كەلىننىڭ سالەم سالۋى - قازاق قوعامىندا قالىپتاسقان ادەپ نورمالارىنىڭ ءبىرى سانالادى. اسىرەسە وڭتۇستىك وڭىرلەردە كەڭىنەن ساقتالعان بۇل ءداستۇر ۇلكەن مەن كىشىنىڭ اراسىنداعى سىيلاستىقتى بىلدىرەدى. الايدا ونىڭ ورىندالۋ ءتارتىبى ءار وڭىردە، ءتىپتى ءار وتباسىندا ءارتۇرلى بولۋى مۇمكىن. جازۋشى زەينەپ احمەتوۆا «بابالار اماناتى» ەڭبەگىندە قازاق داستۇرىندە كەلىننىڭ ەكى جاعدايدا سالەم سالۋدان بوساتىلعانىن جازادى.
ونىڭ ءبىرى - ايەلدىڭ انا اتانۋعا دايىندالعان كەزەڭىمەن بايلانىستى بولسا، ەكىنشىسى - وتباسىنداعى اۋىر قازاعا قاتىستى. قازاق حالقى بولاشاق انانىڭ دەنساۋلىعى مەن كوڭىل كۇيىنە ەرەكشە ءمان بەرگەن. جۇكتى ايەلگە اۋىر جۇمىس ىستەتپەۋ، ونىڭ جاعدايىن جاساۋ، كوڭىلى قالاعان اسىن تاۋىپ بەرۋ سياقتى قامقورلىق تۇرلەرى وتباسىلىق تاربيەدە ماڭىزدى ورىن العان. وسىنداي تۇسىنىك سالەم سالۋ داستۇرىندە دە كورىنىس تاپقان.
زەينەپ احمەتوۆانىڭ جازۋىنشا، اياعى اۋىر كەلىندى قايىن اعالارى ءيىلىپ سالەم بەرۋگە ماجبۇرلەمەگەن. ءتىپتى ونى ىڭعايسىز جاعدايعا قالدىرماۋ ءۇشىن الدىنان شىقپاۋعا تىرىسقان. مۇنداعى باستى ماقسات: كەلىننىڭ ۇلكەندەرگە قۇرمەت كورسەتۋىن شەكتەۋ ەمەس، كەرىسىنشە، ونىڭ جاعدايىنا تۇسىنىستىكپەن قاراۋ بولعان. سوندىقتان جۇكتىلىك كەزەڭىندە ايەلدى سالەم سالۋدان ۋاقىتشا بوساتۋ - بولاشاق اناعا جاسالعان قامقورلىقتىڭ ءبىر كورىنىسى سانالعان.
قازاق داستۇرىندە كەلىندى سالەم سالۋدان بوساتۋدىڭ تاعى ءبىر سەبەبى كۇيەۋىنىڭ قايتىس بولۋىمەن بايلانىستى. جولداسىنان ايىرىلعان ايەل ءۇشىن بۇل تەك جاقىن ادامىنان ايىرىلۋ عانا ەمەس، وتباسىلىق ومىرىندەگى ۇلكەن وزگەرىس. بالالارىنىڭ تاربيەسى، شاڭىراقتىڭ بەرەكەسى مەن كۇندەلىكتى تىرشىلىكتىڭ جاۋاپكەرشىلىگى كوبىنە ايەلدىڭ موينىنا ارتىلاتىن.
وسىنداي جاعدايدا اۋلەتتىڭ ۇلكەندەرى جەسىر قالعان كەلىندى سالەم سالۋدان ءبىرجولا بوساتقان. بۇل شەشىم ايەلگە دەگەن قۇرمەت پەن جاناشىرلىقتى بىلدىرگەن. زەينەپ احمەتوۆانىڭ ەڭبەگىندە ۇلكەندەردىڭ مۇنداي كەزدە كەلىنگە جىگەرى جاسىماي، ەڭسەسىن تىك ۇستاۋىن تىلەگەنى ايتىلادى. ولار كۇيەۋى ومىردەن وتكەن ايەلگە بۇرىنعىداي كەلىن ەمەس، ءوز قىزىنداي قارايتىنىن بىلدىرگەن. وسىلايشا سالەم سالۋدان بوساتۋ ونىڭ اۋلەت الدىنداعى ورنىن تومەندەتپەي، كەرىسىنشە، قيىن ساتتە قولداۋ كورسەتۋدىڭ ءبىر جولىنا اينالعان.
سالەم سالۋ ءداستۇرى قالاي قالىپتاسقان؟
كەلىننىڭ جاڭا اۋلەتپەن تانىسۋى بەتاشار راسىمىنەن باستالادى. بەتاشار كەزىندە كۇيەۋىنىڭ تۋىستارىنىڭ ەسىمدەرى اتالىپ، ءارقايسىسىنا ارناۋ ايتىلادى. كەلىن ولارعا ءيىلىپ سالەم بەرىپ، ۇلكەندەردىڭ اق باتاسىن الادى. بۇل ءراسىم كەلىننىڭ جاڭا وتباسىنداعى العاشقى قادامدارىنىڭ ءبىرى سانالادى.
بەتاشاردان كەيىن دە سالەم سالۋ ءداستۇرى كۇندەلىكتى تۇرمىستا جالعاسىن تابادى.
«قازاقتىڭ ەتنوگرافيالىق كاتەگوريالار، ۇعىمدار مەن اتاۋلارىنىڭ ءداستۇرلى جۇيەسى» ەنتسيكلوپەدياسىندا كەلىننىڭ اتا-ەنەسىنە تاڭەرتەڭ جانە ولار ۇزاق ۋاقىتتان كەيىن ۇيگە ورالعاندا سالەم سالاتىنى جازىلعان. سونداي-اق ول كۇيەۋىنىڭ جاسى ۇلكەن تۋىستارىمەن كەزدەسكەندە دە وسى عۇرىپتى ورىنداعان. سالەم سالۋ كەزىندە كەلىن قولىن قۋسىرىپ، دەنەسىن ءسال يەدى. ال ۇلكەندەر ونىڭ قۇرمەتىنە جاۋاپ رەتىندە: «وركەنىڭ ءوسسىن!»، «باقىتتى بول!»، «كوپ جاسا!» دەپ ىزگى تىلەكتەرىن بىلدىرەدى. ءداستۇردىڭ باستى ەرەكشەلىگى دە وسىندا.
كەلىن ۇلكەندەرگە ىزەت تانىتسا، ولار ءوز كەزەگىندە وعان جاقسىلىق تىلەپ، ىقىلاسىن بىلدىرەدى. قازاقستاننىڭ ءار ايماعىندا سالەم سالۋ ءداستۇرىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بار. اتاپ ايتقاندا سىر بويىندا بۇل عۇرىپتىڭ ەكى ءتۇرى كەڭىنەن تاراعان.
ءبىرىنشىسى - كەلىننىڭ كۇيەۋىنىڭ جاسى ۇلكەن تۋىستارىمەن كەزدەسكەندە ءيىلىپ امانداسۋى بولسا، ەكىنشىسى - داستارقان باسىنداعى تاباقتى الۋ راسىمىنە قاتىستى. قازاقتىڭ ءداستۇرلى قوناق كۇتۋ مادەنيەتىندە تاباق تارتۋدىڭ وزىندىك ءتارتىبى بار. قوناقتارعا اس ۇسىنىلىپ، ەت جەلىنىپ بولعاننان كەيىن كەلىن ۇلكەندەردىڭ الدىنداعى تاباقتى سالەم سالىپ الادى. مۇنداي ارەكەت داستارقان باسىنداعى ادامدارعا كورسەتىلگەن قۇرمەتتىڭ بەلگىسى رەتىندە قابىلدانعان.
كوپشىلىك جينالعان تويلاردا، استاردا جانە قۇدايى تاماق كەزىندە بىرنەشە كەلىننىڭ قاتار تۇرىپ سالەم سالۋى دا كەزدەسەدى. ولاردىڭ ءارقايسىسى وزىنە تيەسىلى تاباقتى الىپ، داستارقان جيناۋعا كىرىسەدى. بۇل عۇرىپ كەي وتباسىلاردا قازىر دە ساقتالعان.
قازاقستاننىڭ باتىس وڭىرىندە دە كەلىننىڭ سالەم سالۋىندا وزىندىك ەرەكشەلىكتەر بار. بۇل ايماقتا كەلىن وڭ قولىن نەمەسە قوس قولىن تىزەسىنىڭ ۇستىنە قويىپ، تىزەسىن ءسال بۇگە وتىرىپ، دەنەسىن العا يەدى.
ءبىرقاتار وتباسىلاردا وسى كەزدە «سالەم بەردىك!» دەپ داۋىستاپ امانداسۋ قالىپتاسقان. مۇنداي سالەمدەسۋ كەلىننىڭ كۇيەۋىنىڭ جاسى ۇلكەن تۋىستارىنا كورسەتكەن قۇرمەتى مەن ىزەتىن بىلدىرەدى. ۇلكەندەر دە كەلىننىڭ سالەمىن قابىل الىپ، اق باتاسىن ارنايدى.
باتىس وڭىرىندەگى سالەم سالۋ ۇلگىسى وزگە ايماقتارداعى عۇرىپتارمەن ماندەس بولعانىمەن، ورىندالۋ ءتاسىلى جاعىنان ەرەكشەلەنەدى. دەگەنمەن سالەمنىڭ ناقتى ءتۇرى ءار اۋلەتتىڭ قالىپتاسقان داستۇرىنە قاراي وزگەرىپ وتىرۋى مۇمكىن.
سالەم سالۋدىڭ تاربيەلىك ءمانى قانداي؟
قازاقتىڭ وتباسىلىق تاربيەسىندە ۇلكەنگە قۇرمەت كورسەتۋ ماڭىزدى ورىن العان. بالانى جاستايىنان ۇلكەننىڭ ءسوزىن بولمەۋگە، الدىنان كەسە وتپەۋگە، سىيلى ادامدارعا ىزەت بىلدىرۋگە ۇيرەتكەن. كەلىننىڭ سالەم سالۋى دا وسى ادەپ قاعيدالارىمەن ساباقتاس. ءداستۇرلى ورتادا بۇل عۇرىپ جاڭا تۇسكەن كەلىننىڭ كۇيەۋىنىڭ تۋىستارىمەن قارىم-قاتىناس ورناتۋىنا، ولاردىڭ اراسىنداعى سىيلاستىقتىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتكەن. كەلىنگە قاتىستى باسقا دا سالتتار مەن ىرىمدار بولعان. ماسەلەن، جاڭا تۇسكەن كەلىننىڭ بوساعانى وڭ اياقپەن اتتاۋى جاقسىلىققا بالانعان. ال وتقا ماي قۇيۋ ءراسىمى شاڭىراققا بەرەكە مەن قۇت تىلەۋ نيەتىمەن ورىندالعان.
سونداي-اق كەلىنگە ءبۇيىرىن، جاعىن تايانباۋ، ۇلكەندەردىڭ الدىندا ادەپ ساقتاۋ سياقتى تالاپتار قويىلعان. مۇنداي تىيىمداردىڭ ءبىرقاتارى قازاق قوعامىنداعى ەجەلدەن قالىپتاسقان مىنەز-قۇلىق ەرەجەلەرىمەن بايلانىستى. الايدا ءداستۇر تەك بەلگىلى ءبىر تالاپتاردى ورىنداۋمەن شەكتەلمەگەن. ۇلكەندەردىڭ دە كەلىنگە قامقورلىق تانىتىپ، ونىڭ جاعدايىن ەسكەرۋى ماڭىزدى سانالعان. اسىرەسە جۇكتى ايەلگە جەڭىلدىك جاساۋ مەن قازالى قايعىعا ۇشىراعان كەلىنگە قولداۋ كورسەتۋ وسى تۇسىنىكتى ايقىنداي تۇسەدى. قازىرگى قازاق قوعامىندا سالەم سالۋعا قاتىستى كوزقاراس پەن ونى ورىنداۋ ءتارتىبى بىركەلكى ەمەس. وڭتۇستىك وڭىرلەردە بۇل عۇرىپ وتباسىلىق ءومىردىڭ كۇندەلىكتى ءبىر بولىگى رەتىندە ساقتالسا، باسقا ايماقتاردا كوبىنە بەلگىلى ءبىر وتباسىلاردىڭ سالتىندا كەزدەسەدى. كەي اۋلەتتەردە كەلىن ءار كەزدەسكەن سايىن سالەم سالسا، ەندى بىرىندە بۇل ءراسىم تەك ۇلكەن جيىنداردا نەمەسە ەرەكشە جاعدايلاردا عانا ورىندالادى.
سوعان قاراماستان، ءداستۇردىڭ وزەگىندە جاتقان ۇلكەنگە قۇرمەت، كىشىگە قامقورلىق جانە وتباسى مۇشەلەرىنىڭ ءوزارا سىيلاستىعى ماڭىزىن جوعالتقان جوق. كەلىندى جۇكتى كەزىندە سالەم سالۋدان ۋاقىتشا بوساتۋ، ال جۇبايىنان ايىرىلعان جاعدايدا بۇل مىندەتتەن ءبىرجولا ازات ەتۋ قازاق داستۇرىندەگى ادام جاعدايىن ەسكەرۋدىڭ مىسالى بولا الادى. بۇل ەرەكشەلىكتەر سالەم سالۋدىڭ تەك قالىپتاسقان ءراسىم ەمەس، وتباسىنداعى قارىم- قاتىناس مادەنيەتىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەنىن كورسەتەدى.
دەرەككوز e-history.kz