بۇل ۇدەرىستىڭ نەگىزگى درايۆەرلەرىنىڭ ءبىرى - جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارى. OpenAI كومپانياسىنىڭ قارجى ديرەكتورى سارا فراياردىڭ ايتۋىنشا، ChatGPT- ءدى اپتا سايىن 900 ميلليوننان استام ادام پايدالانادى، ال كوپتەگەن قولدانۋشىلار ءۇشىن ج ي- مەن العاشقى تاجىريبە ءدال وسى پلاتفورمادان باستالادى. وسى ۇردىسپەن قاتار قازاقستان دا جاساندى ينتەللەكتىنى بەلسەندى قولداناتىن ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلىپ وتىر.
عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ دەرەكتەرىنە سايكەس، قازاقستان ج ي قولدانۋ دەڭگەيى جوعارى العاشقى 30 ەلدىڭ ىشىندە. قولدانۋشىلار نەيروجەلىنى كوبىنە ءماتىن جازۋ، اقپارات ىزدەۋ جانە پراكتيكالىق تاپسىرمالاردى ورىنداۋ ءۇشىن پايدالانادى.
مامانداردىڭ بولجامىنشا، الداعى ۋاقىتتا جاساندى ينتەللەكت قازاق تىلىندە ەركىن جۇمىس ىستەيتىن دەڭگەيگە جەتەدى. وسى باعىتتا «الەم LLM» اتتى جاڭا تىلدىك مودەلى ازىرلەندى. ول 148 ميلليارد توكەن كولەمىندەگى دەرەكتەرمەن وقىتىلىپ، ۇلتتىق تىلدىك ەرەكشەلىكتەردى، مادەني كونتەكست پەن تەرمينولوگيانى جوعارى دەڭگەيدە تۇسىنۋگە بەيىمدەلگەن.
- ءتىلدىڭ بولاشاعى سيفرلاندىرۋعا تىكەلەي بايلانىستى. سوندىقتان ەلىمىزدىڭ جەتەكشى تىلدىك ينستيتۋتتارى بىرىگىپ، العاشقى ۇلتتىق تىلدىك مودەلدى ازىرلەدى، - دەگەن بولاتىن عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەك.
الايدا ءتىلدىڭ تەحنولوگيالىق دامۋى تەك تەحنيكالىق شەشىمدەرمەن شەكتەلمەيدى. ول عىلىمي نەگىز بەن لينگۆيستيكالىق زەرتتەۋلەرگە تىكەلەي تاۋەلدى.
سيفرلىق دامۋ مەن ۇلتتىق كود
ا. بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى انار فازىلجان قازاقستاندىق لينگۆيستيكا جاھاندىق ۇردىستەرگە ساي قارقىندى دامىپ كەلە جاتقانىن ايتادى. سوڭعى ماڭىزدى جەتىستىكتەردىڭ ءبىرى - 20-دان استام ىشكى كورپۋس نەگىزىندە جاسالعان قازاق ءتىلىنىڭ ۇلتتىق كورپۋسى. بۇل بازا ءتىلدىڭ جاي- كۇيىن ۇلكەن دەرەكتەر ارقىلى تالداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
- ينستيتۋت قازاق ءتىلىنىڭ مادەني ەرەكشەلىكتەرىنە نەگىزدەلگەن ۇلكەن تىلدىك مودەلدەردى ازىرلەۋگە قاتىسىپ كەلەدى. بۇل رەتتە فرازەولوگيزمدەر مەن ماقال- ماتەلدەرگە ەرەكشە ءمان بەرىلەدى، - دەدى انار فازىلجان.
لينگۆيستيكا ءپانارالىق باعىتتا دا دامىپ كەلەدى. الەۋمەتتىك لينگۆيستيكا، پسيحولينگۆيستيكا جانە لينگۆيستيكالىق پەرسونولوگيا سياقتى سالالار كەڭەيىپ وتىر.
ماماننىڭ ايتۋىنشا، ءتىل ادامنىڭ ويلاۋ قابىلەتى مەن مادەني دەڭگەيىنە تىكەلەي اسەر ەتەدى. سوندىقتان بالالاردىڭ تىلدىك ورتاسى مەن كونتەنت ساپاسى ەرەكشە ماڭىزدى.
- قازاق ءتىلى بۇگىنگى تاڭدا تەك كوممۋنيكاتسيا قۇرالى ەمەس، سيفرلاندىرۋ داۋىرىندەگى ۇلتتىق كودتىڭ نەگىزگى بولىگى بولىپ قالا بەرەدى، - دەدى ول.
وسى تۇرعىدا ماماندار گۋمانيتارلىق عىلىمداردىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ قاجەتتىگىن اتاپ وتەدى، ويتكەنى ءتىلدىڭ بولاشاعى ونىڭ كۇندەلىكتى قولدانىسىنا تىكەلەي بايلانىستى.
قازاق ءتىلى مەن بالالار كونتەنتى
بالالاردىڭ مەديا تۇتىنۋ ادەتى بۇگىندە ءتىلدىڭ بولاشاعىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن ماڭىزدى فاكتورلاردىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر. حالىقارالىق دەرەكتەرگە سايكەس، 8 جاسقا دەيىنگى بالا كۇنىنە ورتا ەسەپپەن 2 ساعات 51 مينۋت ۋاقىتىن ەكران الدىندا وتكىزەدى.
وسىعان بايلانىستى دامىعان ەلدەر بالالار كونتەنتىن ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى قالىپتاستىراتىن ستراتەگيالىق قۇرال رەتىندە قاراستىرادى. امەريكا، جاپونيا جانە قىتاي سياقتى مەملەكەتتەردە بالالارعا ارنالعان مۋلتفيلمدەر مەن باعدارلامالار ارقىلى پاتريوتيزم، ەڭبەككە قۇرمەت جانە ۇلتتىق بولمىس سياقتى قۇندىلىقتار جۇيەلى تۇردە ناسيحاتتالادى.
قازاقستاندا دا بۇل باعىتتا ءبىرقاتار ىلگەرىلەۋ بايقالادى. ەلىمىزدە 2023 -جىلدان باستاپ شەتەلدىك تانىمال بالالار ارنالارىن قازاق تىلىنە دۋبلياجداۋ قولعا الىنىپ، Nickelodeon جانە TiJi ارنالارىنىڭ مۋلتفيلمدەرى قازاق تىلىندە كورسەتىلە باستادى. سونىمەن قاتار Balapan ارناسى مەن قازاق راديوسى بالالارعا ارنالعان كونتەنتتى كەزەڭ-كەزەڭىمەن ارتتىرىپ كەلەدى. 2024 -جىلى 20-دان استام مۋلتفيلم قازاق تىلىنە بەيىمدەلىپ، ەفيرگە شىعارىلدى.
وعان قوسا Disney, Pixar جانە Sony ستۋديالارىنىڭ فيلمدەرى دە قازاق تىلىنە دۋبلياجدالىپ، كەڭ اۋديتورياعا ۇسىنىلۋدا. بۇل باستامالار وڭىرلەردە دە ساپالى كونتەنتكە قولجەتىمدىلىكتى ارتتىرۋعا ىقپال ەتىپ وتىر.
دەگەنمەن زەرتتەۋلەر بالالارعا ارنالعان تسيفرلىق كونتەنتتىڭ ساپاسىنا قاتىستى ءبىرقاتار ماسەلەلەردىڭ بار ەكەنىن كورسەتەدى. قازاق تىلىندەگى كونتەنتتىڭ ۇلەسى ءالى دە تومەن، ال ورىس جانە اعىلشىن تىلىندەگى ماتەريالدار باسىم. ماسەلەن، Instagram جەلىسىندە تالدانعان 309 اككاۋنتتىڭ شامامەن 30 پايىزى عانا قازاق تىلىندە كونتەنت ۇسىنادى. ال TikTok-تا بۇل كورسەتكىش ودان دا تومەن.
YouTube پلاتفورماسىندا جاعداي ءبىرشاما جاقسىراق بولعانىمەن، مۇندا دا بالالارعا ارنالعان كونتەنتتىڭ ساپاسى مەن پسيحولوگيالىق قاۋىپسىزدىگى تولىق تالاپقا ساي دەۋگە كەلمەيدى. تالداۋ تانىمدىق ۆيدەولار بار ەكەنىن كورسەتكەنىمەن، جاس ەرەكشەلىگىنە ساي سۇزگىدەن وتكەن ءارى قاۋىپسىز كونتەنتتىڭ ۇلەسى جەتكىلىكسىز.
وسى ماسەلەلەردى باعامداعان م. اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى نۇربول قۇدايبەرگەنوۆ قازىرگى سيفرلىق ورتا بالالاردىڭ دامۋىنا تىكەلەي ىقپال ەتىپ وتىرعانىن اتاپ وتەدى.
- ەلىمىزدە حالىقتىڭ ۇشتەن ءبىرى - بالالار، ناقتىراق ايتقاندا، 18 جاسقا تولماعانداردىڭ سانى 7 ميلليونعا جۋىقتايدى. ولاردىڭ اقپارات تۇتىنۋ ءتاسىلى بۇرىنعى بۋىننان ايتارلىقتاي ەرەكشەلەنەدى. بۇگىندە 1997- 2012 -جىلدارى تۋعان Z- ۇرپاقتى ءتۇسىنۋ ءوز الدىنا، 2012 -جىلدان كەيىن دۇنيەگە كەلگەن الفا- ۇرپاقتىڭ تانىم- تۇسىنىگى ءتىپتى جاڭا تسيفرلىق ورتادا قالىپتاسىپ جاتىر. وسىعان بايلانىستى بالالىق شاق ۇعىمىنىڭ ءوزى وزگەرىپ بارادى. تەحنولوگيا ءبىر جاعىنان مۇمكىندىك بەرسە، ەكىنشى جاعىنان كەرى اسەرى قاتار ءجۇر. بۇل وزگەرىستەر بالالاردىڭ پسيحيكالىق، فيزيولوگيالىق جانە تانىمدىق دامۋىنا تىكەلەي ىقپال ەتەتىنى بايقالادى. سوندىقتان بالالارعا ارنالعان ساپالى، مازمۇندى قازاقتىلدى كونتەنتتى كوبەيتۋدىڭ ماڭىزى زور، - دەپ سانايدى سپيكەر.
قازاق ءتىلىنىڭ جاڭا كوممۋنيكاتسيالىق كەڭىستىگى
بۇگىندە الەۋمەتتىك جەلى قازاق ءتىلىن ناسيحاتتاۋدىڭ جانە ونىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋدىڭ ءتيىمدى الاڭىنا اينالعان. اسىرەسە TikTok پلاتفورماسىندا ءتۇرلى ەتنوس وكىلدەرى قازاق تىلىندە ەركىن سويلەپ، كونتەنتى ارقىلى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ورتاق كوممۋنيكاتسيا قۇرالى رەتىندەگى ءرولىن كورسەتىپ كەلەدى.
وسى باعىتتا بەلسەندىلىك تانىتىپ جۇرگەندەردىڭ ءبىرى - بەلارۋس ۇلتىنان شىققان اكتريسا تاتيانا تۋرلاي. ول TikTok-تا ازىلگە نەگىزدەلگەن بەينەروليكتەرى ارقىلى كەڭ اۋديتوريا جيناعان. دوستارىمەن بىرگە جۇرگىزەتىن «انونيمدى ورىستار كلۋبى» اتتى ساتيرالىق ايدارىندا قازاقستانداعى تۇرمىس ەرەكشەلىكتەرى مەن مادەني ورتاعا بەيىمدەلۋ تاقىرىپتارىن جەڭىل فورماتتا جەتكىزەدى. سونىمەن قاتار جەكە پاراقشاسىندا قازاقتىڭ سالت- داستۇرلەرى، توي مادەنيەتى جانە ۇلتارالىق دوستىق تاقىرىپتارىن كوتەرىپ، قازاق مادەنيەتىنە دەگەن قۇرمەتىن كورسەتىپ كەلەدى.
قازاق ءتىلىن دارىپتەپ جۇرگەن كونتەنت جاساۋشىلاردىڭ قاتارىندا الەكسەي لودوچنيكوۆ تا بار. كوپشىلىككە قايىقبايەۆ ەسىمىمەن تانىلعان ول بالالار ۇيىندە تاربيەلەنىپ، سول ورتادا قازاق ءتىلىن مەڭگەرگەن جانە دومبىرا تارتۋدى ۇيرەنگەن. ونىڭ ءومىر جولى قازاق ءتىلىنىڭ ادامداردى جاقىنداستىراتىن جانە ءارتۇرلى مادەنيەتتەردى بىرىكتىرەتىن ماڭىزدى قۇرال ەكەنىن ايقىن كورسەتەدى.
الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى مەملەكەتتىك ءتىلدى ناسيحاتتاپ جۇرگەندەردىڭ ءبىرى - قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمى، بلوگەر التىناي وتەگەنوۆا. ونىڭ TikTok جەلىسىندەگى پاراقشاسىنا 70 مىڭنان استام وقىرمان جازىلعان.
- باستى ماقساتىم - قازاق ءتىلىنىڭ اسەم ءارى باي ءتىل ەكەنىن قازاقستاندا عانا ەمەس، باسقا ەلدەردە دە تانىتۋ. ءتىل ۇيرەتۋدىڭ ءتۇرلى ادىستەرىن سارالاي كەلە قازىرگى كەزەڭدە الەۋمەتتىك جەلىلەر ەڭ ءتيىمدى قۇرال ەكەنىن ءتۇسىندىم. ويتكەنى ولاردىڭ ىقپالى جىلدان جىلعا ارتىپ كەلەدى. العاشىندا قاراپايىم سوزدەردىڭ اۋدارماسىن، قىسقا ديالوگتار مەن كۇندەلىكتى ومىردە قاجەت بولاتىن ءسوز تىركەستەرىن ءتۇسىردىم. كەيىن ءتىل ۇيرەنۋدى ويىن ەلەمەنتتەرى ارقىلى قىزىقتى ەتەتىن بەينەروليكتەر دايىنداي باستادىم. ءقازىر قىزىعۋشىلار كوپ، - دەيدى التىناي وتەگەنوۆا.
بۇل ءۇردىس وفلاين فورماتتاعى باستامالارمەن دە ۇشتاسىپ كەلەدى. سونىڭ ءبىر ايعاعى - ەلىمىزدە تۇسىرىلگەن قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋ تۋرالى دەرەكتى فيلم.
تۋىندى الماتىداعى «باتىل بول» ءتىل ۇيرەنۋ كلۋبىنىڭ جۇمىسى مەن قازاق ءتىلىن مەڭگەرۋگە تالپىنىپ جۇرگەن ادامداردىڭ ومىرىنە ارنالعان.
كارتينانىڭ اۆتورى ءارى رەجيسسەرى - تەلەرەداكتور جانە ستسەناريست تاتيانا شيشكينا. ول بۇل جوبانى ءوزىنىڭ جەكە تاجىريبەسىنە سۇيەنە وتىرىپ قولعا العان.
- جىلدار بويى ءتۇرلى سىلتاۋ ايتىپ، ءتىلدى ءوزىم ءۇشىن كۇردەلى ەتىپ كورسەتتىم. كەيىن مەن سياقتى ادامداردىڭ كوپ ەكەنىن ءتۇسىندىم. فيلممەن جۇمىس بارىسىندا ءبارىمىزدىڭ قاتەلەسكەنىمىزگە كوزىم جەتتى. الەكسەي سكالوزۋبوۆ نەگىزىن قالاعان «باتىل بول» سويلەسۋ كلۋبىنىڭ جۇمىسىن كورسەتۋ ارقىلى تاقىرىپتى اشتىم، - دەيدى تاتيانا شيشكينا.
جوبا 2024 -جىلى ۇلتتىق كينونى قولداۋ مەملەكەتتىك ورتالىعى ۇيىمداستىرعان پيتچينگتەن ءوتىپ، ساراپشىلار كەڭەسىنىڭ قولداۋىنا يە بولدى.
فيلمدە رەجيسسەردىڭ جانە قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋگە بەل بۋعان وزگە قاتىسۋشىلاردىڭ ءبىر جارىم جىلعا جۋىق ۋاقىتتاعى ءومىر جولى كورسەتىلەدى. اۆتور ءارتۇرلى قالالارداعى «باتىل بول» كلۋبىنىڭ بولىمشەلەرىنە بارىپ، ءتۇرلى ورتادان شىققان ادامداردىڭ تاجىريبەسىن باقىلاعان. تۋىندى ادامنىڭ ىشكى كەدەرگىلەردى جەڭۋى، كوزقاراسىن وزگەرتۋى جانە ءتىلدى جاڭا دەڭگەيدە قابىلداۋى سياقتى ماڭىزدى ۇدەرىستەردى كورسەتەدى. جوبا اۆتورلارىنىڭ ايتۋىنشا، فيلم حالىقارالىق دەرەكتى كينو فەستيۆالدەرىندە كورسەتىلىپ، الداعى ۋاقىتتا قازاقستاندىق كورەرمەنگە ۇسىنىلماق.
وسى باستامالار ءبىر عانا ءۇردىستى ايقىن كورسەتەدى. قازاق ءتىلى بۇگىندە جاڭا دامۋ كەزەڭىنە ءوتتى. مەملەكەتتىك ساياسات، عىلىمي زەرتتەۋلەر، بالالار كونتەنتى مەن سيفرلىق پلاتفورمالار ءبىر باعىتتا توعىسقان سايىن ونىڭ قولدانۋ اياسى كەڭەيە تۇسۋدە.
اۆتورلار
ءمولدىر سنادين