قازاق دالاسىنىڭ تىرەگى: جىلقى مەن حالىق بايلانىسى

استانا. KAZINFORM - الداعى جىلقى جىلى كوشپەلى وركەنيەتتىڭ تامىرىنا ۇڭىلۋگە جانە جىلقىنىڭ قازاق ەتنوسىنىڭ قالىپتاسۋىنداعى ورنىن قايتا باعامداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ۇلى دالا حالىقتارى ءۇشىن جىلقى تەك كولىك نە ازىق كوزى عانا ەمەس، ءول ومىر سالتىن، شارۋاشىلىقتى، ءداستۇر مەن دۇنيەتانىمدى ايقىنداعان نەگىزگى تىرەك بولدى.

بۇگىندە جىلقىنىڭ ماڭىزى قانداي ەكەنى Kazinform اگەنتتىگىنىڭ ءتىلشىسى ازىرلەگەن ماتەريالدا.

جىلقىنىڭ ايرىقشا ورنى كونە زاماننان-اق قالىپتاسقان

تاريحشى ايبەك شالعىمبەكوۆتىڭ ايتۋىنشا، جىلقىنىڭ ماڭىزىن تەك قازاقتارمەن عانا بايلانىستىرۋ جەتكىلىكسىز. بۇل - تۇتاس ءبىر ەتنوس پەن حالىقتىڭ قالىپتاسۋ تاريحىنا قاتىستى ماسەلە.

- جىلقىنىڭ ومىرىمىزدەگى ورنى نەگە ەرەكشە بولدى دەسەك، ونىڭ جاۋابى قاراپايىم: جىلقى - ادامعا ەڭ جاقىن، ەڭ سەنىمدى سەرىك. سول سەبەپتى ول حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى مەن دۇنيەتانىمىنىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالدى، - دەيدى ول.

ونىڭ ايتۋىنشا، جىلقىنىڭ قازاق ومىرىندەگى ءمانىن ءتىل مەن اۋىز ادەبيەتىنەن-اق انىق اڭعارۋعا بولادى. قازاق تىلىندە جىلقىنى بىلدىرەتىن ات، تاي، قۇنان، جىلقى، ايعىر سىندى اتاۋلار وتە كوپ. بۇل اتاۋلاردىڭ سانى وننان دا كوپ بولۋى مۇمكىن. ول مالدىڭ جاسى مەن جىنىسىنا قاراي قويىلادى.

تاريحشى مۇنى سولتۇستىك حالىقتارىندا «قار» ۇعىمىنىڭ بىرنەشە اتاۋعا يە بولۋىمەن سالىستىرادى. مۇنداي تىلدىك بايلىق حالىقتىڭ كۇندەلىكتى تىرشىلىگى مەن ءومىر سالتىن كورسەتەدى.

- جىلقى نەگە ماڭىزدى بولدى دەسەك، ءول بىزدىڭ تىرشىلىگىمىزبەن تىكەلەي بايلانىستى. ءبىز - مال باققان حالىقپىز. ال قاتاڭ كليماتتى دالا جاعدايىندا مال شارۋاشىلىعى ەڭ قولايلى كاسىپ بولدى، - دەيدى ول.

ەۋرازيا دالاسىنىڭ تابيعي- كليماتتىق جاعدايى دا جىلقىنىڭ ماڭىزىن ارتتىردى. ءدال وسى دالا جاعدايى كوشپەلى حالىقتاردىڭ ءومىرى مەن شارۋاشىلىعىن قالىپتاستىردى.

- زابايكالەدەن قارا تەڭىزگە دەيىنگى كەڭ ايماقتا كوشپەلى حالىقتار ءومىر ءسۇردى. جىلقى قار استىنان وزىنە ازىق تابا الۋ قابىلەتىمەن تەڭدەسسىز مالعا اينالدى. سوندىقتان ۇلكەن قورا سالۋدىڭ قاجەتى جوق ەدى، جىلقىلار ءوز بەتىمەن جايىلا بەرەتىن، - دەيدى تاريحشى.

ول سونداي-اق كليمات ەرەكشەلىگى مەن جىلقى مىنەزىنىڭ بايلانىسىن ايتىپ، تابىنداعى ايعىردىڭ ءرولىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى.

- ايعىر تابىندى باستاپ جۇرەدى، قاتتى جەل سوققاندا ونى قاۋىپسىز جەرگە ەرتىپ اپارادى. قىستا جىلقىلار قالىڭ بۇتا اراسىنا تىعىلىپ، قاتال تابيعاتقا توتەپ بەرەدى. ءبىراق ەڭ قاۋىپتىسى - قار ەرىپ، ارتىنان قاتتى اياز تۇسكەن شاق. جەرگە مۇز قاتىپ، جىلقىلار ونى بۇزا الماي قالادى دا، جاپپاي قىرىلۋ قاۋپى تۋادى، - دەيدى ول.

ايبەك شالعىمبەكوۆ حالىق وتىرىقشىلىقتان كوشپەلى ومىرگە وتكەندىكتەن جىلقىنىڭ ماڭىزىنى ارتقانىن ايتادى. بۇل كەزەڭ قولا ءداۋىرىنىڭ سوڭىنان ەرتە تەمىر ءداۋىرىنىڭ باسىنا دەيىنگى ۋاقىتقا سايكەس كەلەدى.

اندروندىق قاۋىمدار نەگىزىنەن قونىس اۋدارماي ءومىر سۇرگەن، باستى مالى - سيىر. بۇل ميفولوگيادا دا كورىنىس تاپقان: سۇتىمەن قورەكتەندىرۋشى سيىر، قاسيەتتى سيىر (ءۇندىستاندا)، ءتىپتى قۇراننىڭ العاشقى سۇرەسى دە «سيىر» دەپ اتالادى.

- الايدا كەيىن كليمات قۇرعاي ءتۇستى، شوپتەر وزگەردى. وسىنداي جاعدايدا جىلقى الدەقايدا ءتيىمدى مالعا اينالدى: ول كەڭ اۋماقتا جايىلا الادى، جىل بويى باعۋعا قولايلى ءارى جۇردەك، - دەيدى مامان.

تاريحشىنىڭ ايتۋىنشا، ەكونوميكالىق جانە تابيعي جاعدايلار جىلقىنىڭ ماڭىزىن تەك قازاقتار ءۇشىن عانا ەمەس، باسقا حالىقتار ءۇشىن دە ايقىندادى. جىلقى كوپتەگەن مادەنيەتتەردە كەزدەسەدى. ال دالا جاعدايىندا ول قوزعالىستىڭ، قاتىناستىڭ جانە اسكەري كۇشتىڭ نەگىزىنە اينالدى.

ونىڭ سوزىنشە، اتقا ءمىنۋ مادەنيەتى تاريحقا ۇلكەن وزگەرىس اكەلدى. جىلقىنى قولعا ۇيرەتىپ، ءمىنۋ ادامدارعا ەركىن قوزعالۋ مۇمكىندىگىن بەردى. اربالار مەن كۇيمەلەر پايدا بولدى. اسكەر مەن اتتى اسكەر قالىپتاستى.

كۇشتى ءارى شاپشاڭ اتتى اسكەرى بار حالىق كەڭىستىكتى يگەرىپ، ونى باقىلاۋدا ۇستادى. مۇنى ارحەولوگيالىق قازبالاردان تابىلعان جەرلەۋ ورىندارى دا دالەلدەيدى.

ايبەك شالعىمبەكوۆ كەيىنگى داۋىرلەردە ەكونوميكا دامىعان سايىن جىلقىنىڭ ماڭىزى ازايعانىن ايتتى.

- تەحنيكا دامىدى: پاروۆوز، اۆتوكولىك، تراكتورلار پايدا بولدى. سونىڭ ناتيجەسىندە جىلقى بۇرىنعىداي نەگىزگى كۇش ەمەس، تەك كومەكشى قۇرالعا اينالدى. بۇل - تاريحتاعى زاڭدى قۇبىلىس. ال ەڭ اۋىر سىناق ۇجىمداستىرۋ كەزەڭىندە بولدى. سول كەزدە قازاقستاندا مال سانى 40 ميلليوننان استام ەدى. بىرنەشە جىلدىڭ ىشىندە ول ون ەسەگە جۋىق قىسقاردى، - دەيدى تاريحشى.

ول سونداي-اق جىلقى تۇقىمدارىن ساقتاپ قالۋ ماسەلەسىن دە اتاپ ءوتتى.

- مەنىڭ اعام ايازبەك شالعىمبەكوۆ «قازاق تۇلپارى» اتتى جىلقى زاۋىتىنىڭ ءبىرىنشى ديرەكتورى بولدى. ول قوستاناي تۇقىمدى جىلقىلاردى - قازاق تۇلپارىن قايتا تىرىلتۋگە ءومىرىن ارنادى. تۇقىمدىق جۇمىس جۇرگىزدى، قارجى قاراستىرتتى، مينيسترلىكتەر مەن وڭىرلەرگە بارىپ جاعداي جاسادى. بۇل ماسەلەمەن جانىن سالىپ اينالىستى. قازىرگى كەزدە دە بۇل باعىت نازاردان تىس قالعان جوق، - دەيدى تاريحشى.

ونىڭ ايتۋىنشا، بارلىق تاريحي جانە ەكونوميكالىق وزگەرىستەرگە قاراماستان، جىلقىنىڭ حالىق سانا-سەزىمىندەگى ورنى جويىلعان جوق. ۋاقىت وتە ونىڭ شارۋاشىلىقتاعى ءرولى وزگەرگەنىمەن، تاريحي ەستەلىك، مادەنيەت پەن قۇندىلىق جۇيەسىندە جىلقى ءالى دە نەگىزگى سيمۆولداردىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەدى.

ءداستۇرلى قوعامدا جىلقى ادامنىڭ الەۋمەتتىك مارتەبەسىن كورسەتەتىن ماڭىزدى بەلگى بولدى. باعالى تۇقىمدى تۇلپارلار مەن جورعالار يەسىنىڭ بەدەلىن ايقىندايتىن. بۇل مارتەبە مادەني مۇراعا دا ەندى - اڭىزداردا، ادەبيەتتە، حالىق جادىسىندا ساقتالعان. بەلگىلى تۇلپارلاردىڭ اتتارى رۋلاردىڭ، اۋىلداردىڭ جانە وڭىرلەردىڭ اڭىزىندا قالدى، ۇرپاقتان ۇرپاققا بەرىلىپ، جالپى تاريحي ەستەلىكتىڭ ءبىر بولىگى بولىپ ەسەپتەلەدى.

قازاق حالقى داستۇرىندەگى جىلقى

قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قوستاناي وبلىستىق انالار كەڭەسىنىڭ ءتورايىمى اقجان التىبايەۆا جىلقىنىڭ قازاق مادەنيەتىندەگى ەرەكشە ءرولى داستۇرلەر مەن ادەت- عۇرىپتار ارقىلى كورىنىس تاباتىنىن ايتادى. ونىڭ سوزىنشە، جىلقى باستاپقىدا تەك كولىك نەمەسە شارۋاشىلىق مال عانا ەمەس، ادام دۇنيەتانىمى مەن تاربيەسىنىڭ ماڭىزدى بولىگى بولعان.

- كوشپەلى وركەنيەت ادام مەن جىلقىنىڭ تىعىز بايلانىسى ارقىلى قالىپتاستى. بۇل بىرلىك داستۇرلەردە، سالت-جورالاردا جانە حالىق سەنىمدەرىندە ساقتالعان، - دەيدى ول.

اقجان التىبايەۆانىڭ ايتۋىنشا، بالا كەزدەن اتقا ۇيرەتۋ ارقىلى ۇل بالالارعا شىدامدىلىق، باتىلدىق، جاۋاپكەرشىلىك جانە ءتىرى جانعا قۇرمەت سەزىمى تاربيە رەتىندە بەرىلگەن. بۇل ءداستۇر ۇرپاقتان-ۇرپاققا ومىرلىك تاجىريبەنى جەتكىزۋدىڭ ءبىر ءتاسىلى بولعان.

جىلقى ادام ءومىرىنىڭ بارلىق ماڭىزدى ساتتەرىندە بىرگە بولعان: توي، ۇزاتىلۋ، ساپارعا شىعۋ، سوعىس جانە ەسكە الۋ راسىمدەرىندە. سونىمەن قاتار جىلقىعا تۇقىمى مەن مىنەزىنە قاراي ات قويۋ ءداستۇرى ونىڭ دارالىعىن جانە ەرەكشە مارتەبەسىن كورسەتكەن.

- حالىقتا «ات - ەردىڭ قاناتى» دەپ بەكەر ايتىلماعان. اتقا دەگەن قارىم-قاتىناس ارقىلى ەتيكا، تابيعاتپەن ۇيلەسىم سەزىمى جانە قورشاعان الەمگە قۇرمەت قالىپتاسقان، - دەپ اتاپ كورسەتتى اقجان التىبايەۆا.

ول سونىمەن قاتار جىلقىعا قاتال قاراۋعا تىيىم سالۋ، ونىڭ يەسىنىڭ كوڭىلىن سەزىپ، قاۋىپتى ساتتەن ساقتاي الۋىنا سەنۋ، سونداي-اق جىلقى ەتى مەن قىمىزعا بايلانىستى دەنساۋلىق داستۇرلەرى رۋحاني مۇرانىڭ ماڭىزدى بولىگى ەكەنىن ايتتى.

قازىرگى زاماندا جىلقىنىڭ شارۋاشىلىقتاعى ءرولى وزگەرگەنىمەن، داستۇرلەردى، ماقال-ماتەلدەردى، سالت-جورالاردى جانە جىلقىعا دەگەن قۇرمەتتى ساقتاۋ مادەني قۇندىلىقتاردى، ادامگەرشىلىكتى جانە تابيعاتقا سانالى كوزقاراستى جاس ۇرپاققا جەتكىزۋدىڭ نەگىزگى جولى بولىپ قالا بەرەدى.

شارۋاشىلىق پەن ءومىردىڭ تىرەگى

جانىبەك كەنجەبايەۆ جىلقىمەن كوپ جىلدان بەرى اينالىسادى. ونىڭ ايتۋىنشا، تاريحي تۇيىندەردەن تىس قاراساق تا، قازاق ءۇشىن جىلقى ءاردايىم كۇندەلىكتى اۋىل تىرشىلىگىنىڭ سەنىمدى تىرەگى بولعان.

قازىرگى اۋىلدا جىلقى - تەك ادەمى كورىنىس ەمەس. ول جەر مەن كليماتقا، ءداستۇرلى شارۋاشىلىققا ساي سەنىمدى مال. جانىبەك كەنجەبايەۆتىڭ ايتۋىنشا، جىلقىعا دەگەن قۇرمەت پەن ونى ءومىردىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە قاراۋ ادەتى قازىرگى جىلقى شارۋاشىلىعىندا دا ساقتالعان.

- تابىندى قالاي كۇتەتىنىنەن، انالىق مالعا قالاي قارايتىنىنان ءبارى كورىنەدى. ەگەر شارۋاشىلىقتا جىلقىلار بولسا، دەمەك، يەسى تۇرمىستى مىقتاپ يگەرىپ، شارۋاسىن دۇرىس جۇرگىزەدى، - دەيدى ول.

جانىبەك كەنجەبايەۆجىلقى شارۋاشىلىعىنىڭ نەگىزگى جۇيەسى اسا وزگەرمەگەنىن ايتادى. جىلقىلار ءالى كۇنگە دەيىن تابىنمەن جايىلىپ، دالادا، تابيعي شوپپەن قورەكتەنەدى.

- قۇرالدار جاڭاردى: ۆەتەرينارلىق قىزمەت، الدىن الۋ شارالارى، سيفرلىق ەسەپ جانە GPS باقىلاۋ ەنگىزىلدى. ءبىراق نەگىزگى يدەيا سول - جىلقى دالانىڭ ەركىن جانۋارى، قوراداعى مال ەمەس، - دەيدى فەرمەر.

سونىمەن قاتار ول جىلقى شارۋاشىلىعىنىڭ ازىق- تۇلىك قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن ماڭىزدى ەكەنىن ايتادى. مال ازايعان كەزدە جىلقى قىزىل ەتتىڭ سەنىمدى كوزى بولىپ قالا بەرەدى. مىسالى، سوعىم كەزىندە جىلقى ەكونوميكالىق تۇرعىدان، تۇرمىستا جانە مادەنيەتتە ءالى دە ماڭىزدى ءرول اتقارادى.

كەرقۇلاننىڭ سانىن قالپىنا كەلتىرۋ

جىلقىنىڭ حالىق ومىرىندەگى ماڭىزىن كورسەتەتىن وقيعا - 2024-جىلى قوستاناي وبلىسىنا پرجيەۆالسكي جىلقىلارىنىڭ العاشقى پارتياسىن اكەلگەنى.

پرجيەۆالسكي جىلقىسىنىڭ قازاقشا اتاۋى - كەرقۇلان. بۇل جىلقى الەمدە جابايى كۇيىندە ساقتالعان جالعىز تۇقىم. XX عاسىردىڭ ورتاسىنا قاراي كەرقۇلاندار تابيعي ورتاسىندا تولىق جويىلىپ كەتكەن. الايدا حالىقارالىق باعدارلامالاردىڭ ارقاسىندا ولاردى قايتادان تابيعاتقا شىعارۋ مۇمكىندىگى تۋعان.

قازاقستانعا كەرقۇلاندار پارتياسى 2023-جىلى ساۋىردە «قازاقستان - چەحيا» فورۋمىندا قول قويىلعان كەلىسىم اياسىندا جەتكىزىلدى. بۇل كەلىسىمگە ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ ورمان شارۋاشىلىعى مەن جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتى جانە پراگاداعى جانۋارلار باعى قول قويعان.

ساقشىلار ەرقۇلانداردى ۇنەمى باقىلاپ وتىرادى. ولاردىڭ دەنساۋلىعىنا، ءومىر سۇرەتىن ورتاسىنا كوڭىل ءبولىپ، تابيعاتقا بەيىمدەلۋى جانە سانىنىڭ كوبەيۋى ءۇشىن بارلىق قاجەتتى شارالاردى جاسايدى.

2029-جىلعا دەيىن قازاقستانعا 40-45 كەرقۇلان اكەلۋ جوسپارلانعان. ماماندار بۇل سان تابيعاتتاعى پوپۋلياتسيانى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى دەپ وتىر.

كەلىپ جەتكەن جىلقى جىلى قازاق حالقىنىڭ ءومىرى مەن تاريحىندا جىلقىنىڭ ماڭىزىن جاڭا قىرىنان باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

كوپ عاسىرلار بويى جىلقى دالا شارۋاشىلىعىن، ءجۇرۋ ەركىندىگىن، تىرشىلىك ەتۋ تاسىلدەرىن جانە مادەنيەتتىڭ كوپتەگەن سالالارىن قالىپتاستىردى. ۋاقىت وتە ونىڭ شارۋاشىلىقتاعى ءرولى وزگەرگەنىمەن، ادام مەن جىلقى اراسىنداعى جاقىن بايلانىس سول كۇيى ساقتالعان.

بۇگىندە جىلقى تاريحي ەستەلىكتىڭ، داستۇرلەردىڭ جانە اۋىل ءومىرىنىڭ ماڭىزدى بولىگى بولىپ قالا بەرەدى. سونىمەن قاتار ول تۇقىمداردى ساقتاۋعا جانە جابايى پوپۋلياتسيالاردى، سونىڭ ىشىندە كەرقۇلانداردى قالپىنا كەلتىرۋ باعدارلامالارىنىڭ نىسانى بولىپ وتىر.

بۇل مىسال كورسەتىپ تۇرعانداي، جىلقى قازاقستان ءۇشىن تەك وتكەننىڭ سيمۆولى عانا ەمەس، قازىرگى ءومىردىڭ دە تىرى بولشەگى، جاڭا عاسىردا ءدا وز ماڭىزىن ساقتاپ كەلەدى.

ايتا كەتەيىك، ءبىرىر كۇن بۇرىن باتىس قازاقستان وبلىسى كازتالوۆ اۋدانىندا ءبىر ءۇيىر جىلقىنىڭ سورعا باتىپ ولگەنى تۋرالى اقپاراتقا اۋدان اكىمدىگى جاۋاپ بەردى.