قازىر نەكە بۇزۋ ەكى ادامنىڭ جەكە شەشىمى رەتىندە قاراستىرىلعانىمەن، بۇرىن قازاق دالاسىندا بۇل ماسەلە قالاي شەشىلدى؟ ايەلدىڭ اجىراسۋعا قۇقىعى بولدى ما، ورتاق بالالار مەن دۇنيە-مۇلىك كىمگە قالدى. Kazinform ءتىلشىسى قازاق دالاسىنداعى اجىراسۋ ءداستۇرىنىڭ تاريحىنا ءۇڭىلىپ كوردى.
تاريحشى ازامات بەكبولات ۇلى قازاق قوعامىنداعى نەكە مەن اجىراسۋ ءداستۇرىنىڭ ەرتەدەن بولعانىن ايتادى. سونىڭ ىشىندە نەكەنى بۇزۋدى ەر عانا ەمەس، ايەل دە تالاپ ەتە الدى دەيدى. انتيكالىق گرەك تاريحشىلارى گەرودوت پەن كتەسي ەڭبەكتەرىندە ساق قوعامىنداعى ەرلەر مەن ايەلدەردىڭ قوعامدىق ومىرگە بىرگە ارالاسقانىن، ايەلدەردىڭ ەرلەرمەن بىردەي اتقا ءمىنىپ، سوعىسقا قاتىسقانىن جازعان. تاريحشىنىڭ پايىمداۋىنشا، مۇنداي سيپاتتامالار كوشپەندىلەر قوعامىندا ايەلدەردىڭ ورنى جوعارى بولعانىن اڭعارتادى.
ساق پاتشايىمى زارينا تۋرالى پارسى دەرەكتەرىندە دە نەكەنى بۇزۋ ماسەلەسىنە قاتىستى وقيعا كەزدەسەدى. تاريحشىنىڭ ايتۋىنشا، كۇيەۋى قايتىس بولعاننان كەيىن زارينا پارفيالىق بيلەۋشى مارمەرگە تۇرمىسقا شىققان. الايدا كەيىن ساياسي جانە ەكونوميكالىق قايشىلىقتارعا بايلانىستى اجىراسۋدى تالاپ ەتكەنى تۋرالى مالىمەت بار.
ساقتار تەك ەكى سەبەپپەن اجىراسا العان
ساراپشىنىڭ سوزىنشە، ايەل دە، ەر دە اجىراسۋدى تالاپ ەتە العانىمەن، ناقتى سەبەپ بولۋى ءتيىس. ناقتىراق ايتقاندا، ايەلدەر ەكى سەبەپپەن، ال ەرلەر ءبىر عانا سەبەپپەن نەكەنى بۇزا الادى دەيدى.
- گرەك جازبا دەرەكتەرىندە ساق-سكيف قوعامىندا اجىراسۋعا نەگىز بولاتىن ەكى سەبەپ كورسەتىلەدى. ءبىرىنشىسى - ەرلى-زايىپتىنىڭ وپاسىزدىعى. ەكىنشىسى - ەر ادامنىڭ دەنساۋلىعىنا، سونىڭ ىشىندە ۇرپاق سۇيە الماۋىنا بايلانىستى جاعداي، - دەدى ازامات بەكبولات ۇلى.
ءبىراق ايەل بالا كوتەرە الماسا دا، كۇيەۋى ودان باس تارتا المايدى. ونداي جاعدايدا ەر ادامعا ەكىنشى ايەل الۋ ماسەلەسى قاراستىرىلعان ەكەن.
ايەلدەر اجىراسۋدى تالاپ ەتە العان با
تاريحشى كونە قىتاي جىلنامالارىنداعى مالىمەتتەرگە دە نازار اۋدارادى. «حانشۋ» جىلناماسىندا عۇن ايەلدەرىنىڭ ەركىندىگىنە قاتىستى دەرەكتەر كەزدەسەدى. عۇن ايەلدەرى وزىنە قاتىستى زورلىق نەمەسە ادىلەتسىزدىك جاسالعان جاعدايدا نەكەنى بۇزۋعا قۇقىعى بولعان ەكەن.
ماماننىڭ پىكىرىنشە، كەڭەستىك كەزەڭدە ءداستۇرلى قازاق قوعامىنىڭ تاريحى ءبىرجاقتى سيپاتتالىپ، ايەلدەردىن كەمسىتەتىن، قۇقىعىن تومەندەتەتىن حالىق رەتىندە كورسەتىلىپ كەلدى. سونىڭ ىشىندە «ايەلدەر اجىراسۋ قۇقىعىنا يە بولمادى» دەگەن پىكىرلەر بولعانىن ايتادى.
ال كونە دەرەكتەر كوشپەندىلەر قوعامىندا ايەلدەردىڭ ورنى جوعارى بولعانىن دالەلدەيدى.
اجىراسۋ - ەكى ادامنىڭ ەمەس، ەكى رۋدىڭ ماسەلەسى
ءداستۇرلى قازاق قوعامىندا نەكە ەكى جاستىڭ وتاۋ قۇرۋىمەن عانا شەكتەلمەگەن. ول ەكى اۋلەتتىڭ، كەيدە ەكى رۋدىڭ اراسىنداعى بايلانىستى نىعايتاتىن الەۋمەتتىك ءارى ەكونوميكالىق وداق سانالعان. سوندىقتان نەكەنى بۇزۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعاندا، ەرلى-زايىپتىنىڭ جەكە قالاۋى عانا ەمەس، ەكى جاقتىڭ دا مۇددەسى ەسكەرىلگەن.
تاريحشىنىڭ ايتۋىنشا، اجىراسۋ ماسەلەسى تۋىنداعان جاعدايدا اۋلەتتىڭ ۇلكەندەرى مەن بەدەلدى ادامدارى ارالاسىپ، ەكى جاستى تاتۋلاستىرۋعا تىرىسادى. وعان دا كونبەسە، داۋدى بيلەر سوتىنا جەتكىزگەن. ال بيلەر شەشىمدى دالا زاڭدارىنا، سونىڭ ىشىندە قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى، ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى جانە تاۋكە حاننىڭ «جەتى جارعى» زاڭدار جيناعىنا سۇيەنىپ شىعارادى. كەڭەس داۋىرىنە دەيىن وسى ءتارتىپ ساقتالىپتى.
بەكبولات ۇلىنىڭ تۇسىندىرۋىنشە، ايەلدىڭ كىناسىنەن نەكە بۇزىلسا، ونىڭ توركىنى قالىڭ مالدى قايتارۋعا مىندەتتەلگەن. كەي جاعدايدا قارسى تاراپتىڭ تالابى بويىنشا قوسىمشا ايىپ تا سالىنۋى مۇمكىن بولعان.
ال اجىراسۋعا كۇيەۋى كىنالى بولسا، قالىڭ مال قايتارىلماعان. ايەل ءوز جاساۋىن الىپ، توركىنىنە قايتۋعا قۇقىلى بولعان.
ساراپشى 1884-جىلى سەمەي ۋەزىندە تىركەلگەن وقيعانى كەلتىرەدى.
— ءباتيما ەسىمدى جاس كەلىنشەك كۇيەۋى وسپانمەن ەكى جىل بىرگە تۇرعاننان كەيىن اجىراسۋدى تالاپ ەتكەن. بۇعان ەر ادامنىڭ دەنساۋلىعىنا بايلانىستى ماسەلە سەبەپ بولدى. كۇيەۋىنىڭ جاعى اجىراسقان جاعدايدا قالىڭ مالدى قايتارۋدى تالاپ ەتەدى. ال باتيمانىڭ تۋىستارى نەكەنىڭ بۇزىلۋىنا ەر ادامنىڭ كىنالى ەكەنىن ايتىپ، قالىڭ مالدى قايتارۋدان باس تارتقان. ەكى جاقتان دا بەدەلدى بيلەر قاتىسىپ، ماسەلەنى دالا زاڭدارى بويىنشا قاراعان. ەر ادام كىنالى بولعاندىقتان، تولەنگەن قالىڭ مال قايتارىلماي، ءباتيما جاساۋىن الىپ قايتتى، - دەيدى تاريحشى.
ءبىر قىزىعى ەرلى- زايىپتى بىرگە تۇرعان كەزەڭدە جيناعان ورتاق دۇنيەسى ءداستۇرلى ءتارتىپ بويىنشا ەر ادامنىڭ مەنشىگى بولىپ سانالاتىن. وسىلايشا، اجىراسۋ كەزىندە مۇلىك ماسەلەسى دە ەكى اۋلەت اراسىنداعى ماڭىزدى داۋعا اينالعان.
بالا كىممەن قالعان
تاريحشىنىڭ ايتۋىنشا، بالا اكەسىنىڭ رۋىنا جاتاتىندىقتان، ادەتتە اكەسىنىڭ اۋلەتىندە قالعان. دەگەنمەن كىشكەنتاي بالالارعا قاتىستى ەرەكشەلىكتەر بولعان. ماسەلەن ءالى ەمەتىن بالا بەلگىلى ءبىر ۋاقىتقا دەيىن اناسىنىڭ تاربيەسىندە بولادى.
كەيىن اكەسىنىڭ اۋلەتىنە بەرىلگەن. ال قىز بالالار باليعات جاسىنا جەتكەنشە، اناسىمەن تۇرا الاتىن. ياعني بالا تاعدىرى دا ەرلى- زايىپتىلاردىڭ جەكە كەلىسىمىمەن شەشىلمەگەن. مۇندا اكە اۋلەتىنىڭ قۇقىعى مەن ءداستۇرلى رۋ جۇيەسى نەگىزگى ءرول اتقارعان.
1917-جىلعى ريەۆوليۋتسيادان كەيىن نەكە جانە وتباسى قاتىناستارى تۇبەگەيلى وزگەرىسكە ۇشىرادى. بولشيەۆيكتەر جۇرگىزگەن رەفورمالار ءداستۇرلى قۇقىقتىق جۇيەنى ىعىستىرىپ، نەكەنى تىركەۋ مەن بۇزۋدىڭ جاڭا ءتارتىبىن قالىپتاستىردى.
تاريحشىنىڭ ايتۋىنشا، بۇرىن نەكە قيۋ ءراسىمىن مولدالار مەن قوجالار اتقارسا، كەڭەستىك بيلىك بۇل تاجىريبەگە شەكتەۋ قويىپ، نەكەنى تىركەۋدى مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ قۇزىرىنا بەردى.
- كەڭەس ۇكىمەتى كەلگەننەن كەيىن نەكە ماسەلەسىن شەشۋ ءتارتىبى مۇلدەم وزگەردى. بۇرىن بالا اكەسىنىڭ اۋلەتىندە قالسا، ەندى ونىڭ مۇددەسى مەن تاڭداۋىنا نازار اۋدارىلا باستادى. ورتاق مۇلىكتى ءبولۋ ءتارتىبى دە وزگەرىپ، ەرلى-زايىپتىنىڭ بىرگە جيناعان دۇنيەسى تەڭ بولىنەتىن بولدى، - دەيدى مامان.
مۇنىڭ ءبارى 1920-1930-جىلدارى قازاق قوعامىندا اجىراسۋ فاكتىلەرىن كوبەيتتى دەيدى.
ءداستۇرلى قوعام مەن قازىرگى اجىراسۋدىڭ ايىرماسى
تاريحشىنىڭ پىكىرىنشە، ءداستۇرلى قازاق قوعامىنداعى اجىراسۋدىڭ قازىرگى كەزەڭنەن باستى ايىرماشىلىعى - شەشىم قابىلداۋ كەزىندە جەكە ادامنىڭ عانا ەمەس، تۇتاس اۋلەتتىڭ مۇددەسى ەسكەرىلگەن.
- بۇرىن نەكەنى بۇزۋ ۇلكەن ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك سالدارعا اكەلەتىن. قالىڭ مالدى قايتارۋ، جاساۋ مەن ورتاق دۇنيەنى ءبولۋ، بالالاردىڭ قاي اۋلەتتە قالاتىنى ەكى جاقتىڭ داۋىنا اينالعان. سوندىقتان تۋىستار مەن اۋلەت ۇلكەندەرى نەكەنى ساقتاپ قالۋعا تىرىسقان. ال قازىرگى قوعامدا اجىراسۋ كوبىنە ەكى ادامنىڭ جەكە شەشىمى رەتىندە قاراستىرىلادى، - دەدى ول.
قازاق دالاسىنداعى اجىراسۋ تاريحى قوعامنىڭ وتباسىعا، ايەل قۇقىعىنا جانە جەكە ادامنىڭ تاڭداۋىنا دەگەن كوزقاراسى ۋاقىت وتە وزگەرگەنىن كورسەتەدى.