حالىقتىڭ داۋىسى حانعا قالاي جەتتى؟ بيلەر، جىراۋلار مەن باتىرلاردىڭ ءرولى قانداي بولدى؟ بۇل تۋرالى حالىقارالىق ينجەنەرلىك-تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتى «الەۋمەتتىك-گۋمانيتارلىق پاندەر جانە الەم تىلدەرى» كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور جارىلقاسىن جاپپاسوۆ ايتىپ بەردى.
قازاق حاندىعىندا ەل ىشىندەگى جاعدايدى ءبىلىپ وتىرۋ حان بيلىگىنىڭ ماڭىزدى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى سانالدى. الايدا سول كەزەڭدە قازىرگى تۇسىنىكتەگى مەملەكەتتىك اپپارات نەمەسە ارنايى اقپارات جينايتىن مەكەمەلەر بولعان جوق. سوندىقتان حان قوعامدا قالىپتاسقان ءداستۇرلى باسقارۋ جۇيەسىنە سۇيەندى.
تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى جارىلقاسىن جاپپاسوۆتىڭ ايتۋىنشا، حانعا اقپارات ەڭ اۋەلى بيلەر، رۋ اقساقالدارى، سۇلتاندار جانە باسقا دا بەدەلدى تۇلعالار ارقىلى جەتىپ وتىرعان.
- حان قوعامدا قالىپتاسقان باسقارۋ تەتىكتەرىنە سۇيەندى. بيلەر رۋارالىق قاتىناستاردى، جەر داۋلارىن، كوشىپ- قونۋ ماسەلەلەرىن جانە حالىقتىڭ ۇستانىمىن جاقسى ءبىلدى. رۋ اقساقالدارى ءوز قاۋىمىنداعى الەۋمەتتىك جاعدايدى جەتكىزسە، سۇلتاندار ساياسي ءارى اسكەري احۋال تۋرالى مالىمەت بەردى. وسىنداي كوپساتىلى بايلانىس حانعا ەلدەگى جاعدايدى جان- جاقتى باعالاۋعا مۇمكىندىك بەردى، - دەيدى ول.
تاريحشىنىڭ سوزىنشە، جىراۋلاردىڭ دا مەملەكەتتىك باسقارۋداعى ورنى ەرەكشە بولعان. ولار تەك اقىن ەمەس، ەلدىڭ مۇڭ- مۇقتاجىن حانعا اشىق جەتكىزەتىن كەڭەسشى قىزمەتىن اتقارعان.
- جىراۋلار تەك جىرشى ەمەس، ەلدىڭ كوڭىل- كۇيىن، حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن حانعا اشىق جەتكىزەتىن كەڭەسشى دارەجەسىنە كوتەرىلدى. بۇقار جىراۋدىڭ ابىلاي حانعا ارنالعان تولعاۋلارىندا مەملەكەت تۇتاستىعى، ەل قاۋىپسىزدىگى جانە حالىقتىڭ مۇددەسى قاتار ايتىلادى. بۇل جىراۋلاردىڭ قوعامدىق پىكىرگە ىقپال ەتكەنىن كورسەتەدى. ال سىرتقى جاعداي تۋرالى مالىمەت ەلشىلەر مەن ساۋداگەرلەر ارقىلى كەلىپ وتىردى. ولار كورشى مەملەكەتتەردەگى ساياسي وزگەرىستەردى، ساۋدا جولدارىنىڭ جاي- كۇيىن جانە شەكارالىق وڭىرلەردەگى احۋالدى جەتكىزگەن، ياعني حالىقتىڭ پىكىرى ارنايى مەملەكەتتىك مەكەمەلەر ارقىلى ەمەس، قوعامنىڭ بەدەلدى وكىلدەرى ارقىلى حانعا جەتىپ وتىرعان. بۇل - كوشپەلى مەملەكەتتى باسقارۋدىڭ تابيعي ەرەكشەلىگى. شوقان ءۋاليحانوۆ تا حاننىڭ بەدەلى ونىڭ شىققان تەگىنە عانا ەمەس، حالىقتىڭ قولداۋى مەن ىقپالدى بيلەردىڭ سەنىمىنە بايلانىستى بولعانىن اتاپ كورسەتەدى، - دەيدى جاپپاسوۆ.
ءار توپتىڭ ءوز مىندەتى بولدى
ماماننىڭ ايتۋىنشا، قازاق قوعامىنداعى بيلەر، جىراۋلار، باتىرلار، ەلشىلەر مەن ساۋداگەرلەردىڭ ءبارى بىردەي حاننىڭ كەڭەسشىسى بولعان جوق. ءارقايسىسى ءوز سالاسى بويىنشا ماڭىزدى اقپارات جەتكىزىپ وتىرعان.
- بيلەر ەل ىشىندەگى قۇقىقتىق جانە قوعامدىق ماسەلەلەر جونىندەگى نەگىزگى كەڭەسشىلەر بولدى. ولار داۋلاردى شەشىپ قانا قويماي، رۋ- تايپالاردىڭ ۇستانىمىن حانعا جەتكىزدى. سوندىقتان مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلدانعاندا بيلەردىڭ پىكىرى مىندەتتى تۇردە ەسكەرىلدى. جىراۋلار قوعامداعى كوڭىل- كۇيدى بەينەلەپ، قاجەت كەزدە حانعا اشىق سىن ايتقان. قازاقتىڭ جىراۋلىق داستۇرىندە بيلەۋشىنى ماداقتاۋ عانا ەمەس، ونىڭ قاتەلىگىن كورسەتۋ دە قالىپتى قۇبىلىس بولعان. بۇقار جىراۋدىڭ ابىلاي حانعا، اسان قايعىنىڭ جانىبەك حانعا قاتىستى تولعاۋلارى سونىڭ دالەلى، - دەيدى تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.
ال باتىرلار اسكەري قاۋىپسىزدىككە قاتىستى نەگىزگى اقپارات كوزدەرىنىڭ ءبىرى بولدى. ولار شەكاراداعى جاعدايدى، قارسىلاستاردىڭ ءىس- قيمىلىن جاقسى ءبىلدى. سوندىقتان سوعىس پەن بەيبىتشىلىككە قاتىستى ماسەلەلەردە ولاردىڭ پىكىرى ماڭىزدى سانالدى.
- ەلشىلەر ديپلوماتيالىق كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ قانا قويماي، كورشى مەملەكەتتەردىڭ ساياسي ۇستانىمى تۋرالى مالىمەت جينادى. ال ساۋداگەرلەر ەكونوميكالىق بايلانىستارمەن قاتار جولداردىڭ قاۋىپسىزدىگى، شەكارالىق وڭىرلەردەگى جاعداي تۋرالى قۇندى اقپارات جەتكىزدى. دەمەك، حان ءبىر عانا ادامنىڭ ەمەس، بىرنەشە الەۋمەتتىك توپتىڭ پىكىرىنە سۇيەنىپ شەشىم قابىلداعان، - دەيدى سپيكەر.
حاندار حالىقپەن كەزدەسكەن بە
قازاق حاندارى كوشپەلى ءومىر سالتىن ۇستانعاندىقتان، ولاردىڭ قىزمەتى ءبىر وردامەن عانا شەكتەلمەگەن. ولار رۋ-تايپالارمەن بىرگە كوشىپ- قونىپ، ەل ىشىندەگى جاعدايدى ءوز كوزىمەن كورۋگە مۇمكىندىك العان.
- اسىرەسە، ابىلاي حان تۋرالى XVIII عاسىرداعى ورىس مۇراعات قۇجاتتارىندا ونىڭ قازاق رۋلارى اراسىندا ءجيى بولعانى، ىقپالدى بيلەرمەن، باتىرلارمەن جانە رۋ باسشىلارىمەن كەزدەسكەنى كورسەتىلەدى. مۇنداي كەزدەسۋلەر بۇگىنگى تۇسىنىكتەگى رەسمي قابىلداۋ ەمەس، كوشپەلى قوعامنىڭ كۇندەلىكتى ساياسي ءومىرىنىڭ ءبىر بولىگى بولعان. دەگەنمەن قازىرگى «حالىقپەن كەزدەسۋ» ۇعىمىن سول داۋىرگە تىكەلەي قولدانۋعا بولمايدى. حان بارلىق قاراپايىم اداممەن جەكە سويلەستى دەۋ تاريحي تۇرعىدان دۇرىس ەمەس. حالىقتىڭ پىكىرى كوبىنە بيلەر، رۋ اقساقالدارى جانە باسقا دا بەدەلدى تۇلعالار ارقىلى جەتكىزىلىپ وتىردى. سوندىقتان قازاق حانى حالىقتان وقشاۋ ءومىر سۇرگەن جوق، ءبىراق قوعاممەن بايلانىس ءداستۇرلى قوعامدىق ينستيتۋتتار ارقىلى جۇزەگە استى، - دەيدى جاپپاسوۆ.
حان شەشىمىنە حالىقتىڭ ىقپالى بولدى ما
تاريحشىنىڭ ايتۋىنشا، قازاق حاندىعىندا حان بيلىگى ءابسوليۋتتى بولماعان. ماڭىزدى شەشىمدەردىڭ جۇزەگە اسۋى قوعامنىڭ ىقپالدى توپتارىنىڭ قولداۋىنا تىكەلەي بايلانىستى ەدى.
- قازاق حاندىعىندا حاننىڭ بيلىگى شەكسىز بولعان جوق. ول ىقپالدى سۇلتانداردىڭ، بيلەردىڭ، باتىرلاردىڭ جانە رۋ باسىلارىنىڭ قولداۋىنا سۇيەندى. سوندىقتان ماڭىزدى شەشىمدەر قوعامدىق قولداۋ تاپپاعان جاعدايدا ولاردى جۇزەگە اسىرۋ قيىن بولاتىن. بۇعان XVIII عاسىرداعى ءابىلقايىر حاننىڭ رەسەي بوداندىعىن قابىلداۋ تۋرالى شەشىمى مىسال بولا الادى. بۇل باستاما قازاق قوعامىندا ءبىرىڭعاي قولداۋ تاپپادى. كەيبىر سۇلتاندار مەن بيلەر قولداسا، ەندى ءبىر بولىگى قارسى بولدى. سونىڭ سالدارىنان حاننىڭ ساياسي ىقپالى السىرەپ، كىشى ءجۇزدىڭ ىشكى بىرلىگىنە اسەر ەتتى، - دەيدى قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور.
ابىلاي حان تۇسىندا دا ماڭىزدى ماسەلەلەر بەدەلدى بيلەر مەن باتىرلاردىڭ قاتىسۋىمەن تالقىلانىپ وتىرعان.
- بۇل حاننىڭ بارلىق شەشىمدى جەكە قابىلداماعانىن، قوعامداعى ىقپالدى توپتاردىڭ ۇستانىمىمەن ساناسقانىن كورسەتەدى. قازاق قوعامىندا قوعامدىق قولداۋ ساياسي تۇراقتىلىقتىڭ باستى شارتتارىنىڭ ءبىرى بولدى. سوندىقتان حاننىڭ بەدەلى اسكەري كۇشپەن عانا ەمەس، ەل ىشىندەگى سەنىممەن دە ولشەندى، - دەيدى سپيكەر.
قۇرىلتاي مەن بيلەر كەڭەسى قانداي ءرول اتقاردى
تاريحشى قۇرىلتايدى تەك اقسۇيەكتەردىڭ كەڭەسى دەپ باعالاۋ قاتە تۇسىنىك ەكەنىن ايتادى. ونىڭ پىكىرىنشە، بۇل جيىنداردا رۋ- تايپا باسشىلارى مەن بيلەر ءوز قاۋىمىنىڭ كوزقاراسىن جەتكىزىپ وتىرعان.
- قۇرىلتايدى تەك اقسۇيەكتەردىڭ كەڭەسى رەتىندە قاراستىرۋ ءبىرجاقتى پىكىر بولار ەدى. ويتكەنى بيلەر مەن رۋ- تايپا باسشىلارى ءوز قاۋىمىنىڭ ۇستانىمىن جەتكىزىپ، مەملەكەت ءۇشىن ماڭىزدى ماسەلەلەردى تالقىلاۋعا قاتىستى. بيلەر كەڭەسىنىڭ قىزمەتى دە وسى قاعيداتقا نەگىزدەلدى. وندا قۇقىقتىق، ساياسي جانە اسكەري ماسەلەلەر قارالىپ، بيلەر ءوز پىكىرىن ءبىلدىرىپ وتىردى. سوندىقتان حان ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلداعاندا ولاردىڭ ۇستانىمىمەن ساناستى. قۇرىلتاي مەن بيلەر كەڭەسى حان بيلىگىن الماستىرعان جوق. ولار مەملەكەت ومىرىندەگى ماڭىزدى ماسەلەلەردى تالقىلاپ، ورتاق ۇستانىم قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتتى. قازاق قوعامىندا ماڭىزدى ماسەلەلەر كەڭەس ارقىلى قارالعانىمەن، سوڭعى شەشىمدى حان قابىلدادى، -دەيدى ول.
ەسكە سالايىق، بۇعان دەيىن قازاق قوعامىندا ءبي بولۋ ءۇشىن قانداي تالاپتار قويىلعانى تۋرالى جازعانبىز.