زەرتتەۋشىلەردىڭ ءبىر بولىگى بۇل ەكى وقيعانىڭ نەگىزىندە ءبىر تاريحي تۇلعانىڭ ءىزى جاتۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى.
ەرتەدەگى اڭىز بويىنشا، الاشا حاننىڭ دەنەسىندە داعى بولعان. سونى كورىپ شوشىنعان اكەسى ءسابيىن دالاعا تاستاپ كەتۋدى بۇيىرادى. الايدا بالا ءتىرى قالىپ، ەسەيگەن سوڭ توڭىرەگىنە قۋعىندالعان ادامداردى جيناپ، تۇتاس ەلدىڭ نەگىزىن قالايدى. كەيىن ونىڭ ۇرپاقتارىنان قازاقتىڭ ءۇش ءجۇزى تارايدى دەگەن تۇسىنىك قالىپتاسقان. ال «الاش» ۇرانى سول حاننىڭ ەسىمىمەن بايلانىستىرىلعان.
كونە تۇركىلەردىڭ اشينا تۋرالى اڭىزى دا وسىعان وتە ۇقساس. وندا دا قىرعىننان امان قالعان جالعىز بالا تۋرالى ايتىلادى. ونى قاسقىر اسىراپ، كەيىن سول ۇرپاق التاي تاۋلارىنان شىعىپ، ۇلى تۇرىك قاعاناتىنىڭ نەگىزىن قالايدى.
ەكى اڭىزداعى ورتاق جەلى بىردەن بايقالادى: تاعدىر تالكەگىنە تۇسكەن بالا، قۋعىندالعاندار توبى، كەيىن تۇتاس حالىقتىڭ قالىپتاسۋى جانە قاسيەتتى تاۋ بەينەسى. اۆتورلار مۇنى كەزدەيسوق ۇقساستىق ەمەس، ورتاق تاريحي جادتىڭ كورىنىسى بولۋى مۇمكىن دەپ بولجايدى.
الاش پەن اشينا اتاۋلارىنىڭ بايلانىسى بار ما؟
كەيبىر زەرتتەۋشىلەر «الاش» پەن «اشينا» سوزدەرىنىڭ ءتۇبىرى ورتاق بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. قازاق تىلىندەگى «الا» ءسوزى «الا-قۇلا»، «شۇبار» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. ال «اشينا» اتاۋى كەيبىر دەرەكتەردە «كوك ءبورى» نەمەسە «اسىل تەكتى» ۇعىمىمەن بايلانىستىرىلعان. تۇركى دۇنيەتانىمىندا كوك ءتۇس اسپان مەن بيلىكتىڭ بەلگىسى بولعان.
وسىلايشا، «الا بالا» مەن «كوك ءبورى» بەينەسى ءبىر ادامنىڭ تاعدىرمەن بەلگىلەنگەن ەرەكشە تۇلعا ەكەنىن سيپاتتايتىن ەكى ءتۇرلى سيمۆول بولۋى مۇمكىن دەگەن پىكىر ايتىلادى.
اشينا اۋلەتى التايدان شىققان
اڭىزدارداعى باستى گەوگرافيالىق ورتالىق - التاي. تۇركى شەجىرەلەرىندە ءدال وسى ءوڭىر قاسيەتتى مەكەن رەتىندە سيپاتتالادى. قىتاي دەرەكتەرىندە دە اشينا اۋلەتىنىڭ التايعا كەلىپ، سوندا تەمىر وڭدەۋمەن اينالىسقانى جازىلعان.
زەرتتەۋشىلەر بولجامىنشا، اشينا اۋلەتىنىڭ ءتۇپ-تامىرى التاي مەن وڭتۇستىك ءسىبىردى مەكەندەگەن دينلين جانە تەلە تايپالارىنا بارىپ تىرەلۋى مۇمكىن. ولار كوشپەلى ءومىر ءسۇرىپ، تەمىر ۇستالىعىن جاقسى مەڭگەرگەن.
III-IV عاسىرلاردا بۇل تايپالاردىڭ ءبىر بولىگى قازىرگى قىتايدىڭ گانسۋ ايماعىنا كوشىپ، سولتۇستىك ليان مەملەكەتىنىڭ قۇرامىندا اسكەري قىزمەت اتقارعان دەگەن دەرەكتەر بار. كەيىن مەملەكەت قۇلاعان سوڭ ولار قايتادان التايعا ورالادى.
تۇرىك قاعاناتى قالاي قۇرىلدى؟
اشينا اۋلەتىنىڭ كۇشەيۋى VI عاسىردا ايقىن بايقالدى. 552-جىلى بۋمىن قاعان جۋجاندارعا قارسى كوتەرىلىس جاساپ، ءبىرىنشى تۇرىك قاعاناتىن قۇردى. وسىلايشا شاعىن عانا اۋلەت از ۋاقىت ىشىندە ەۋرازياداعى ەڭ ىقپالدى كۇشتەردىڭ بىرىنە اينالدى.
بۋمىن قاعاننىڭ باۋىرى ىستەمي باتىسقا قاراي جورىق جاساپ، ورتا ازيا مەن ۇلى جىبەك جولىنىڭ ماڭىزدى بولىگىن باقىلاۋعا الدى. ال مۇقان قاعان تۇسىندا تۇرىك قاعاناتى ەڭ قۋاتتى كەزەڭىنە جەتتى. قىتاي دەرەكتەرىندە ونىڭ «قاتال، باتىل ءارى سوعىستى جاقسى كورەتىن بيلەۋشى» بولعانى جازىلعان.
ناتيجەسىندە تۇركىلەردىڭ ىقپالى قارا تەڭىزگە دەيىن جەتتى.
تۇركى ءتىلى قالاي ۇستەمدىككە يە بولدى؟
تۇرىك قاعاناتى كۇشەيگەننەن كەيىن ورتالىق ازياداعى تىلدىك جاعداي دا وزگەرە باستادى. بۇعان دەيىن بۇل ايماقتا ساق، سوعدى، عۇن جانە باسقا دا حالىقتار ءارتۇرلى تىلدە سويلەگەن. الايدا ۋاقىت وتە كەلە تۇركى ءتىلى بۇكىل دالا كەڭىستىگىنىڭ ورتاق تىلىنە اينالدى.
بەلگىلى عالىمدار الەكساندر ۆوۆين، پيتەر گولدەن جانە ەتەن دە لا ۆەسەردىڭ زەرتتەۋلەرىندە تۇركىلەنۋ پروتسەسى اسكەري جانە ساياسي ىقپال ارقىلى جۇرگەنى ايتىلادى. تۇركى ءتىلى بيلىك جۇرگىزۋدىڭ، ساۋدانىڭ جانە اسكەري قاتىناستىڭ نەگىزگى قۇرالىنا اينالعان.
سوندىقتان بۇگىنگى قازاق، قىرعىز، وزبەك نەمەسە ۇيعىر سەكىلدى حالىقتار ءبىر عانا تايپادان ەمەس، ءتۇرلى ەتنوستاردىڭ تۇركى ءتىلى اياسىندا بىرىگۋىنەن قالىپتاستى دەگەن تۇجىرىم جاسالادى.
ۇلىتاۋداعى الاشا حان كەسەنەسى
الاشا حان كەسەنەسى ۇلىتاۋ وڭىرىندە ورنالاسقان. بۇل ايماق تاريحي تۇرعىدا كوشپەلى حالىقتار ءۇشىن ماڭىزدى ورتالىقتاردىڭ ءبىرى سانالعان. كەيىن جوشى حاننىڭ دا وسى ماڭعا جەرلەنۋى ۇلىتاۋدىڭ ەرەكشە مارتەبەسىن ايقىنداي تۇسەدى.
اۆتورلاردىڭ پايىمىنشا، اشين ەسىمدى تاريحي تۇلعا شىنىمەن ءومىر سۇرگەن بولسا، ونىڭ ۇلىتاۋدا جەرلەنۋى دە مۇمكىن. ويتكەنى كوشپەلى تايپالار ءۇشىن مىڭداعان شاقىرىم جول ءجۇرۋ قالىپتى قۇبىلىس بولعان.
ءبىر ادام - ەكى ءتۇرلى تاريحي جادى
ماقالا اۆتورلارىنىڭ نەگىزگى ويى - الاشا حان مەن اشينا تۋرالى اڭىزداردىڭ تۇبىندە ءبىر تاريحي تۇلعا جاتۋى ىقتيمال دەگەن بولجام. ءبىر حالىق ونى «الاشا» دەپ ەستە ساقتاسا، ەندى ءبىرى «اشين» رەتىندە تانىعان بولۋى مۇمكىن.
تاريح ناقتى جاۋاپ بەرمەسە دە، قازاق دالاسىنداعى الاشا حان تۋرالى اڭىز بەن تۇركى الەمىندەگى اشينا اۋلەتىنىڭ شەجىرەسى اراسىندا تەرەڭ بايلانىس بار ەكەنى انىق بايقالادى. ال بۇل بايلانىس تۇركى حالىقتارىنىڭ ورتاق تاريحي جادىن تۇسىنۋگە جاڭا كوزقاراس قالىپتاستىرۋى مۇمكىن.
el.kz