قازاق جىراۋلارى حاندارعا قالاي اسەر ەتتى
الماتى. KAZINFORM - قازاق حاندىعى داۋىرىندە جىراۋلار تەك جىر ايتۋشى اقىن بولعان جوق. ولار حان ورداسىنداعى كەڭەسشى، ەل مەن بيلىكتىڭ اراسىنداعى كوپىر، قاجەت كەزدە «جولدى» ەسكە سالاتىن بەدەل يەسى بولدى. تاريحشىلار جىراۋلاردىڭ حان بيلىگىنە ىقپالىن تاريحي دەرەكتەر نەگىزىندە تارقاتىپ ايتىپ بەردى.
تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، ءال- فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى ەلميرا تەلەۋوۆا جىراۋلار پوەزياسىن كوشپەلى وركەنيەت جاعدايىنداعى نەگىزگى رۋحاني تىرەك دەپ باعالايدى. ونىڭ ايتۋىنشا، جىراۋلار تەك اقىن ەمەس، ەلدىڭ رۋحاني كوسەمى، حاننىڭ كەڭەسشىسى، مەملەكەت يدەولوگى، تاريحي وقيعالاردىڭ كۋاگەرى ءارى باعالاۋشىسى بولدى.
عالىم قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى مەن نىعايۋى كەزەڭىندە جىراۋلاردىڭ ءرولى ەرەكشە ارتقانىن ايتادى. ساياسي تۇراقسىزدىق، سىرتقى قاۋىپ- قاتەر كۇشەيگەن تۇستا مەملەكەت تۇتاستىعىن ساقتاۋ، ەل بىرلىگىن نىعايتۋ، حان بەدەلىن ارتتىرۋ - باستى مىندەت بولدى.
- وسىنداي جاعدايدا جىراۋلار حاننىڭ كەڭەسشىسى، ەل ىشىندەگى ساياسي احۋالدى سارالاۋشى، مەملەكەتتىك يدەيانى ناسيحاتتاۋشى، بيلەۋشىنىڭ يدەولوگى قىزمەتىن اتقاردى، - دەيدى ول.
جىراۋلار حان كەڭەسىندە، حالىق جيىندارىندا ءسوز سويلەپ، ەل تاعدىرىنا قاتىستى ماسەلەلەردى كوتەردى. شىعارمالارىندا مەملەكەتتى نىعايتۋ، ەل قورعانىسىن كۇشەيتۋ، جاۋىنگەرلىك رۋحتى كوتەرۋ نەگىزگى تاقىرىپقا اينالدى.
ال حالىقارالىق ينجەنەرلىك-تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور جارىلقاسىن جاپپاسوۆ جىراۋدى تەك «اقىن» دەپ اتاۋ جەتكىلىكسىز دەيدى.
- جىراۋدى تەك «اقىن» دەپ شەكتەۋ ءداستۇرلى قوعامنىڭ بيلىك پەن قاۋىم اراسىنداعى بايلانىس تەتىگىن تارىلتىپ كورسەتەدى. جىراۋ — ءسوز ونەرىنىڭ يەسى عانا ەمەس، حان ورداسى مەن ەلدىڭ اراسىندا جۇرەتىن، قوعامدىق پىكىردى ۇيىستىراتىن، بيلىكتىڭ ارەكەتىن ادەت- عۇرىپ ولشەمىمەن تارازىلايتىن تۇلعا، — دەيدى ول.
ونىڭ ايتۋىنشا، حاندىق قوعامدا بيلىكتىڭ زاڭدىلىعى تەك كۇشپەن ەمەس، جۇرت قابىلداعان «جولمەن» ولشەندى. سوندىقتان «جول» ولشەمىن تىلگە تۇسىرەتىن، حانعا دا اشىق ايتا الاتىن بەدەل يەلەرىنىڭ سالماعى ارتتى.
جيەمبەت پەن ەسىم حان
جيەمبەت جىراۋ مەن ەسىم حان اراسىنداعى بايلانىس — جىراۋلاردىڭ ساياسي ىقپالىنىڭ ايقىن كورىنىسى.
ەلميرا تەلەۋوۆانىڭ ايتۋىنشا، جيەمبەت ەسىمدى اق كيىزگە كوتەرىپ، حان سايلاعانداردىڭ قاتارىندا بولعان. ول كىشى جۇزدەگى ءامىر قىزمەتىن اتقارىپ، 1620 -جىلعى ويراتتارمەن سوعىستا، 1627 -جىلى تۇرسىن حان بۇلىگىن باسۋدا شەشۋشى ءرول اتقارعان.
ال جارىلقاسىن جاپپاسوۆتىڭ سوزىنشە، جيەمبەت جىراۋدى تەك «ولەڭ ايتقان اقىن» دەڭگەيىندە قالدىرۋ — ونىڭ داۋىرلىك ءرولىن تولىق اشپايدى.
— ءداستۇرلى سيپاتتاۋلاردا دا، كەيىنگى عىلىمي پايىمداردا دا جيەمبەت جىراۋ ەسىم حان ورداسىنا جاقىن جۇرگەن، ەل ىشىندە ءسوزى وتەتىن، بي رەتىندە تانىلاتىن، اسكەري ورتاعا دا قاتىسى بار بەدەل يەسى رەتىندە كورىنەدى. بۇل — سىرتتان تەلىنگەن باعا ەمەس، ەڭ الدىمەن جىراۋدىڭ حانعا قاراتا ايتقان ءوز سوزىندە بار ايعاق، — دەيدى ول.
جىراۋ ەسىم حانعا ارنالعان تولعاۋىندا ءوزىن حاننىڭ ماڭىنداعى جاي ءبىر ادام رەتىندە ەمەس، ناقتى سالماق يەسى رەتىندە تانىستىرادى:
«ەڭسەگەي بويلى ەر ەسىم،
ەسىم، سەنى ەسىرتكەن
ەسىل مەنىڭ كەڭەسىم.
ەس بىلگەننەن، ەسىم حان،
قولىڭا بولدىم سۇيەسىن،
قولتىعىڭا بولدىم دەمەسىن».
بۇل جولدار جيەمبەتتىڭ ورداداعى مارتەبەسىن ءبىر-اق اۋىزعا سىيعىزادى. عالىمنىڭ تۇسىندىرۋىنشە، «كەڭەسىم»، «سۇيەنىش»، «دەمەۋ» تىركەستەرى - جىراۋدىڭ شەشىم ماڭىنداعى سالماق يەسى ەكەنىن بىلدىرەدى.
— جيەمبەت حانعا ارنالعان ەكىنشى تولعاۋىندا بيلىكتى «جول» ولشەمىمەن تارازىلايدى. سول تولعاۋداعى ەڭ وتكىر، ناقتى ءتۇيىن — «حان يە، ءىسىڭ جول ەمەس» دەگەن ءسوز. بۇل جەردە «جول» — ادەتتىك قۇقىقتىڭ، داۋدى شەشۋدىڭ، بيلىك جۇرگىزۋدىڭ قالىپتى ولشەمى، قوعام مويىنداعان ادىلەت تارازىسى. سوندىقتان جىراۋ حانعا «سەندە بيلىك بار» دەپ ەمەس، «سول بيلىكتىڭ جۇرەتىن ورنى بار، ودان اسساڭ جۇرت قابىلدامايدى» دەگەن جاۋاپتى وي ايتادى. مۇنداي ءسوزدى كەز كەلگەن ادام ايتا المايدى. ونى ايتۋعا بەدەل، بۇرىنعى قىزمەتتىڭ ءىزى، جۇرت مويىنداعان سالماق كەرەك، — دەيدى جارىلقاسىن جاپپاسوۆ.
تاريحشىنىڭ پايىمىنشا، ەسىم حان مەن جيەمبەت جىراۋدىڭ قاتىناسى جىراۋ ينستيتۋتىنىڭ تاريحي تابيعاتىن ايقىندايدى، جىراۋ — بيلىكتى دارىپتەۋشى عانا ەمەس، بيلىكتىڭ ەل الدىنداعى ولشەمىن ەسكە سالاتىن، حانعا تىرەك بولا ءجۇرىپ، ەل بىرلىگىن ساقتاۋشى بەدەل يەسى. سول ارقىلى حاندىق بيلىك پەن حالىق اراسىنداعى ىشكى تەپە-تەڭدىك ۇستالدى.
سىن ءداستۇرى: اسان قايعىدان ماحامبەتكە دەيىن
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور مۇقتار ابىلسەيىت جىراۋلاردى «اۋەلى مەملەكەت قايراتكەرلەرى» دەپ باعالايدى. ونىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، ولار مەملەكەتتىك بيلىك ساتىسىنان لايىق ورىن العان.
اسان قايعىنىڭ جانىبەك حانعا قاراتا ايتقان ءسوزى — سونىڭ دالەلى:
«ءاي، جانىبەك حان!
ايتپاسام بىلمەيسىڭ.
جايىلىپ جاتقان حالقىڭ بار،
ايماعىن كوزدەپ كورمەيسىڭ.
قىمىز ءىشىپ قىزارىپ،
ماستانىپ قىزىپ تەرلەيسىڭ.
وزىڭنەن باسقا حان جوقتاي،
وزەۋرەپ نەگە سويلەيسىڭ؟»
مۇقتار ابىلسەيىتتىڭ پىكىرىنشە، جىراۋلار ەلدىك، مەملەكەتتىك ماسەلەلەردى كوتەردى. اسان قايعىنىڭ ەسكەرتۋلەرىنىڭ دۇرىستىعىن كەيىنگى تاريحي وقيعالار راستادى.
سىن ايتۋ ءداستۇرى مارعاسقا جىراۋ، بۇقار جىراۋ، ماحامبەت وتەمىس ۇلى شىعارمالارىندا جالعاستى.
- ماحامبەتتىڭ «حان ەمەسسىڭ، قاسقىرسىڭ،
قاس الباستى باسقىرسىڭ…» دەگەن جولدارى — بيلىككە اشىق ايتىلعان اشى شىندىقتىڭ ۇلگىسى، — دەيدى تاريحشى.
پروفەسسور بۇل قۇبىلىستى حالىق دانالىعىمەن بايلانىستىرادى: «باس كەسپەك بولسا دا، ءتىل كەسپەك جوق».
جىراۋلاردىڭ ىقپالى
جاپپاسوۆتىڭ ايتۋىنشا، جىراۋلار حان شەشىمدەرىن فورمالدى تۇردە بەكىتەتىن ورگان بولماعان.
— جىراۋ حان بيلىگىن رەسمي تۇردە زاڭداستىراتىن ورگان ەمەس، ءبىراق قوعامعا ورتاق ادىلەت ولشەمىن جاريا ۇستاپ، بيلىكتى سول ولشەمگە جاقىنداتاتىن ءسوز يەسى بولدى، ياعني ىقپال ەكى دەڭگەيدە جۇرگەن: مورالدىق- نورماتيۆتىك جانە پراكتيكالىق ىقپال (ەل ۇستانىمىن جەتكىزۋ، كەلىسىمگە كەلۋ مادەنيەتىنە اسەر ەتۋ)، — دەيدى ول.
ەلميرا تەلەۋوۆا دا جىراۋلاردىڭ كەي جاعدايدا وپپوزيتسيالىق پىكىر ءبىلدىرىپ، حان قاتەلىگىن اشىق سىناي العانىن اتاپ وتەدى. بۇل ولاردىڭ بەدەلى جوعارى بولعانىن كورسەتەدى.
دالا تاريحناماسى جانە فيلوسوفيا
مۇقتار ابىلسەيىت جىراۋلاردى «دالا تاريحناماسىن ساقتاۋشىلار» دەپ اتايدى. ولاردىڭ جىرلارىندا تۇلعالار شەجىرەسى، كوشى-قون مەكەندەرى، جەر-سۋ اتاۋلارى، ەلدىڭ ىشكى-سىرتقى جاعدايى ساقتالعان.
— سونىمەن قاتار جىراۋلار — «ءوز زامانىنىڭ ويشىلى، كورىپكەل، «دالا فيلوسوفتارى». ماسەلەن، شالكيىز جىراۋ دۇنيەنىڭ وتكىنشىلىگىن، تۇراقسىزدىعىن جىرلاعان. ال دوسپامبەت جىراۋ، قازتۋعان، اقتامبەردى، ماحامبەت جىرلارىندا باتىرلىق پەن ەلدىك مۇددە تۇتاستىقتا كورىنەدى، — دەيدى ول.
قورىتا ايتقاندا، جىراۋلار مەملەكەت قايراتكەرلەرى دەڭگەيىندەگى بەدەل يەسى، حانعا كەڭەسشى ءارى قاجەت جەردە سىنشى، «جول» ولشەمىن ۇستانعان مورالدىق باقىلاۋشى، ەل بىرلىگىن ۇيىستىرعان ءسوز ينستيتۋتى، دالا تاريحناماسىنىڭ ساقتاۋشىسى بولدى. جىراۋ حانعا تىرەك بولا ءجۇرىپ، حان ءامىرىن قوعام مويىنداعان ولشەممەن تەكسەرىپ وتىردى. سول ارقىلى حاندىق بيلىك پەن حالىق اراسىنداعى تەپە- تەڭدىك ساقتالدى.
ەسكە سالايىق، بۇعان دەيىن قازاقتار قىستان قالاي شىققانى تۋرالى جازعان ەدىك.
اۆتور
مەيىرمان لەس