قازاق دالاسىنداعى العاشقى سپەكتاكلدەر قالاي ۇيىمداستىرىلدى؟

استانا. قازاقپارات - ⅩⅩ عاسىردىڭ باسىندا تەاتر كوپ جەردە ويىن-ساۋىق رەتىندە قابىلدانعانىمەن، قازاق جۇرتى ساحنا قويىلىمدارىن باسقا ماقساتقا جاراتتى. كوبىنە-كوپ قازاق دالاسىندا قويىلعان سپەكتاكلدىڭ قارجىسى يگى ماقساتتا جۇمسالدى.

مىسالى، 1918 -جىلى «جاس ازامات» گازەتىنىڭ جاستارى «بىرلىك» ۇيىمى مەن قاتار «ءتالىپ» جاستار ۇيىمىن قۇرىپ، وڭىردە سپەكتاكل قويىپ، جينالعان اقشانى وقۋداعى جاستارعا، كەيدە گازەت شىعارۋ ىسىنە، الاش وردا ۇكىمەتىنە جىلۋ ەسەبىندە بەرىپ وتىرعان.

سونداي سپەكتاكلدەردىڭ ءبىرى تاتار تەاترى قويعان «زىليحا» دراماسى بولعان. بۇل كەش ونەر كورسەتۋ ءۇشىن عانا ەمەس، ەل باسىنا تۇسكەن اۋىر جاعدايدى ايتۋ، حالىققا كومەك ۇيىمداستىرۋ نيەتىمەن وتكەن. ول جايلى اتالعان گازەتتىڭ №13-سانىندا جان-جاقتى بايانداعان.

گازەتتە جازىلعان دەرەكتەرگە قاراعاندا، «زىليحا» پەساسىندا ميسسيونەرلەردىڭ شوقىندىرۋ ساياساتى جۇرگىزىلگەن كەزەڭدەگى تاتار حالقىنىڭ كورگەن قىسىمى اشىق كورسەتىلەدى. ساحناداعى وقيعا ءبىر ۇلتتىڭ عانا ەمەس، سول داۋىردەگى مۇسىلمان جۇرتىنىڭ ورتاق تاعدىرىن ەلەستەتەدى. سوندىقتان سپەكتاكل كورەرمەنگە جەڭىل تيمەگەنى انىق.

قويىلىمدى قىزىلجار تاتارلارى اتاقتى ارتيست عابدوللا كاريەۆتىڭ قاتىسۋىمەن جوعارى دەڭگەيدە الىپ شىققان. كورەرمەن ىقىلاسى ەرەكشە بولىپ، پەسا اۆتورى ع. ىسقاق پەن ارتيست كاريەۆكە ەستەلىك- سىيلىقتار تاپسىرىلعان. بۇل سپەكتاكل قىزىلجارداعى بۇرىن وتكەن «چەح كەشىنەن» كەيىنگى ەڭ كوپ قاراجات تۇسكەن مادەني شارالاردىڭ ءبىرى بولعان.

كىرىس ناقتى ەسەپپەن جۇرگىزىلگەن. ساتىلعان بيلەتتەردەن 3022 سوم، لوتەرەيادان 506 سوم، گۇل ساتۋدان 200 سوم، كونفەتتەن 60 سوم، سىرىڭكەدەن 35 سوم، كيوسكىدەن 100 سوم، پروگراممادان 90 سوم، پوشتادان 50 سوم تۇسكەن. سونىمەن قاتار قىمىز بەن جەنت ساتۋدان 132 سوم 40 تيىن، قوسىمشا قويىلعان ورىندىقتان 58 سوم 45 تيىن جينالادى. جالپى كىرىس كولەمى 4258 سوم 85 تيىندى قۇرايدى.

شىعىندار دا ۇساق-تۇيەگىنە دەيىن كورسەتىلەدى. ءۇي اقىسىنا 500 سوم، ۆوەننىي نالوگقا 567 سوم 75 تيىن، كيىم الۋعا 120 سوم، جۇك تاسۋشىعا 112 سوم، گۇلگە 100 سوم، كونفەتكە 30 سوم، قاعاز بەن كونۆەرتكە 12 سوم 70 تيىن، پروگرامما باستىرۋعا 120 سوم، بيلەت باستىرۋعا 15 سوم، قىمىز بەن جەنتكە 138 سوم 20 تيىن، لەنتاعا 35 سوم، شاشتاراز شىعىنىنا 75 سوم، قىزمەتشىلەرگە 36 سوم، جابىستىرۋشىعا 10 سوم، تۇيرەۋىشكە 5 سوم جۇمسالعان.

بارلىق شىعىس 729 سوم 30 تيىندى قۇراعان. سپەكتاكل جالپى كەزەڭدە جارمەڭكە سىقىلدى وتەتىن بولعان.

كەلگەن كورەرمەندەرگە گۇل ساتۋ، قىمىز بەن جەنت ت. ب دۇنيەلەردى ساتۋ ارقىلى ىشكە شىعىنداردى ۇيىمداستىرۋشىلار وتەپ وتىرعان. ياعني، سول كەزەڭدە بۇل قازاق دالاسىندا ەندى قالىپتاسىپ كەلە جاتقان مادەنيەتتىڭ ءبىر ءتۇرى بولعان. سونداي-اق، كىرىس-شىعىنداردى اشىق تۇردە گازەت بەتىنە تيىنىنا دەيىن ەسەپتەپ، حالىققا ەسەپ بەرىپ وتىرعان.

اۆتور جالپى كىرىس-شىعىنداردى قوسا ەسەپتەگەندە 2341 سوم 70 تيىن تازا پايدا قالدى دەيدى. بۇل قارجىنىڭ جۇمسالۋ باعىتى سپەكتاكلدىڭ شىن مانىندەگى ماقساتىن كورسەتەدى. جينالعان قارجىدان جەتىسۋداعى اشتىققا ۇشىراعان قىرعىزدارعا 500 سوم بەرىلگەن، قىزىلجاردا وقىپ جۇرگەن مۇحتار مەن وقۋشى عابدوللا بايتاس بالاسىنا 100 سومنان كومەك كورسەتىلگەن.

قالعان قارجىنىڭ ءبىر بولىگى «ءتالىپ» قاۋىمى اتىنان ۇساق قارىز كاسساسىنا سالىنعان، ال 400 سوم ەكى پايىزبەن اينالىمعا قالدىرىلعان. ناتيجەسىندە 1211 سوم 70 تيىن جاستاردىڭ قوعامدىق ىستەرىنە باعىتتالعان. بۇل دەرەكتەر قىزىلجارداعى تەاتر ءىسىنىڭ جاي مادەني شارا بولماعانىن ايقىن اڭعارتادى. سپەكتاكل ەسەپپەن ۇيىمداستىرىلىپ، ناقتى ماقساتقا قىزمەت ەتكەن قوعامدىق جۇمىس بولدى.

«ءتالىپ» جاستارى ونەر ارقىلى قارجى جيناپ، ونى حالىقتىڭ ءوز مۇقتاجىنا جۇمساۋدى ازاماتتىق بورىش دەپ ءبىلدى. ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ارنايىلاپ مۇحتار مەن عابدوللا بايتاسقا قارجى جولداۋىنىڭ ماڭىزى زور ەدى.

قوس ستۋدەنت كەيىنگى جىلدارى الاش قوزعالىسىنىڭ ەكىنشى بۋىنىنا اينالىپ، ادەبيەتكە ەرەكشە قالام سەرمەيدى. عابدوللا بايتاس باستاعان ستۋدەنتتەر تەاتردىڭ حالىققا قىزمەت ەتە الاتىنىن، ونەردىڭ قوعامدىق ىسكە اينالا الاتىنىن ول ناق وسىنداي كەشتەردەن كورىپ ءوستى.

قىزىلجارداعى «زىليحا» سپەكتاكلى سول كەزەڭ جاستارىنىڭ ۇلت ىسىنە قالاي قاراعانىنىڭ ناقتى مىسالى رەتىندە كورىنەدى. مۇنداي تاجىريبە سول كەزەڭدە باسقا جەرلەردەگى ۇيىمدار مەن جاستارعا دا ۇلگى بولارلىق ءىس بولىپ، وسى رەتتىلىك بويىنشا وڭىرلەردە جۇزەگە استى.

e-history.kz/kz