قاتىگەز ادامدارعا تاپ بولساق، جەر بەتىندە شەشەن مەن ينگۋش قالماس ەدى - قازاقستانعا دەپورتاتسيالانعان احمەد دوكايەۆ

استانا. قازاقپارات - 1930-1949 -جىلدارى شەشەن-ينگۋش ا س س ر- ىندە كەڭەستىك ساياساتقا قارسى جاپپاي نارازىلىقتار باستالدى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالعاندا ولاردىڭ سانى ارتا ءتۇستى. بيلىك قارسىلىق بىلدىرۋشىلەردى «باندالار» دەپ اتادى.

1942 -جىلدىڭ كۇزىندە رەسپۋبليكا اۋماعىنىڭ ءبىر بولىگىن نەمىس اسكەرلەرى باسىپ الدى، ءبىراق 1943 -جىلدىڭ قاڭتارىنا قاراي ول تولىق ازات ەتىلدى. وسىدان كەيىن كەڭەس باسشىلىعى ۆايناحتاردى دەپورتاتسيالاۋدى جوسپارلاي باستادى. ۆايناحتار - شەشەندەر مەن ينگۋشتەردىڭ، سونداي-اق ولارعا تۋىس سولتۇستىك كاۆكازدىڭ بايىرعى حالىقتارىنىڭ ورتاق اتاۋى.

1944 -جىلعى 29 -قاڭتاردا ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارى لاۆرەنتي بەريا «شەشەندەر مەن ينگۋشتەردى كوشىرۋ ءتارتىبى تۋرالى نۇسقاۋلىقتى» بەكىتتى. وپەراتسياعا «چەچيەۆيتسا» (جاسىمىق) دەگەن قۇپيا كودتىق اتاۋ بەرىلدى. 31 -قاڭتاردا «وتە قۇپيا» بەلگىسىمەن «ارنايى قونىس اۋدارۋشىلاردى قازاق جانە قىرعىز س س ر- ءى اۋماعىنا ورنالاستىرۋ ءىس-شارالارى تۋرالى» قاۋلى شىقتى.

1944 -جىلعى 21 -اقپاندا نكۆد- نىڭ شەشەندەر مەن ينگۋشتەردى كوشىرۋ تۋرالى بۇيرىعى شىقتى. «جاسىمىق» وپەراتسياسى باستالار الدىندا ستالينگە ەسەپ جولداندى، وندا شەشەن- ينگۋش ا س س ر- ءى باسشىلىعىمەن جۇرگىزىلگەن كەلىسسوزدەر سيپاتتالعان:
«شەشەن-ينگۋش ا س س ر حال كوم كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى مولايەۆقا ۇكىمەتتىڭ شەشەندەر مەن ينگۋشتەردى كوشىرۋ تۋرالى شەشىمى باياندالدى. مولايەۆ كوزىنە جاس الدى، ءبىراق ءوزىن ۇستاپ، وزىنە جۇكتەلگەن بارلىق تاپسىرمالاردى ورىنداۋعا ۋادە بەردى».

«جاسىمىق» وپەراتسياسى 1944 -جىلعى 23 -اقپاندا تاڭەرتەڭ ەرتە باستالدى. حالىقتى كوشىرۋ ءۇشىن 14200 ۆاگون مەن اۆتوكولىك دايىندالدى. ساعات تاڭعى 11:00-دە ستالينگە العاشقى ەسەپ ءتۇستى: رەسپۋبليكانىڭ ەلدى مەكەندەرىنەن 94741 ادام شىعارىلدى. كۋاگەرلەر
«... نارازىلىق بىلدىرگەنىڭ ءۇشىن - اتۋ. قاشۋعا ارەكەت جاساعانىڭ ءۇشىن - اتۋ. بۇيرىقتى دۇرىس تۇسىنبەگەنىڭ ءۇشىن - اتۋ...» - دەپ ەسكە الادى. (دەرەككوز: «شەشەندەر مەن ينگۋشتەردى كوشىرۋ: بۇل قالاي بولدى» ، م. م. يبراگيموۆ، 2018)

1944- جىلعى 7-ناۋرىز ك س ر و جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمى «شەشەن- ينگۋش ا س س ر- ءىن تاراتۋ تۋرالى» جارلىق شىعاردى. قۇجاتتا دەپورتاتسيانىڭ سەبەبى بىلاي تۇجىرىمدالدى:
«... كوپتەگەن شەشەندەر مەن ينگۋشتەر وتانعا وپاسىزدىق جاساپ، فاشيستىك باسقىنشىلار جاعىنا شىعىپ كەتتى».

الايدا، «ساتقىندىق» تۋرالى ايىپتاۋلاردىڭ ەشقانداي نەگىزى بولعان جوق: ۆايناحتار قىزىل اسكەر قاتارىندا شايقاسىپ، ەرلىك كورسەتتى، ال تىلدا قالعان ەرلەر، ايەلدەر، قارتتار مەن جاسوسپىرىمدەر ەلدى ازىق-تۇلىكپەن جانە رەسۋرستارمەن قامتاماسىز ەتتى.

اجال جولى
بەلگىلى ينگۋش جازۋشىسى يدريس بازوركيننىڭ قىزى - ازا بازوركينانىڭ ەستەلىگىنەن:
«جارتى ميلليون ادامدى مال تاسيتىن ۆاگوندارعا تيەدى. ساڭىلاۋلاردان اقپاننىڭ سۋىق جەلى سوعىپ تۇردى. ايەلدەر مەن بالالار ەدەندە وتىردى. جاستار تىكەسىنەن تىك تۇرىپ تۇردى. كەيبىر وتباسىلاردى توسەگىنەن تۇرعىزىپ اكەتكەن. جازىق دالادا سيرەك توقتاپ، 18 تاۋلىك بويى جول جۇردىك».

دەپورتاتسيالانعان حاميد اراپييەۆتىڭ ەستەلىگىنەن:
«ىعى-جىعى ادام تولى، جارىعى مەن سۋى جوق «بۇزاۋ ۆاگوندارىندا» ءبىر ايعا جۋىق بەلگىسىز باعىتقا كەتىپ بارا جاتتىق... سۇزەك اۋرۋى باستالدى... ەم-دوم جوق، سوعىس ءجۇرىپ جاتىر... ادام از تۇراتىن بەكەتتەردە قىسقا ايالداما كەزىندە قايتىس بولعانداردى پويىزدىڭ جانىنا جەرلەپ كەتە بەردىك...»

ارحيۆتىك قۇجاتتار بويىنشا قازاق جانە قىرعىز س س ر- ىنە 180 ەشەلونمەن بارلىعى 494456 ادام كەلگەن.

كەيىنىرەك بۇل سانعا مايداننان ورالعان ۆايناح ەرلەرى، سونىڭ ىشىندە سوعىس باتىرلارى قوسىلدى.

نكۆد مالىمەتى بويىنشا جولدا 1361 ادام قايتىس بولعان، ءبىراق زەرتتەۋشىلەر ناقتى شىعىندى قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ ۇشتەن بىرىنەن جارتىسىنا دەيىن جەتەدى دەپ باعالايدى.

1945 -جىلعى قازان ايىنىڭ باسىندا قازاقستاندا ارنايى قونىستاردا 405900 شەشەن مەن ينگۋش ەسەپتە تۇرعان.

قازاقتاردىڭ كومەگى
«جازالانعان حالىقتار» اۋىر جولدان كەيىن، دۇنيە-مۇلكىسىز، باسپاناسىز جانە مالسىز قاتال قازاق دالاسىنان ءبىر-اق شىقتى. وزدەرى دە سوعىس جىلدارىندا اش-جالاڭاش، قيىن جاعدايدا ءومىر سۇرگەن قازاقتار جەر اۋدارىلعاندارمەن باسپاناسىن دا، ءبىر ءۇزىم نانىن دا ءبولىستى.

1944 -جىلى قازاقستانعا دەپورتاتسيالانعان احمەد دوكايەۆتىڭ ەستەلىگىنەن:
«ەگەر ءبىز قاتىگەز ادامدارعا تاپ بولعانىمىزدا، جەر بەتىندە شەشەن مەن ينگۋش قالماس ەدى. ولار بىردەن جوق بولىپ كەتەر ەدى».

تاريحي وتانعا ورالۋ
1956 -جىلى 16 -شىلدەدە ك س ر و جوعارعى كەڭەسى №942 جارلىق شىعارىپ، سوعىس جىلدارىندا كوشىرىلگەن شەشەندەر، ينگۋشتەر، قاراشايلار مەن ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرىنە قويىلعان شەكتەۋلەردى الىپ تاستادى.

جارتى جىلدان كەيىن، 1957 -جىلى 9 -قاڭتاردا ك س ر و جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمى ر س ف س ر قۇرامىندا شەشەن-ينگۋش ا س س ر- ءىن قالپىنا كەلتىرۋ تۋرالى جارلىق قابىلدادى. كۇشتەپ كوشىرىلگەن حالىقتارعا تاريحي وتانىنا قايتۋعا رۇقسات بەرىلدى.

ءومىر شىنىبەك ۇلىنىڭ پاراقشاسىنان الىندى

ءتۇپنۇسقا: Qalam History