قازاق بوكسىنىڭ اتاسى شوقىر بولتەك ۇلى تۋرالى نە بىلەمىز؟
استانا. قازاقپارات - قازاق بوكسىنىڭ تاريحى ءبىر ەسىمنەن باستالادى. ول - شوقىر بولتەك ۇلى. رينگتە 199 رەت جەڭىسكە جەتكەن، ك س ر و سپورت شەبەرى اتانعان تۇڭعىش قازاق، تاعدىرمەن تايتالاسىپ وسكەن قايسار تۇلعا.
ونىڭ ءومىر جولى - تۇتاس ءبىر ءداۋىردىڭ ايناسى. تەڭىز جاعاسىندا جەتىم وسكەن بالانىڭ ۇلتتىق سپورتتىڭ ىرگەتاسىن قالاي قالاعانىن، مايداننان ورالىپ شاكىرت تاربيەلەگەنىن، قاتال زاماندا تەگىن «ۇلى» دەپ قورعاعانىن قانشالىقتى بىلەمىز؟
شوقىر دەپ اتالۋىنىڭ تاريحى
شوقىر بولتەك ۇلى - قازاق بوكسىنىڭ نەگىزىن قالاعان تۇلعا، قازاق ك س ر- ءىنىڭ ءۇش مارتە چەمپيونى جانە سپورت شەبەرى اتاعىن العان العاشقى قازاق سپورتشىسى. شوقىر بولتەك ۇلى 1916-جىلى 29-قازان كۇنى ماڭعىستاۋ وبلىسى، جارمىش اۋىلىنىڭ ماڭىندا سارقاۋاق دەگەن جەردە دۇنيەگە كەلگەن. قيىن تاعدىرعا قاراماستان، قازاق سپورتىن دامىتىپ، ۇرپاققا مۇرا ەتىپ قالدىردى.
ونىڭ ەسىمى اكەسىنىڭ ىرىمىمەن بايلانىستى. اڭىزعا سۇيەنسەك، اكەسى بولتەك قاراپايىم بالىقشى، بىردە تەڭىزدە بالىق اۋلاپ جۇرگەندە اۋىنا ۇلكەن «شوقىرا» دەگەن بالىق تۇسكەن ەكەن. ۇلدى بولعان بولتەك ونى جاقسى ىرىمعا جورىپ بالاسىنا شوقىرا دەپ ات قويادى. كەيىن ونى اۋىل-ايماق شوقىر دەپ اتاپ كەتكەن ەكەن.
اتى اڭىزعا اينالعان تۇلعانىڭ بەكىرە تۇقىمداس شوقىر اتتى بالىقپەن ورايلاس اتالۋى دا تەگىن ەمەس. ونىڭ قيىن تاعدىرى مەن ماقساتى جولىنداعى قايتپاس قاجىرلى تۇلعاسى وسىنى اڭعارتسا كەرەك. اكەسى بولتەك ءبىر كۇنى ەرتە كوكتەمدە تەڭىز ۇستىنە شىعىپ، قاتپاعان مۇز قۇرساۋى بۇزىلىپ سۋعا كەتىپ باقيلىق بولادى. اشارشىلىق جىلدارى شوقىر اكەدەن مۇراعا قالعان قايىقپەن بالىق اۋلاپ، ەل اسىرايدى. ءسويتىپ جۇرگەندە 1932-جىلى اناسىنان دا ايىرىلادى.
اكە-شەشەسىنەن ەرتە كوز جازعان شوقىر سول ءبىر قيىن-قىستاۋ شاقتاردا تۋعان قارىنداسىنان دا ايىرىلىپ قالادى. اشارشىلىق ءناۋباتى قارساڭىندا فورت-شيەۆچەنكو قالاسىنداعى جەتىمدەر ۇيىنە تاپسىرىلىپ سوندا ءوسىپ ەرجەتەدى.
اجال تولقىندارمەن الىسىپ، قايىق ەسىپ، بالىق اۋلاپ وسكەن بالا جىگىت قارۋلى بولاتىن. شوقىردىڭ دەنەسى كيىكتىڭ اسىعىنداي شىمىر، اسىرەسە قولى مەن دەنەسى اسا قارۋلى بولعان كورىنەدى. الماتىنىڭ بازارىندا ءوز ادىلدىگى ءۇشىن توبەلەسىپ، تالاي قارسىلاسىن سىلتەگەن جۇدىرىعىمەن باۋداي تۇسىرەتىن جىگىت تۋرالى اڭگىمە ەل ىشىنە تەز تارايدى. اركەز تابيعي تالانتتى ىزدەيتىن سول كەزدەگى بوكستان الماتىداعى جالعىز جاتتىقتىرۋشى ۆلاديمير بەليانيننىڭ قۇلاعىنا جەتەدى. شوقىر بوكس زالىنا كەلگەن العاشقى ايلارىندا-اق بۇل ۇيىرمەگە ەكى-ءۇش جىل قاتىسقان قاتارلاستارىن ايقىن ۇتاتىن دەڭگەيگە جەتەدى.
شوقىر بولتەك ۇلى تاۋداي تالابىنىڭ ارقاسىندا ەكى جوعارعى وقۋ ورنىن بىتىرگەن. كيەۆتەگى كوركەمسۋرەت اكادەمياسىن جانە دەنە تاربيەسى ينستيتۋتىندا ءبىلىم الىپ، بوكسپەن 1936-جىلدان اينالىسىپ، ءوزىنىڭ سوڭىنا شاكىرتتەر ەرتكەن. سول ۋاقىتتا قۇرىلعان تەمسپورت قوعامىنىڭ قابىرعاسىندا ءوزى دە بوكس قولعابىن كيىپ ۇيرەنە باستايدى. ءارى وزگەلەرگە دە ۇيرەتەدى.
بوكسقا قادام باسۋى
العاش رەت 1937-جىلى الماتى قالاسىندا بوكستان ەل بىرىنشىلىگىن ۇيىمداستىرىپ، قازاق بوكسىنىڭ تاريحىن باستاپ بەرەدى. بوكس سپورتىنىڭ تاريحىندا بۇل قوعام كەيىن كەڭ ءورىس الىپ، «دينامو» جانە «سپارتاك» بولىپ كەڭەيەدى.
شوقىردىڭ جىگىتتىك شاعى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسپەن تۇسپا-تۇس كەلەدى. مايدان الدىنداعى دايىندىق مەكتەبىنە قابىلدانىپ، 1941-1945-جىلدارى سوعىسقا قاتىسادى. جاراقات العان سوڭ، الماتىدا جاتتىقتىرۋشى بولىپ ەڭبەك ەتەدى. «سپارتاك» قوعامىندا جۇمىس ىستەپ، ك س ر و چەمپيوناتىندا توپ جارىپ، قازاق جاستارى اراسىندا ءبىرىنشى بولىپ سپورت شەبەرى دەگەن دارەجەگە قول جەتكىزەدى.
قازاقستاننىڭ ءۇش مارتە چەمپيونى بولعان شوقىر رينگكە 223 رەت شىعىپ، 199 جەڭىسكە جەتەدى. ك س ر و سپورت شەبەرى اتاعىن العان تۇڭعىش قازاق. رەسپۋبليكا بويىنشا 800 دەن استام شاكىرت دايىندادى.
قىتاي ەلىنە جاسىرىن بارعان ساياحاتى ءۇشىن قۇقىق قورعاۋ ورىندارىنىڭ باقىلاۋىندا بولعان. مەملەكەتتىك تەرگەۋ ورىندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى بىرنەشە رەت جاۋاپقا تارتىپ، ءبىراز ۋاقىت تەرگەگەن دەگەن دەرەك بار.
بىردە ونى ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارياتى بولىمشەسىنە شاقىرتىپ، قابانوۆ دەگەن تەرگەۋشى: «ءسىزدىڭ تەگىڭىز نەگە «بولتەكوۆ» ەمەس دەپ ساۋال تاستايدى». سوندا ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارياتىنىڭ تىرناق استىنان كىر ىزدەگەنىنەن قاجىعان قايسار مىنەزدى شوقىر: «سەبەبى مەن قاباننىڭ ەمەس، بولتەكتىڭ ۇلىمىن» دەپ تىك جاۋاپ قاتقان ەكەن. قىلىشىنان قان تامىپ تۇرعان 1940-جىلدارى ءوز تەگىن «ۇلى» دەپ جازدىرعان تۇڭعىش قازاق - شوقىر بولتەك ۇلى.
باۋىرجان مومىش ۇلى: «ەكى قازاق بار - ءبىرى مەن، ەكىنشىسى شوقىر» دەگەن. شوقىر سۋرەتشىلىك قابىلەتىمەن دە ەرەكشەلەنگەن، باكۋدەگى ۋچيليشەنى بىتىرە الماسا دا، قابىلەتىنىڭ ارقاسىندا سالعان سۋرەتتەرىمەن اينالاسىن تامساندىرعان. 1940-جىلداردان «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنە سپورت تۋرالى سونىڭ ىشىندە جاتتىقتىرۋشى ادىستەرى مەن باۋلىعان شاكىرتتەرىنىڭ شەبەرلىكتەرى قاقىندا ءتۇرلى جانردا ماتەريالدار جازىپ وتىرعان. زەرتتەۋشىلەردىڭ ايتۋىنشا ونىڭ بوكس تاريحى تۋرالى جازعان كىتابى جوعالعان.
قازاقتىڭ تۇڭعىش بالەريناسىمەن تاعدىر توعىسى
اتاقتى بوكسشىنىڭ جارى نۇرسۇلۋ تاپالوۆا - قازاق قىزدارىنىڭ اراسىنان شىققان العاشقى بالەرينا. 1936-1938-جىلدارى ارالىعىندا الماتى قالاسىنداعى اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق وپەرا جانە بالەت تەاتىرىندا بالەت ءارتىسى، 1939-1941-جىلدارى بالەت ءبيشىسى، 1945-جىلدان پريما بالەرينا بولىپ جۇمىس ىستەگەن.
بىردە وقۋشى نۇرسۇلۋ شالعايداعى اۋىلعا ءىس-ساپارمەن بارعان ايگىلى احمەت جۇبانوۆتىڭ نازارىنا ىلىگەدى. كوپ ۇزاماي الماتىعا كەلەدى. اجارىنان اي، كەلبەتىنەن كۇن كورىنگەن قازاق قىزى تابيعي بولمىسى مەن ءبىتىمى ارقىلى اينالاسىن باۋراپ الادى. قازىرگى وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ قاسىنداعى ستۋديادان ەكى جىل عانا ءبىلىم الىپ، كاسىبي شەبەرلىگى تولىسپاسا دا، سىرعا تولى سيقىرلى ونەرىمەن كوپتىڭ كوزىنە تۇسەدى. ۇستازدارى نۇرسۇلۋ تاپالوۆاعا تەاترداعى ەڭ جەتەكشى رولدەردى ۇسىنا باستايدى. 1936-جىلدارى قازاق اكادەميالىق وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ ءبيشىسى بولعان نۇرسۇلۋ تاپالوۆا 1947-جىلى قازاق ك س ر و- نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى اتاعىن 24 جاسىندا العان.
1947-جىلدىڭ كۇزىندە شوقىر ءبىرجولاتا باپكەرلىككە بەت بۇرادى. سول ۋاقىتتاردا قازاق وپەرا جانە بالەت تەاترىندا سۋرەتشى بولىپ قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن قازاق بي ونەرىنىڭ جۇلدىزى نۇرسۇلۋ تاپالوۆامەن تانىسىپ، 1954-جىلى شاڭىراق كوتەرەدى. وسىلايشا، قازاقتىڭ تۇڭعىش بوكسشىسى مەن تۇڭعىش بالەريناسى وتباسىن قۇرادى.
شارشى الاڭنىڭ شاڭىن قاققان بوكسشى ءىزباسار شاكىرت تاربيەلەپ، ولاردى بوكسكا باۋلۋ ءۇشىن الاقانداي الاڭ ىزدەپ وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ ءبىر بولمەسىن سۇراپ الادى. 1937-جىلى شوقىر بولتەك ۇلىنىڭ باسشىلىعىمەن بوكستان الماتى قالاسىنىڭ رەسمي بىرىنشىلىگى وتەدى. وعان 50 سپورتشى قاتىسادى. 1947-جىلى ماسكەۋدە وتكەن كەڭەستەر وداعىنىڭ بىرىنشىلىگىنە قازاق ەلىنىڭ قۇراما كومانداسىن شوقىر بولتەك ۇلى باستاپ بارادى.
شوقىر بولتەك ۇلى پوليگلوت بولعان
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسقان جاۋىنگەر، بىرنەشە ءتىلدى مەڭگەرگەن پوليگلوت. تۋعان توپىرىقتان دارىعان قاسيەتى ونى باتىل مىنەزدى، تۋرا ايتاتىن، ۇلتىن سۇيەتىن رۋحى بيىك تۇلعا رەتىندە قالىپتاستىردى. شوقىر بولتەك ۇلى 1994-جىلى 78 جاسىندا دۇنيەدەن وزدى. اراعا ءتورت جىل سالىپ، زايىبى نۇرسۇلۋ ەلۋباي قىزى دا كوز جۇمادى.
«نۇرسۇلۋدىڭ باسىنان باعى تايىپ، سۇلۋلىعىمەن دارىنى ءوزىنىڭ باسىنا تاياق بولىپ ءتيدى» دەپ سانايتىن الىپ-قاشپا اڭگىمەلەر بار كورىنەدى. مۇنداي پىكىرلەردى تەرىستەۋ ءۇشىن زەرتتەۋشىلەر تەرەڭ زەرتتەۋلەر كەرەك ەكەنىن ايتادى. ەكەۋىنىڭ ايسۇلۋ، توتى ەسىمدى قىزدارى بار.
شوقىر بولتەك ۇلىنىڭ ەلىن شەكسىز سۇيگەن ۇلتشىلدىعى، اسقان پاتريوتتىعى مەن وتە قاراپايىمدىلىعى، جومارتتىعى، تاعدىردىڭ تالاي تاۋقىمەتىن كورسە دە، قايىسپاعان قايسارلىعىنىڭ ءبارى ءقازىر ءبارى جىر اڭىز.
بۇگىندە جىل سايىن اقتاۋ قالاسىندا بوكسشىنى ەسكە الۋعا ارنالعان ەرەسەكتەر اراسىندا حالىقارالىق تۋرينير ءوتىپ تۇرادى. بۇل جارىس IBA رەسمي كۇنتىزبەسىنە ەنگەن مارتەبەلى جارىس. شەتپە اۋىلىندا شوقىر بولتەك ۇلى اتىندا سپورت مەكتەپ بار. شوقىردىڭ ەسىمىن مەكتەپكە حالىقتىڭ ءوزى بەرگەن. شوقىر بولتەك ۇلى - تاعدىردىڭ داۋىلىنا سىنباي، ۇلتتىق رۋحتى سپورت ارقىلى اسقاقتاتقان تۇلعا. قازاق بوكسىنىڭ تامىرى تەرەڭگە جايىلسا، سول تامىردىڭ باستاۋىندا شوقىر بولتەك ۇلى تۇر.
el.kz