ەلەكتروماگنيتتىك تولقىن تاعدىرى
راديونىڭ تەحنيكالىق نەگىزى XIX عاسىردا قالىپتاستى. بۇل كەزەڭدە فيزيكتەر ەلەكتر مەن ماگنەتيزم اراسىنداعى بايلانىستى زەرتتەي باستادى. مايكل فارادەيدىڭ ەلەكتروماگنيتتىك يندۋكسيا جونىندەگى تاجىريبەلەرى ەلەكترلىك جانە ماگنيتتىك قۇبىلىستاردىڭ ءوزارا بايلانىسىن تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەردى.
كەيىن دجەيمس كلەرك ماكسۆەلل وسى زەرتتەۋلەردى تەوريالىق تۇرعىدان جۇيەلەپ، ەلەكتروماگنيتتىك تولقىنداردىڭ كەڭىستىكتە تارالۋى مۇمكىن ەكەنىن ماتەماتيكالىق تۇردە نەگىزدەدى. ماكسۆەللدىڭ تەوريالىق تۇجىرىمدارىن 1880-جىلدارى نەمىس فيزيگى گەنريح گەرتس تاجىريبە ارقىلى تەكسەردى. 1886- 1888 -جىلدارى جۇرگىزگەن تاجىريبەلەرىندە گەرتس ەلەكتروماگنيتتىك تولقىنداردى جاساپ، ولاردىڭ كەڭىستىكتە تارالاتىنىن جانە شاعىلۋ، سىنۋ سياقتى قاسيەتتەرىن كورسەتتى.
وسىدان كەيىن زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن كەلەسى ماسەلە پايدا بولدى: ەلەكتروماگنيتتىك تولقىندى تەك زەرتتەۋ نىسانى رەتىندە ەمەس، اقپارات جەتكىزەتىن سيگنال رەتىندە پايدالانۋعا بولا ما؟ بۇل سۇراققا جاۋاپ ىزدەگەن عالىمداردىڭ قاتارىندا وليۆەر لودج، ەدۋارد برانلي، نيكولا تەسلا، دجاگاديش چاندرا بوزە جانە باسقا زەرتتەۋشىلەر بولدى. ولاردىڭ تاجىريبەلەرى راديوسيگنالداردى قابىلدايتىن قۇرىلعىلاردى جەتىلدىرۋگە باعىتتالدى.
ياعني راديو ءبىر ادامنىڭ زەرتحاناسىندا ءبىر ساتتە پايدا بولعان قۇرىلعى ەمەس، ءار كەزەڭدەگى فيزيكالىق جاڭالىقتار مەن ينجەنەرلىك شەشىمدەردىڭ ءبىر-بىرىنە جالعاسۋى ارقىلى قالىپتاسقان تەحنولوگيا بولدى. بۇل تاريحتا نيكولا تەسلانىڭ دا ورنى بار. ول جوعارى جيىلىكتى ەلەكتر تەربەلىستەرىن، رەزونانس پەن ەلەكترلىك تەربەلىس جۇيەلەرىن زەرتتەدى. تەسلانىڭ تاجىريبەلەرى كەيىنگى سىمسىز بايلانىس تەحنولوگيالارىنىڭ تەحنيكالىق نەگىزدەرىنىڭ قالىپتاسۋىنا اسەر ەتتى. ونىڭ ەڭبەكتەرى راديونى بىردەن دايىن كۇيىندە جاساپ بەرگەن جوق، ءبىراق جوعارى جيىلىكتى ەلەكتر سيگنالدارىن ءوندىرۋ مەن باسقارۋدىڭ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتتى.
1890-جىلداردىڭ ورتاسىنا قاراي سىمسىز سيگنال جەتكىزۋ جونىندەگى تاجىريبەلەر بىرنەشە ەلدە قاتار جۇرگىزىلدى. وسى كەزەڭدە الەكساندر پوپوۆ پەن گۋلەلمو ماركونيدىڭ ەسىمدەرى راديو تاريحىندا ەرەكشە اتالا باستادى.
1895 -جىلى الەكساندر پوپوۆ رەسەي فيزيكا- حيميا قوعامىندا ەلەكتروماگنيتتىك تولقىنداردى قابىلداۋعا ارنالعان قۇرىلعىسىن كورسەتتى. ونىڭ اپپاراتىندا انتەننا، كوگەرەر، ەلەكتروماگنيتتىك رەلە، باتارەيا جانە قوڭىراۋ مەحانيزمى سياقتى بولشەكتەر بولدى. ەلەكتروماگنيتتىك سيگنال قابىلدانعاندا قۇرىلعى ەلەكتر تىزبەگىن ىسكە قوسىپ، قوڭىراۋ ارقىلى بەلگى بەرەتىن. پوپوۆتىڭ قۇرىلعىسى راديوسيگنالدى قابىلداۋدىڭ تەحنيكالىق مۇمكىندىگىن كورسەتتى. ونىڭ كەيىنگى تاجىريبەلەرىندە سيگنالدى بىرنەشە ءجۇز مەتر قاشىقتىققا جەتكىزۋ جۇزەگە اسىرىلدى.
1897 -جىلى پوپوۆ سىمسىز سيگنالدى عيماراتتار اراسىنان جەتكىزۋ تاجىريبەسىن كورسەتتى. سول كەزەڭدەگى نەگىزگى ماقسات ادامنىڭ داۋىسىن تاراتۋ ەمەس، تەلەگرافتىق سيگنالدى سىمسىز جەتكىزۋ ەدى. ماركوني دە ءدال وسى كەزەڭدە سىمسىز تەلەگرافيامەن اينالىستى.
يتاليالىق ونەرتاپقىش 1895 -جىلدان باستاپ راديوتولقىنداردى قاشىقتىققا سيگنال جەتكىزۋ ءۇشىن پايدالانۋ تاجىريبەلەرىن جۇرگىزدى. 1896 -جىلى ۇلى بريتانيادا ءوزىنىڭ سىمسىز تەلەگراف جۇيەسىنە پاتەنت الدى.
ونىڭ تاجىريبەلەرىنىڭ ەرەكشەلىگى - عىلىمي جاڭالىقتى بايلانىس جۇيەسىنە اينالدىرىپ، ونى پراكتيكالىق جانە كوممەرتسيالىق تۇرعىدان دامىتۋعا ۇمتىلۋى بولدى. ماركونيدىڭ جۇيەسى بىرتىندەپ جەتىلدىرىلىپ، بايلانىس قاشىقتىعى ارتتى.
1901 -جىلى ول اتلانت مۇحيتى ارقىلى راديوسيگنال قابىلداۋعا قول جەتكىزدى. بۇل تاجىريبە راديوبايلانىستىڭ ۇزاق قاشىقتىقتا دا جۇمىس ىستەي الاتىنىن كورسەتتى.
1909 -جىلى گۋلەلمو ماركوني مەن كارل فەرديناند براۋن فيزيكا بويىنشا نوبەل سىيلىعىن سىمسىز تەلەگرافيانىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەستەرى ءۇشىن الدى. سوندىقتان راديو تاريحىن تەك «پوپوۆ راديونى ويلاپ تاپتى» نەمەسە «ماركوني راديونى ويلاپ تاپتى» دەگەن ەكى قاراپايىم تۇجىرىمنىڭ بىرىنە سىيعىزۋ قيىن. راديوبايلانىستىڭ قالىپتاسۋىنا ءار كەزەڭدە جۇمىس ىستەگەن بىرنەشە زەرتتەۋشىنىڭ ەڭبەگى اسەر ەتتى.
راديونىڭ تەلەگرافتان حابار تاراتۋ قۇرالىنا اينالۋى
العاشقى سىمسىز بايلانىس جۇيەلەرى قازىرگى راديوعا ۇقسامادى. ولار نەگىزىنەن مورزە ءالىپبيى ارقىلى قىسقا جانە ۇزىن ەلەكترلىك سيگنالداردى جەتكىزۋ ءۇشىن پايدالانىلدى. مۇنداي بايلانىس اسكەري قۇرىلىمدارعا، فلوتقا، تەڭىز قاتىناسىنا جانە تەلەگراف قىزمەتىنە قاجەت بولدى. راديونىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالىنا اينالۋى ءۇشىن تاعى ءبىر تەحنيكالىق ماسەلەنى شەشۋ كەرەك ەدى.
ول - ادام داۋىسىن، مۋزىكانى جانە باسقا دىبىستاردى ەلەكتروماگنيتتىك تولقىن ارقىلى جەتكىزۋ. XX عاسىردىڭ باسىندا بۇل باعىتتاعى تاجىريبەلەر كوبەيدى. ۇزدىكسىز راديوتولقىنداردى پايدالانۋ، مودۋلياتسيالاۋ جانە ءالسىز سيگنالداردى كۇشەيتۋ تەحنولوگيالارى جەتىلدىرىلە باستادى. 1906 -جىلى امەريكاندىق ونەرتاپقىش لي دە فورەست جاساعان تريود راديوسيگنالداردى كۇشەيتۋگە مۇمكىندىك بەردى.
سول كەزەڭدەگى باسقا زەرتتەۋلەر دە دىبىستى راديوتولقىن ارقىلى تاراتۋ تەحنولوگياسىنىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتتى.
1906 -جىلعى 24-جەلتوقساندا كانادالىق- امەريكالىق ونەرتاپقىش رەدجينالد فەسسەندەن ماسساچۋسەتس شتاتىنداعى برانت-روكتان راديوتاراتۋ جۇرگىزىپ، سويلەۋ مەن مۋزىكانى ەفير ارقىلى جەتكىزدى. بۇل وقيعا راديونى تەلەگرافتىق سيگنالدان دىبىستىق حابار تاراتۋ قۇرالىنا اينالدىرۋ جولىنداعى ماڭىزدى تاجىريبەلەردىڭ ءبىرى بولدى.
وسىدان كەيىن راديونى تەك ەكى نۇكتە اراسىنداعى بايلانىس قۇرالى رەتىندە ەمەس، ءبىر تاراتقىشتان كوپتەگەن قابىلداۋشىعا اقپارات جەتكىزەتىن جۇيە رەتىندە پايدالانۋ مۇمكىندىگى كەڭەيدى. اعىلشىن تىلىندەگى broadcasting سوزى دە وسى كوممۋنيكاتسيالىق مودەلمەن بايلانىستى ورنىقتى.
ءسوزدىڭ باستاپقى ماعىناسى اۋىل شارۋاشىلىعىندا تۇقىمدى كەڭ اۋماققا شاشىپ سەبۋدى بىلدىرگەن. كەيىن ول اقپاراتتى كوپشىلىككە ءبىر مەزگىلدە تاراتۋ ۇعىمىنا كوشتى.
راديو وسىلايشا بىرتىندەپ جەكە تەحنيكالىق قۇرىلعىدان بۇقارالىق كوممۋنيكاتسيا قۇرالىنا اينالدى. ونىڭ كومەگىمەن جاڭالىق، مۋزىكا، لەكسيا، ادەبي شىعارما، تەاتر قويىلىمى جانە باسقا مازمۇن تۇرلەرى تىڭداۋشىعا جەتكىزىلە باستادى.
راديو قازاقستانعا قالاي كەلدى؟
قازاقستانداعى راديو تاريحىن رەسەي يمپەرياسى مەن كەيىنگى كەڭەستىك بايلانىس ينفراقۇرىلىمىنىڭ دامۋىنان بولەك قاراستىرۋ قيىن.
XX عاسىردىڭ باسىندا قازاقستان اۋماعىندا راديوتەلەگرافتىق بايلانىس اسكەري جانە اكىمشىلىك قاجەتتىلىكتەرگە بايلانىستى قولدانىلا باستادى. ال تۇراقتى راديوحابار تاراتۋ جۇيەسىنىڭ قالىپتاسۋى كەڭەستىك كەزەڭنىڭ العاشقى جىلدارىنا سايكەس كەلەدى.
قازاق راديوسىنىڭ تاريحىنداعى نەگىزگى داتالاردىڭ ءبىرى - 1921 -جىل. 1921 -جىلعى 29-قىركۇيەكتە قازاق ا ك س ر حالىق كوميسسارلارى كەڭەسى رەسپۋبليكالىق راديوحابار جۇيەسىن ۇيىمداستىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. سول جىلى ورىنبوردان راديوحابار تاراتۋ باستالدى. ول كەزدە ورىنبور قازاق ا ك س ر-ىنىڭ استاناسى بولاتىن. العاشقى حابارلار بۇگىنگى راديوباعدارلامالارعا ۇقسامادى. نەگىزگى مىندەت اقپاراتتى جەدەل جەتكىزۋ بولدى.
راديو ارقىلى جاڭالىقتار مەن رەسمي حابارلار تاراتىلدى. راديوقابىلداعىشتار كەڭ تارالماعاندىقتان، العاشقى جىلدارداعى اۋديتوريا دا قازىرگى ولشەممەن سالىستىرعاندا شاعىن بولدى.
1926 -جىلى قازاقستان استاناسىنىڭ قىزىلورداعا اۋىسۋىنا بايلانىستى راديو قىزمەتى دە جاڭا ورتالىققا كوشتى. قىزىلوردا كەزەڭىندە راديوحاباردىڭ مازمۇنى بىرتىندەپ كەڭەيە باستادى. قازاق ءتىلىنىڭ راديوعا ەنۋى وسى كەزەڭدەگى ماڭىزدى وزگەرىستەردىڭ ءبىرى بولدى. 1927 -جىلعى 23-ناۋرىزدا قازاق تىلىندەگى العاشقى ءسوز راديو ەفيرىنەن بەرىلدى.
بۇل كەزدە راديونىڭ تەحنيكالىق قىزمەتىنەن بولەك، ونىڭ تىلدىك جانە مادەني مۇمكىندىكتەرى دە ايقىندالا ءتۇستى. راديو ارقىلى قازاقتىڭ ءان-كۇيى، ادەبي شىعارمالارى، قوعامدىق ماسەلەلەر جونىندەگى اڭگىمەلەر مەن ءتۇرلى اقپاراتتار تاراي باستادى. قىزىلورداداعى راديو جۇمىسىنا سول كەزەڭدەگى قازاق مادەنيەتى مەن ونەرىنىڭ ءبىرقاتار وكىلدەرى قاتىستى.
ءانشى امىرە قاشاۋبايەۆ، اقىن ءارى ءانشى يسا بايزاقوۆ، تەاتر قايراتكەرى جۇمات شانين سياقتى تۇلعالاردىڭ راديو كەڭىستىگىنە ارالاسۋى ەفيردىڭ مادەني مازمۇنىن كەڭەيتتى.
1931 -جىلى راديو رەداكسياسى الماتىعا كوشىرىلدى. الماتىدا راديوحابار تاراتۋ تەحنيكالىق جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق تۇرعىدان دامي ءتۇستى.
راديو رەداكسيالارى كوبەيىپ، حابارلاردىڭ جانرلىق قۇرىلىمى قالىپتاستى. اقپاراتتىق باعدارلامالارمەن قاتار ادەبي-درامالىق، مۋزىكالىق، بالالارعا ارنالعان جانە اعارتۋشىلىق حابارلار پايدا بولدى. وسى كەزەڭدە راديو قازاق تىلىندەگى اۋىزشا ءسوزدى بۇرىنعىدان الدەقايدا كەڭ اۋديتورياعا جەتكىزەتىن جاڭا ارناعا اينالدى.
بۇعان دەيىن اۋىزشا تاراعان ءان، جىر، اڭگىمە نەمەسە شەشەندىك ءسوز بەلگىلى ءبىر ورتادا نەمەسە تىكەلەي تىڭداۋشى الدىندا ورىندالسا، راديو ونى تەحنيكالىق قۇرال ارقىلى ءبىر ۋاقىتتا كوپتەگەن ادامعا جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەردى. بۇل وزگەرىس قازاقتىڭ ءداستۇرلى اۋىزشا مادەنيەتىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ فورماسىنا دا اسەر ەتتى.
راديو جىرشىنى، ءانشىنى نەمەسە شەشەندى تىڭداۋشىنىڭ الدىنا فيزيكالىق تۇرعىدان اكەلگەن جوق. ونىڭ داۋىسىن عانا كەڭىستىككە تاراتتى. وسى ەرەكشەلىك راديونىڭ مادەني كوممۋنيكاتسياداعى ورنىن انىقتادى.
راديو جانە قازاق قوعامى
قازاقستاندا راديونىڭ قالىپتاسۋىن تەك تەحنيكالىق تاريح رەتىندە قاراستىرۋ جەتكىلىكسىز. راديو اقپاراتتى جەتكىزۋمەن بىرگە جاڭا تىڭداۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىردى. تىڭداۋشى ەندى جاڭالىقتى نەمەسە مۋزىكانى مىندەتتى تۇردە گازەتتەن وقىپ، كونتسەرتكە بارىپ نەمەسە بىرەۋدەن ەستىپ قانا قابىلدامايتىن بولدى.
ۇيدە وتىرعان ادام بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتا راديوقابىلداعىشتى قوسىپ، ەفيردەگى باعدارلامانى تىڭداي الدى. بۇل جاعداي قازاق ءتىلىنىڭ قوعامدىق قولدانىسىنا دا قاتىستى بولدى. قازاق تىلىندەگى حابارلار كوبەيگەن سايىن ادەبي ءتىلدىڭ اۋىزشا نۇسقاسى راديو ارقىلى كەڭ اۋديتورياعا تارادى. ديكتوردىڭ سويلەۋى، ادەبي شىعارمالاردىڭ وقىلۋى، ءان مەن كۇيدىڭ ورىندالۋى - بارلىعى جاڭا مەديالىق ورتاعا بەيىمدەلدى.
راديو ادەبيەت ءۇشىن دە جاڭا مۇمكىندىك اشتى. جازۋشىنىڭ ءماتىنى قاعاز بەتىندە عانا قالماي، ديكتوردىڭ نەمەسە اۆتوردىڭ داۋىسىمەن تىڭداۋشىعا جەتتى. ادەبي شىعارمالاردى راديودان وقۋ، راديوقويىلىمدار جاساۋ، اقىن-جازۋشىلارمەن سۇحبات جۇرگىزۋ سياقتى فورمالار قالىپتاستى. وسى ارقىلى ادەبيەت پەن بۇقارالىق كوممۋنيكاتسيا اراسىندا جاڭا بايلانىس پايدا بولدى. ءبىراق راديونىڭ قىزمەتىن تەك مادەني-اعارتۋشىلىق سيپاتپەن شەكتەۋگە بولمايدى.
كەڭەستىك كەزەڭدە ول مەملەكەتتىك اقپاراتتىق جۇيەنىڭ ءبىر بولىگى بولدى. سوندىقتان ەفيردەگى تاقىرىپتار مەن حابارلاردىڭ مازمۇنى سول كەزەڭدەگى ساياسي جانە يدەولوگيالىق تالاپتارمەن دە بايلانىستى ەدى. راديو ءبىر جاعىنان ءبىلىم، ونەر جانە ادەبيەتتى تاراتۋ قۇرالى بولسا، ەكىنشى جاعىنان رەسمي اقپاراتتى حالىققا جەتكىزۋدىڭ ماڭىزدى ارناسى قىزمەتىن اتقاردى.
قازاقستانداعى راديو تاريحىنىڭ ەرەكشەلىگى دە وسىندا. ول ءبىر ۋاقىتتا تەحنيكالىق جاڭالىق، اقپارات تاراتۋ قۇرالى، تىلدىك ورتا جانە مەملەكەتتىك كوممۋنيكاتسيا جۇيەسىنىڭ ەلەمەنتى رەتىندە قالىپتاستى.
1921 -جىلى ورىنبوردان باستالعان راديوحابار بىرنەشە ونجىلدىق ىشىندە كۇردەلى مەديالىق جۇيەگە اينالدى. قىزىلوردا كەزەڭىندە قازاق تىلىندەگى حابارلار قالىپتاسىپ، الماتىدا رەداكسيالىق قۇرىلىمدار كەڭەيدى. كەيىن راديو ادەبيەت، مۋزىكا، تەاتر جانە قوعامدىق اقپاراتتى تاراتۋدىڭ تۇراقتى ارنالارىنىڭ بىرىنە اينالدى.
e-history.kz