلەر تاماققا ۇمتىلعان كەزدە، ماعجاننىڭ ورازا ءۇشىن اشتىق ساقتاۋعا تىرىسقانى ايتىلادى. ونىڭ جارى زىليحا جۇمابايەۆا «ماعجان نامازىن وقىپ، ورازاسىن ۇستاۋعا تالپىناتىن. ونىڭ ورازاسىن بۇزۋعا ەشكىمنىڭ شاماسى كەلمەيتىن» دەپ جازعان.
قازىر ورازا ۇستاۋ سانگە اينالدى ما؟
ال قازىرگى تاڭدا ورازا ۇستاۋ سانگە اينالدى دەگەن پىكىرلەر قوعامدا ءجيى ايتىلىپ ءجۇر. ءدىن تانۋشى كەڭشىلىك تىشقان ۇلى ستاتيستيكالىق دەرەككە قاراعاندا، بەس ۋاقىت ناماز وقيتىندار سانى سالىستىرمالى تۇردە از بولعانىمەن، ورازا ۇستايتىنداردىڭ ۇلەسى الدەقايدا جوعارى ەكەنىن ايتادى.
كەيبىر زەرتتەۋلەردە حالىقتىڭ جارتىسىنان استامى، ءتىپتى 59 پايىزعا دەيىنگى بولىگى رامازان ايىندا ورازا ۇستايتىنى ايتىلعان. ورازا - ءبىر ايلىق قۇلشىلىق. پسيحولوگيالىق تۇرعىدان ادامدارعا ونى اتقارۋ جەڭىلىرەك كورىنۋى مۇمكىن. ال بەس ۋاقىت ناماز - كۇن سايىن، جىل بويى، ءومىر بويى جالعاساتىن تۇراقتى عيبادات. ونىڭ ۇستىنە ناماز وقۋ ءۇشىن دارەت الۋ، ۋاقىتىن قاداعالاۋ، قىس-جاز دەمەي ورىنداۋ قاجەت. بۇل اركىمنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدى، - دەيدى.
كەڭشىلىك تىشقان ۇلى ورازانىڭ الەۋمەتتىك سيپاتقا دا يە ەكەنىن، اۋىزاشار داستارحانى، تۋىس اراسىنداعى بايلانىس، ورتاق رۋحاني اتموسفەرا مۇنىڭ ءبارى ادامداردى بىرىكتىرەتىنىن جەتكىزدى. كەي جاعدايدا جۇرتتىڭ كوشىنەن قالماۋ، قوعامدىق ورتاعا بەيىمدەلۋ نيەتى دە اسەر ەتۋى مۇمكىن دەپ وتىر.
سونداي-اق جاستار اراسىندا ورازاعا قىزىعۋشىلىق ارتىپ كەلەدى. كەيبىرى ونى رۋحاني تازارۋ رەتىندە قابىلداسا، ەندى ءبىرى دەنساۋلىق، ديەتا، اعزانى دەمالدىرۋ تۇرعىسىنان تۇسىنەدى. بۇگىندە اۋىزاشارلار تەك وتباسىلىق دەڭگەيدە عانا ەمەس، مەملەكەتتىك مەكەمەلەردە، اكىمدىكتەردە، ءتىپتى جوعارى بيلىك دەڭگەيىندە ۇيىمداستىرىلىپ ءجۇر. بۇل دا ورازانىڭ قوعامدىق ماڭىزى ارتقانىن كورسەتەدى، - دەدى ءدىنتانۋشى.
الايدا ءار ادامنىڭ نيەتى مەن ىشكى سەنىمىن ناقتى باعالاۋ مۇمكىن ەمەس. ورازانىڭ شىنايى رۋحاني ءمانى - ادامنىڭ جۇرەگىندەگى ىقىلاسقا بايلانىستى. سوندىقتان بۇل قۇبىلىسقا ءبىرجاقتى باعا بەرۋ قيىن ەكەنىن ايتادى.
ق م د ب شاريعات جانە ءپاتۋا ءبولىمى مامانى ەلبەك تاسبولات ۇلىنىڭ سوزىنشە، قازىرگى ادامداردىڭ ورازاسىن «سانگە اينالدى» دەپ ءبىرجاقتى ايتۋ دۇرىس ەمەس ەكەنىن ايتادى. ويتكەنى كەشكە دەيىن ادەيى اش ءجۇرۋ - وڭاي نارسە ەمەس.
دەگەنمەن كەي جاعدايدا ادامنىڭ نيەتى دۇرىس بولماۋى مۇمكىن. ءبىرى ورازاسىن وزگەگە كورسەتۋ ءۇشىن ۇستاۋى ىقتيمال، ەندى ءبىرى «ورازامىن» دەپ اينالاسىنا ورىنسىز اۋىر ءسوز ايتىپ نەمەسە مىنەز كورسەتىپ، زيان كەلتىرىپ، ءوز ۇستانىمىن وزگەگە مىندەت قىلۋى مۇمكىن. بۇل قۇبىلىستى ءدىنىمىز قۇپتامايدى، - دەيدى ەلبەك تاسبولات ۇلى.
el.kz