قالامگەر قارشادايىنان سان قيلى بۇرالاڭ جولى باسىم تاعدىرمەن بەتپە-بەت كەلەدى. قيىندىق پەن جوقشىلىقتى ءبىر ادامداي كورگەن ونىڭ ءومىرى - اكەسى ومىردەن وتكەن كۇننەن كۇرت وزگەرەدى. ءدۇلدۇل اقىننىڭ مەرەيتويلى داتاسىنا وراي، ءوزى جايلى كوپشىلىك بىلە بەرمەيتىن قىزىقتى دەرەكتەر ۇسىنىپ وتىرمىز.
«وزگە ەمەس، ءوزىم ايتام ءوز جايىمدا» دەپ جىرلاعان قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن تالانتتى اقىنى قاسىم راقىمجان ۇلى امانجولوۆتىڭ شىعارماشىلىعىنان قازاققا ءتان دارحاندىق پەن ءور مىنەزدى، قايسار بولمىس پەن دالا ءۇنىن انىق سەزىنۋگە بولادى. قازاق پوەزياسىنا تىڭ يىرىمدەرىمەن ەكپىندەي ەنگەن قاسىم امانجولوۆ - ءار ولەڭىن ومىرىمەن ءورىپ، جىرلارىن جۇرەكپەن جازعان «اساۋ» اقىن ەدى.
ونىڭ پوەزياسىندا تۋعان جەرگە دەگەن شەكسىز ماحاببات، ەلگە دەگەن ءمولدىر ساعىنىش، ەركىندىككە دەگەن ۇمتىلىس پەن ادام جانىنىڭ ىشكى تەبىرەنىسى كوركەم سۋرەتتەلەدى.
قاسىم امانجولوۆ بالاسى جانە جارى ساقىپجامالمەن
«ەي، تاكاپپار دۇنيە!
ماعان دا ءبىر قاراشى.
تانيسىڭ با سەن مەنى؟
مەن قازاقتىڭ بالاسى!»، - دەپ جىرلاعان اقىننىڭ جالىندى جىرلارىن وقىپ وتىرعاندا، ەرىكسىز جىگەرىڭ جانىلىپ، نامىسىڭ مەن رۋحىڭ تاسيتىنى انىق. اقىن شىعارماشىلىعىن زەرتتەي وتىرىپ، ونىڭ ولەڭدەرىنەن ءار ساتتەگى ءومىرى مەن جاي-كۇيىن تەرەڭ تۇسىنگەندەي بولاسىڭ.
مىسالى، «بەرسەڭ بەر، بەرمەسەڭ قوي باسپاناڭدى...» دەگەن ولەڭ جولدارىن اقىن وتباسىن قۇرىپ، العاش اكە اتانعان سوڭ، باسپانا الا الماي قينالعان ساتتە شىعارعان-دى. سونداي-اق، «نۇرلى دۇنيە» اتتى جىر-شۋماقتارىندا:
«نۇرلى دۇنيە، شىركىن داۋرەن،
ويلايمىن عوي سەنى ىلعي.
كوكەيىمنەن كەتپەي ساۋلەڭ،
كوكىرەگىمدە تولقيدى كۇي.
قاتتى سىرقات ۇستىندە دە،
ءبىر سەن ويلاپ، قينالام
ءوڭىم تۇرسىن، تۇسىمدەدە
سەنى قايتىپ قيا الام...»، - دەگەن جولدارىنان اقىننىڭ اۋىر دەرتپەن كۇرەسىپ جۇرگەندە جازعانىن انىق اڭعارۋعا بولادى. جىرلارىنىڭ ىشكى قۋاتى مەن ەكپىنى ەرەكشە، سەزىم ليريكاسىنىڭ تەڭدەسسىز شەبەرى - قاسىم امانجولوۆتىڭ بالالىق شاعى جەتىمدىك پەن جوقشىلىقتا وتكەنىن ءبىرى بىلسە، ءبىرى بىلمەس. نەبارى 6 جاسىندا اكەسى راقىمجان وكپە دەرتىنە شالدىعىپ، قايتىس بولادى. ارتىنشا اكە توپىراعى سۋىماي جاتىپ، شەشەسى ايعانشانى وسپان دەگەن شالدىڭ ەسكىلىكتىڭ زاڭىنا سالىپ، زورلىقپەن ايەلدىككە الۋى قاتال تاعدىردىڭ قاسىمعا جىبەرگەن ەڭ العاشقى سىناعى ەدى. سول زامانداعى كونە سالت-ءداستۇردىڭ قۇربانى بولعان اناسى ايعانشانىڭ پاناسىز قالعان بالاسى قاسىمعا ارا تۇسۋگە شاماسى كەلمەيدى.
اناسى مەن اكەسىنەن قاتار ايرىلعان بالا قاسىم ءوز كۇنىن ءوزى كورىپ، جەتىم قوزى سياقتى وسكەن جانداردىڭ ءبىرى.
قاسىمنىڭ العاشقى ولەڭدەرى ساقتالماي قالعان
جەتىمدىكتىڭ تاۋقىمەتىن جاستاي سەزىنگەن بالا قاسىمدى كەيىننەن اعاسى ءوز قولىنا الىپ كەتەدى. اۋەلى اۋىل مولداسىنان حات تانىعان ونى 1924 -جىلى اعاسى سەمەيدەگى ينتەرناتقا ورنالاستىرادى.
ءدال وسى كەزەڭنەن باستاپ، قاسىم العاشقى ولەڭدەرىن جازا باستاسا كەرەك-تى.
وكىنىشكە وراي، اقىننىڭ العاشقى جىر-شۋماقتارى جازىلعان داپتەرى جوعالىپ، سول كەزەڭدەگى شىعارمالارى بۇگىنگى ۇرپاققا جەتپەدى.
قاسىم امانجولوۆ ورال قالاسىنىڭ كوركەمونەرپازدارى اراسىندا
ول تەك اقىن ەمەس، سازگەر دە بولعان
قاسىم جايلى ەستەلىكتەرگە سۇيەنسەك، ونى تەك وتتى پوەزيانىڭ شەبەرى ەمەس، دومبىرا، سىرناي، سكريپكا، پيانينو سىندى كوپتەگەن مۋزىكالىق اسپاپتاردا ەركىن ويناعان ونەرپاز ءارى سازگەر بولعاندىعىن بايقاۋعا بولادى.
اقىن ءان ايتىپ، ءوزى جازعان ولەڭدەرىنە اۋەن دە شىعارعان. بۇعان ارتىندا قالعان «داريعا»، «تۋعان ەل»، «ءوزىم تۋرالى» جانە وزگە دە انگە اينالعان كەرەمەت تۋىندىلارى دالەل بولماق.
اقىن جايىندا قىزى داريعانىڭ ەستەلىكتەرىن وقىپ وتىرىپ: «اكەم مەن دۇنيەگە كەلگەن سوڭ، مەنى كومپوزيتور بولادى دەپ كۇتتى»، - دەگەن جولدارىن كوزىمىز شالادى.
بۇدان اقىننىڭ ءان الەمىنە دە جانى جاقىن بولعانىن بايقايمىز.
اقىن ءبىر كەزدەرى تەاتر ۇيىمداستىرۋعا دا اتسالىسقان
اقىن قاسىم 1933 -جىلى وتان الدىنداعى بورىشىن وتەۋ ءۇشىن ورالداعى اسكەر قاتارىنا الىنادى. اراعا ەكى جىل سالىپ، 1935 -جىلى اسكەري مىندەتىن ورىنداعان سوڭ، ورال قالاسىندا قالىپ، تەاتر ترۋپپاسىن ۇيىمداستىرادى. ءوزى كوركەمدىك جەتەكشىسى بولعان اتالمىش ترۋپپا از ۋاقىت ىشىندە جاقسى تانىمالدىلىققا يە بولىپ، ۇلكەن تەاترعا اينالادى.
بويىندا جەتى ونەرى تۇنعان قالامگەر قاسىمنىڭ شىعارماشىلىق بولمىسىندا، ءاۋ باستان اقىندىقپەن قاتار ارتىستىك تە، سازگەرلىك تە قىرلارى جاقسى دامىعان.
قاسىم امانجولوۆ جۋرناليستىك قىزمەت ەتكەن جىلدارى
اقىننىڭ العاشقى ءبىلىمى ادەبيەت سالاسىنا قاتىستى ەمەس
التى الاشقا توكپە جىردىڭ يەسى، تالانتتى اقىن بولىپ تانىلعان قاسىمنىڭ العاشقى ءبىلىمى ادەبيەتكە ەش قاتىسى جوق ەدى. ءوز زامانىندا سەمەيدە مال دارىگەرلىك تەحنيكۋمدا وقىپ، كەيىن لەنينگرادتاعى ورمان شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىندا ءبىلىم الادى. ءبىر جاعىنان دەنساۋلىعى سىر بەرىپ، ءبىر جاعىنان جۇرەگى «ادەبيەت» دەپ سوققان اقىن بۇل وقۋ ورنىندا ۇزاق شىداي الماي، ونى اياقتاماستان، ەلگە ورالادى.
ەلگە كەلىپ، «ەكپىندى قۇرىلىس» گازەتىنە قىزمەتكە ورنالاسادى. بۇل ونىڭ ادەبيەتكە قىزمەت جولىنداعى العاشقى جۇمىسى ەدى.
قاسىم – اۋدارماشى
قاسىم امانجولوۆ دەگەندە «ءسۇي، جان ساۋلەم!»، «دۇنيەگە جار»، «ءوز ەلىم»، «اح، سامارا، گورودوك!»، «ءوزىم تۋرالى» سىندى كوپتەگەن ولەڭدەرى ويعا بىردەن ورالاتىنى انىق.
كوپشىلىك ونى قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن تالانتتى اقىن دەپ تانيدى. ءبىراق قاسىم اقىن عانا ەمەس. ول - تاماشا اۋدارماشى. ورىستىڭ پۋشكين، لەرمونتوۆ، ماياكوۆسكي، شەۆچەنكو سياقتى اۆتورلاردىڭ شىعارمالارىن قازاق تىلىندە ساۋاتتى سويلەتە بىلگەن جان. مىسالى، لەرمونتوۆتىڭ «ماسكارادىن»، تۆاردوۆسكيدىڭ «ۆاسيلي تەركينىن»، پۋشكيننىڭ «پولتاۆاسىن» قازاقشاعا ادەمى ءتارجىمالايدى.
«اقىن ءولىمى تۋرالى اڭىز» ناقتى ادام تاعدىرىنان تۋعان پوەما
قاسىم امانجولوۆتىڭ «اقىن ءولىمى تۋرالى اڭىز» اتتى ەڭبەگى - ومىردە ورىن العان وقيعا جەلىسىنە قۇرىلعان شىعارما. پوەما نەگىزىندە مايداندا قازا بولعان جاس اقىن، قاسىمنىڭ جاقىن دوسى ابدوللا جۇماعاليەۆتىڭ تاعدىرى جاتىر. بۇل شىعارما - 1943-1944 -جىلدارى سۇراپىل سوعىس كەزەڭىندە دۇنيەگە كەلگەن تۋىندى.
«داريعا، سول قىز» - قۇر ماحابباتقا قۇرىلعان ولەڭ ەمەس
اقىن قاسىمنىڭ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن جازىلعان بۇل ولەڭىندە سوعىس كەزىندەگى ادامنىڭ ىشكى كۇيى، ءولىم مەن ءومىردىڭ، ءوڭ مەن ءتۇستىڭ اراسىندا جۇرگەندەي ءتۇرلى سەزىمدەر، تۋعان جەرگە دەگەن ساعىنىش، ومىرگە دەگەن قۇشتارلىق سىندى تاقىرىپتار كوتەرىلەدى. ءدال وسى ولەڭى تۋراسىندا ايتۋلى سىنشى بەكەن ىبىرايىم: «داريعا، سول قىز» ولەڭى ءوز ىرعاعىمەن، زامان شىندىعىن، ليريكالىق كەيىپكەردىڭ تەبىرەنىسىن بەينەلەۋ ەرەكشەلىگىمەن سول كەزەڭدە ايرىقشا جاڭالىق رەتىندە ءسۇيسىندىردى. ءار تارماعى ون بۋىننان تۇراتىن ولەڭ ول تۇستا وتە سيرەك ۇشىراساتىن. بۇل ىرعاقتىڭ تامىرى سوناۋ ەرتە داۋىردەگى ەپوستا، جىراۋلار پوەزياسىندا جاتىر. قاسىمعا دەيىنگى جانە بەرتىنگى قازاق پوەزياسىندا بالەندەي كەڭىنەن قولدانىلا قويىلعان جوق»، - دەپ ءدوپ باسىپ ايتقان.
اقىننىڭ بۇل تۋىندىسى قازاقتىڭ قارا ولەڭىنە قۇبىلىس بولىپ كەلدى. باس-اياعى التى شۋماقتان تۇراتىن ولەڭ جايىندا اقىن ەرتاي اشىقبايەۆ «قاسىم ىزدەگەن داريعا، سول قىز» اتتى ماقالاسىندا: «بىزگە دەيىنگىلەر دە تالاي ماقالالارعا وزەك ەتكەن «داريعا، سول قىزدىڭ» بىرتىندەپ تارقاتا بەرەرلىك وسىنداي جۇيەلى يىرىمدەرى جەتەرلىك. فورماسى اسكەري كيىمدەي جيناقى، ءمىنسىز، سوعان وراي ەموتسيالىق قۋاتى دا مارتەن پەشىنىڭ جالىنىنداي وتكىر، وعان قوسا پسيحولوگيالىق ءدانى دە ابدەن تولىسقان بۇل ولەڭنىڭ ماحابباتتىڭ توزبايتىن شەجىرەسىنىڭ ءبىر التىن پاراعى بولىپ قالا بەرەتىندىگى دە سوندىقتان شىعار»، - دەپ «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە تالداۋ جاريالاعان.
قاسىمنىڭ 10 جىل كۇتكەن ماحابباتى
قاسىم امانجولوۆتىڭ ماحابباتى تۋرالى عالىم ءالىمجان قۇتجان ۇلى «ەگەمەن قازاقستان» باسىلىمىنا ماقالا جاريالايدى. سول ماقالادا اقىننىڭ ءومىر قوسقان جان-جارى ساقىپجامال جايلى كوپ دۇنيە ايتىلادى. سونىڭ قىسقاشا ءۇزىندىسىن كەلتىرسەك.
«جالپى قاسىم ساقىپجامالعا بىرنەشە ولەڭ ارناعان. سەبەبى 1936-1946 -جىلدار ارالىعىنداعى ون جىلداي ۋاقىت عاشىق بولىپ ءجۇرىپتى. ون جىلدان كەيىن قوسىلىپ، سەگىز جىل بىرگە وتاسقان. باس-اياعى وسى ون سەگىز جىلدىڭ ىشىندە تالاي ولەڭ-جىر دۇنيەگە كەلگەن بولار. سولاردىڭ اراسىندا 1946 -جىلى جازىلعان «ساقىپجامال» دەپ اتالاتىن ولەڭى ەرەكشە»، - دەگەن ەكەن زەرتتەۋشى.
دارىندى اقىن قاسىمنىڭ 10 جىل كۇتكەن سۇيگەن جارى ساقىپجامالعا ارناعان ولەڭى.
ساقىپجامال! ءبىر وزىڭدە
ەكى ايەلدىڭ اتى بار.
كۇن بوپ كوزىڭ كۇلگەنىڭدە،
قاباعىڭنان اي تۋار.
سول كەز ساعان قاراي بەرەم،
كورمەگەندەي مەن بۇرىن.
جاننىڭ سىرىن جاتقان تەرەڭ،
وقي بەرەم جاسىرىن.
ساقىپجامال! اتىڭ قانداي!
"ساپەن" دەيمىز قىسقارتىپ.
جار بولا گور ايتىلعانداي،
سەنەن قايسى قىز ارتىق؟!
ماحابباتتان تالاي جاستىڭ،
جۇرەكتەرى كۇيۋلى.
مۇمكىن جوندەپ سۇيە الماسپىن،
ءوزىڭ ۇيرەت ءسۇيۋدى.
"سەنەن ارتىق جان تابام" دەپ،
قاتە باسسام، كەتسەم جەلدەپ،
ءوزىڭ سوتتا، ءوزىڭ كەش.
قاسىم اقىن عانا ەمەس، جۋرناليست تە بولعان
قالامگەر «لەنينشىل جاس»، «ەكپىندى قۇرىلىس» سياقتى باسىلىمداردا قىزمەت ەتىپ، ولەڭ شىعارۋمەن قاتار ماقالا، وچەرك، فەلەتون دا جازعان. كەيىن «ادەبيەت جانە ونەر» جۋرنالىنىڭ پوەزيا ءبولىمىن باسقارادى.
اقىن دەرتى اسقىنعان كەزدە دە قالامىن تاستاماعان
سوعىستان سوڭ، 1947 -جىلى قالامگەردىڭ دەنساۋلىعى سىر بەرە باستايدى. اقىرىنداپ بويىن مەڭدەگەن اۋرۋىنا قاراماستان، اقىن ولەڭ جازۋىن توقتاتپايدى. ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزەڭىندە دۇنيەگە كەلگەن «ءوزىم تۋرالى» ەڭبەگى قاسىم امانجولوۆتىڭ ءوز تاعدىرى مەن شىعارماشىلىق جولىنا جاساعان ادەمى قورىتىندىسى ىسپەتتەس.
قاسىمنىڭ شىعارماشىلىق عۇمىرى قىسقا بولدى
نەبارى 43 جىل عانا ءومىر سۇرگەن ءبىرتۋار اقىن - قازاق رۋحانياتىنا ولشەۋسىز ەڭبەگىن سىڭىرگەن جان. ونىڭ ەكپىندى جىرلارى مەن شىعارمالارىنداعى كوركەمدىك ءتىل، بۋىن ەرەكشەلىگى، ىرعاقتىق قۋات ۇلتتىق پوەزيانى جاڭا ءبىر دەڭگەيگە جەتەلەپ شىعارعانداي.
فوتوسۋرەتتەر اشىق دەرەككوزدەردەن الىندى
adebiportal.kz