14-قاراشادا دۇنيەجۇزىلىك قانت ديابەتىمەن كۇرەس كۇنى اتاپ وتىلەدى. بيىلعى ناۋقان «قانت ديابەتى كەزىندە ەرتە ارەكەت ەتۋ» ۇرانىمەن وتەدى. ونىڭ ماقساتى - اۋرۋدى دەر كەزىندە انىقتاۋعا، الدىن الۋعا جانە ناۋقاستاردىڭ كەشەندى مەديسينالىق كومەككە قول جەتكىزۋىنە باسا نازار اۋدارۋ.
بۇل ماسەلە قانت ديابەتى، سەمىزدىك جانە جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارىنىڭ ءوزارا تىعىز بايلانىسىنا بايلانىستى ەرەكشە ماڭىزدى. دارىگەرلەردىڭ ايتۋىنشا، بۇل اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ مەن ەمدەۋدى اۋىر اسقىنۋلار پايدا بولعانعا دەيىن باستاۋ قاجەت.
سەمىزدىك - تەك سىرتقى كەلبەتكە قاتىستى ماسەلە ەمەس
ماسەلەنىڭ اۋقىمى بۇكىل الەمدە ارتىپ كەلەدى. ب ۇ ۇ دەرەكتەرى مەن SOFI 2025 ەسەبىنە سايكەس، الەمدە 673 ميلليون ادام اشتىقتان زارداپ شەگەدى. ال دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ دەرەكتەرى مەن The Lancet جۋرنالىندا جاريالانعان حالىقارالىق زەرتتەۋگە سۇيەنسەك، سەمىزدىككە شالدىققان ادامداردىڭ سانى 1 ميللياردتان اسقان.
قازاقستاندا د د ۇ- نىڭ حالىقارالىق باعالاۋى بويىنشا، ەرەسەك تۇرعىنداردىڭ 56 پايىزىندا ارتىق سالماق نەمەسە سەمىزدىك بار. ق ر دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە، 2026 -جىلعى 30-ماۋسىمداعى جاعداي بويىنشا 2- ءتيپتى قانت ديابەتىمەن اۋىراتىن 549072 پاتسيەنت ديناميكالىق باقىلاۋدا بولعان. بۇل كورسەتكىش ءبىر جىلدا 9 پايىزعا وسكەن.
— قازىر ارتىق سالماق پەن سەمىزدىك دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى ەڭ وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. ءارتۇرلى سالاداعى دارىگەرلەر، اسىرەسە ەندوكرينولوگتەر، كارديولوگتەر مەن گينەكولوگتەر بۇل ماسەلەگە الاڭداۋلى. الايدا ءالى كۇنگە دەيىن سەمىزدىك كوبىنە تەك ەستەتيكالىق ماسەلە رەتىندە قابىلدانادى، — دەيدى ەندوكرينولوگ-ديەتولوگ كريستينا بايكاداموۆا.
ماماننىڭ ايتۋىنشا، سەمىزدىك — باسقا دا اۋىر اۋرۋلاردىڭ دامۋىنا سەبەپ بولۋى مۇمكىن سوزىلمالى اۋرۋ. ولاردىڭ قاتارىندا 2- ءتيپتى قانت ديابەتى، جۇرەك-قان تامىرلارى جۇيەسى مەن ايەلدەردىڭ رەپرودۋكتيۆتى جۇيەسىنىڭ اۋرۋلارى بار.
— 2023 -جىلى امەريكالىق كارديولوگيا قاۋىمداستىعى بۇل ۇدەرىستەردى ءبىرتۇتاس ۇعىمعا - كارديو-رەنالدى-مەتابوليكالىق سيندرومعا بىرىكتىردى. بۇل جۇرەك، بۇيرەك اۋرۋلارى مەن مەتابوليكالىق بۇزىلىستاردىڭ ءوزارا تىعىز بايلانىسىن بىلدىرەدى. مۇنىڭ مەحانيزمى مىناداي: ۆيستسەرالدى مايدىڭ شامادان تىس جينالۋى سوزىلمالى قابىنۋ مەن ينسۋلينگە توزىمدىلىكتى تۋدىرادى. سونىڭ سالدارىنان قانداعى قانت دەڭگەيى جوعارىلاپ، قان قىسىمى كوتەرىلەدى، ليپيدتىك بەيىن ناشارلايدى. ناتيجەسىندە قان تامىرلارى، جۇرەك پەن بۇيرەك زاقىمدانا باستايدى، - دەپ ءتۇسىندىردى كريستينا بايكاداموۆا.
2- ءتيپتى قانت ديابەتى كوپ جاعدايدا سەمىزدىكپەن قاتار جۇرەدى. تۇقىم قۋالاۋشىلىق ادامنىڭ اۋرۋعا بەيىمدىلىگىن ارتتىرعانىمەن، ونىڭ دامۋىنا دۇرىس تاماقتانباۋ، از قيمىلداۋ جانە ۆيستسەرالدى مايدىڭ جينالۋى دا ىقپال ەتەدى.
حالىقارالىق ديابەت فەدەراتسياسىنىڭ (IDF) دەرەكتەرىنە سايكەس، جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارى قانت ديابەتىمەن اۋىراتىن ادامدار اراسىنداعى ءولىم-ءجىتىمنىڭ ەڭ ءجيى كەزدەسەتىن سەبەبى سانالادى. ەگەر مەتابوليكالىق بۇزىلىستار دەر كەزىندە انىقتالماسا، قان تامىرلارى زاقىمدانىپ، قان قىسىمى جوعارىلايدى، بۇيرەك پەن جۇيكە جۇيەسى دە زارداپ شەگۋى مۇمكىن.
قانت ديابەتىنىڭ العاشقى بەلگىلەرىن قالاي تانۋعا بولادى؟
- ناۋقاستاردىڭ جارتىسىنا جۋىعىندا دياگنوز قويىلعان ساتتە-اق اسقىنۋ بەلگىلەرى بايقالادى. دەگەنمەن اعزا اۋرۋدىڭ بار ەكەنىن الدىن الا ءبىلدىرۋى مۇمكىن. ەگەر بەل شەڭبەرى بوي ۇزىندىعىنىڭ جارتىسىنان اسىپ كەتسە، بۇل دارىگەرگە قارالۋعا سەبەپ بولۋى ءتيىس. مىسالى، بويى 170 سانتيمەتر ادامدا بەل شەڭبەرى 85 سانتيمەتردەن از بولۋى كەرەك، — دەپ اتاپ ءوتتى دارىگەر.
مامان ينسۋلينگە توزىمدىلىك پەن باسقا دا جاسىرىن بۇزىلىستاردىڭ مىناداي بەلگىلەرىنە نازار اۋدارۋعا كەڭەس بەرەدى:
مويىن مەن قولتىق تەرىسىنىڭ قارايۋى. ونى كەيدە كادىمگى پيگمەنتاتسيامەن شاتاستىرۋى مۇمكىن؛
دەنەدە كوپتەگەن پاپيللومانىڭ پايدا بولۋى؛
ۇيقى كەزىندە قورىلداۋ جانە تىنىس الۋدىڭ ۋاقىتشا توقتاۋى؛
ءجيى ءزار شىعارۋ، اسىرەسە تۇندە؛
تاماقتان كەيىن ۇيقىشىلدىق باسىپ، 1- 2 ساعاتتان سوڭ قاتتى اشىعۋ؛
اياق باسىنىڭ ۇيۋى، اشىپ-كۇيدىرۋى نەمەسە شانشۋى، بالتىر بۇلشىق ەتتەرىنىڭ قۇرىسۋى؛
دارىگەر قابىلداۋىندا قان قىسىمىنىڭ تۇراقتى تۇردە 140/90 م م سىن. باع. دەڭگەيىنەن، ءال ۇي جاعدايىندا 135/85 م م سىن. باع. دەڭگەيىنەن جوعارى بولۋى.
اكۋشەرلىك انامنەزدەگى ماڭىزدى بەلگىلەردىڭ ءبىرى — سالماعى 4 كەلىدەن اساتىن بالانىڭ دۇنيەگە كەلۋى نەمەسە جۇكتىلىك كەزىندە قانت ديابەتىنىڭ انىقتالۋى. كوپشىلىك مۇنى ءىرى نارەستەنىڭ دۇنيەگە كەلۋى دەپ قابىلداۋى مۇمكىن، ال دارىگەر ءۇشىن بۇل قوسىمشا تەكسەرۋدى قاجەت ەتەتىن بەلگى، دەيدى كريستينا بايكاداموۆا.
دەگەنمەن جەكەلەگەن بەلگىلەردىڭ بولۋى قانت ديابەتى دياگنوزىن راستامايدى. ال بىرنەشە بەلگى قاتار بايقالسا، مەديتسينالىق تەكسەرۋدەن وتكەن ءجون.
قانت ديابەتىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن قانداي تەكسەرۋدەن ءوتۋ كەرەك؟
— اۋىر مەتابوليكالىق بۇزىلىستاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن 35 جاستان اسقان بارلىق ادام اشقارىنعا قانداعى گليۋكوزا دەڭگەيىن جانە گليكيرلەنگەن گەموگلوبيندى (HbA1c) تەكسەرۋى قاجەت. ەگەر تالداۋ ناتيجەلەرى قالىپتى بولسا، تەكسەرۋدى ءۇش جىلدا ءبىر رەت قايتالاعان ءجون. ال پرەديابەت نەمەسە قاۋىپ فاكتورلارى بولعان جاعدايدا جىل سايىن تەكسەرىلۋ كەرەك. ارتىق سالماعى بار جانە كەمىندە ءبىر قاۋىپ فاكتورى — تۋىستارىندا قانت ديابەتىنىڭ بولۋى، گيپەرتونيا، انامنەزىندە ءىرى سالماقپەن بالانىڭ دۇنيەگە كەلۋى نەمەسە انالىق بەزدەردىڭ پوليكيستوز سيندرومى بايقالاتىن ادامدار 35 جاسقا دەيىن دە، ياعني كەز كەلگەن جاستا تەكسەرۋدەن ءوتۋى قاجەت، — دەپ كەڭەس بەرەدى مامان.
قاۋىپ فاكتورلارى بىرنەشەۋ بولسا، دارىگەردىڭ باقىلاۋىمەن ارەكەت ەتۋ ماڭىزدى. ەمدەۋ جوسپارىنا تەك تىركەلگەن، كلينيكالىق زەرتتەۋلەردە تيىمدىلىگى مەن قاۋىپسىزدىگى دالەلدەنگەن، سونداي-اق ەۋروپالىق ءدارى-دارمەك اگەنتتىگى (EMA) مەن ا ق ش- تىڭ ازىق-تۇلىك جانە ءدارى-دارمەك باسقارماسى (FDA) ماقۇلداعان گپپ-1 رەتسەپتورلارىنىڭ اگونيستەرى (مىسالى، سەماگلۋتيد) ەنگىزىلۋى مۇمكىن. بۇل پرەپاراتتار قانداعى گليۋكوزا دەڭگەيى مەن دەنە سالماعىن باقىلاۋعا كومەكتەسەدى.
دەنساۋلىقتى، سونىڭ ىشىندە دەنە سالماعىن باقىلاۋ - ءار ادامنىڭ ءوز جاۋاپكەرشىلىگى. دەنە سالماعى يندەكسىن (دسي) ارنايى سايتتا ەسەپتەپ، ونىڭ كورسەتكىشتەرى نەنى بىلدىرەتىنىن بىلۋگە بولادى.
وسىدان بۇرىن ماڭعىستاۋ وبلىسىندا ونكولوگيا مەن قانت ديابەتىنە شالدىققاندار سانى ارتقانىن جازعانبىز.