قازاق داستۇرىندە «قىز الىپ قاشۋ» بولماعان - مادەنيەتتانۋشى
استانا. KAZINFORM - قىزدى الىپ قاشۋ قازاق داستۇرىنە جاتپايدى. بۇل تۇسىنىك كەڭەس داۋىرىندە قالىپتاسىپ، كەيىن قاتە تۇردە «ۇلتتىق سالت» رەتىندە قوعامدا ورنىققان. بۇل تۋرالى جازۋشى، مادەنيەتتانۋشى زيرا ناۋرىزباي ءمالىم ەتتى.
ونىڭ ايتۋىنشا، ءداستۇرلى قازاق قوعامىندا نەكە ەكى اۋلەتتىڭ كەلىسىمىنە نەگىزدەلگەن الەۋمەتتىك ينستيتۋت بولىپ، قىزدىڭ جانە اتا-اناسىنىڭ كەلىسىمىنسىز نەكەگە تۇرعىزۋ اۋىر قىلمىس سانالعان. مۇنداي ارەكەت تەك جەكە ادامنىڭ عانا ەمەس، بۇكىل رۋعا جاسالعان قورلىق رەتىندە قابىلدانىپ، قاتاڭ جازا قولدانىلعان.
- كەلىسىمسىز نەكەگە تۇرۋ ءداستۇرلى قازاق قوعامىندا اۋىر قىلمىس بولعان. مۇنداي جاعدايلار تاريحتا كەزدەسكەنىمەن، قىزدى ءوز ەركىمەن الىپ كەتكەن جىگىتتەر دە ءاردايىم قاتاڭ جازالانعان. مىسالى، ەستاي قورلاندى الىپ قاشقاندا نەمەسە ماڭعىستاۋدا ءانشى ءارى قولونەر شەبەرى قايىپ قوراباي ۇلى اقبوبەك باسقاعا ايتتىرىلعان قىزدىڭ ءوز ەركىمەن الىپ قاشقاندا دا ونى ءولىمشى ەتىپ سابادى. ەگەر قىز ايتتىرىلماعان، ءبىراق ەكى جاق ۇيلەنۋگە كەلىسە قالسا، ماسەلە كوبىنە قالىڭمال مەن ايىپ تولەۋ ارقىلى شەشىلگەن. ال ايتتىرىلعان قىزدى الىپ قاشۋ ءبىر رۋدىڭ ەمەس، ءۇش رۋدىڭ اراسىنداعى قاقتىعىسقا ۇلاسىپ، داۋ كۇردەلەنگەن، - دەدى ساراپشى.
مادەنيەت تانۋشى «قىز الىپ قاشۋ» ۇعىمىنىڭ كەڭ تارالۋىن كەڭەس بيلىگىنىڭ ءداستۇرلى نەكە راسىمدەرىنە، سونىڭ ىشىندە قالىڭمال تىيىم سالۋى قوعامدا بەيرەسمي، ءماجبۇرلى تاجىريبەلەردىڭ پايدا بولۋىنا جول اشقان.
- سول كەزەڭدە «جاستار ءوز ەركىمەن قاشىپ كەتتى» دەگەن ءۋاج جاۋاپكەرشىلىكتەن جالتارۋدىڭ امالىنا اينالدى. جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتىڭ «اقبىلەك» رومانىندا دا سول ءداۋىردىڭ شىندىعى كورىنىس تاپقان: ءتۇرلى اسكەري جاساقتار، كەيىن كەڭەستىك ميليتسيا مەن شولاق بەلسەندىلەر اۋىلدارعا باسىپ كىرىپ، قىز-كەلىنشەكتەرگە زورلىق كورسەتكەن. ۋاقىت وتە كەلە بۇل قۇبىلىستار تاريحي كونتەكستەن اجىراتىلىپ، قاتە تۇردە «ۇلتتىق ءداستۇر» رەتىندە قابىلدانا باستادى، - دەدى زيرا ناۋرىزباي.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا ءداستۇردى جاڭعىرتۋ پروتسەسىنە كوبىنە 1930-جىلداردان كەيىن تۋعان، اشارشىلىق پەن ۇجىمداستىرۋدان كەيىنگى بۋىن ارالاستى. ولار ءداستۇرلى قازاق قوعامىن ءوز كوزىمەن كورمەگەن، ەتنوگرافيالىق ءبىلىمدى كوبىنە كەڭەس كەزىندەگى وقۋلىقتار مەن يدەولوگيالىق ەڭبەكتەر ارقىلى العان. سول سەبەپتى، تاريحي شىندىق پەن كەڭەستىك بەينەلەر ارالاسىپ، قاتە تۇسىنىك قالىپتاستى.
ساراپشى كەڭەس يدەولوگياسىنىڭ اسەرىن دە اتاپ ءوتتى. سول كەزەڭدە قازاق قوعامى «ارتتا قالعان»، «جابايى»، «ايەل قۇقىعىن اياققا تاپتاعان» ورتا رەتىندە سيپاتتالعان، ايەلدى ۇرلاۋ تاقىرىبى ادەبيەتتە، كينودا جانە عىلىمي ەڭبەكتەردە اسىرەلەنىپ كورسەتىلگەن. كەڭەستىك سيپاتتامالار كەيىن «ۇلتتىق ءداستۇر» رەتىندە قايتا ۇسىنىلدى، ءبىراق شىن مانىندە، 1920-30-جىلدارى پايدا بولعان زورلىق-زومبىلىق داستۇرگە جاتپايدى.
زيرا ناۋرىزباي بۇل قۇبىلىستىڭ تەك قازاق قوعامىنا عانا ءتان ەمەستىگىن دە اتاپ ءوتتى. 1917-جىلعى توڭكەرىستەن كەيىن رەسەي مەن باسقا وڭىرلەردە دە الەۋمەتتىك كۇيزەلىس سالدارىنان ايەلدەرگە قاتىستى زورلىق-زومبىلىق كۇشەيگەن، ءبىراق ول ورىس حالقىنىڭ «ۇلتتىق ءداستۇرى» رەتىندە قابىلدانباعان.
- قىز الىپ قاشۋدى ءداستۇر دەپ اقتاۋ - تاريحتى بۇرمالاۋ جانە زورلىق-زومبىلىقتى اقتاۋ. سونداي-اق ءداستۇردىڭ وزىعى بار، توزىعى بار دەگەندەي، بۇل ماسەلە 21-عاسىردىڭ دەڭگەيىندە قوعامدىق جاۋاپكەرشىلىك تۇرعىسىنان باعالانۋى كەرەك، - دەپ تۇيىندەدى ساراپشى.
ايتا كەتەيىك، ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ V وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقايەۆ قىز الىپ قاشۋ - ۇلتىمىزدىڭ بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرەتىن جابايى قىلمىس ەكەنىن ايتقان ەدى.
سونىمەن قاتار، پرەزيدەنت شىمكەنتتە نۇراي ەسىمدى بويجەتكەننىڭ كىسى قولىنان قازا بولۋى وقيعاسىنا بايلانىستى باس پروكۋراتۋراعا دەرەۋ شارا قولدانۋ جونىندە تاپسىرما بەردى. ايتا كەتەيىك، مارقۇم نۇراي سەرىكبايدىڭ ولىمىنە كۇدىكتى رەتىندە 28 جاستاعى شىمكەنت قالاسىنىڭ تۇرعىنى ۇستالىپ، ۋاقىتشا ۇستاۋ يزولياتورىنا قامالدى. بۇل جاعداي قوعامداعى قىز بالا قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسىنىڭ وزەكتىلىگىن تاعى دا كورسەتتى.
اۆتور ۆەنەرا جولامان قىزى