جالپى، بالاعا قارجى ساۋاتىن قاشان جانە قالاي ۇيرەتەمىز. وسى تاقىرىپتى ساراپشىلارمەن بىرگە تالداپ كوردىك.
ءۇي شارۋاسى ءۇشىن اقشا تولەۋ دۇرىس پا؟
قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتىگىنىڭ مالىمەتىنە سايكەس، ەلىمىزدەگى قارجى مادەنيەتىنىڭ جيىنتىق يندەكسى 2025-جىلى B بولعان. وعان قوسا سول جىلى 28 مىڭعا جۋىق ينتەرنەت-الاياقتىق فاكتىسى تىركەلگەن. دەمەك، ءسىز بەن ءبىز بالاعا وسىنداي «تۇزاقتى» اينالىپ وتەتىن جولدى كورسەتۋىمىز كەرەك. وسىندايدا ساراپشىلار مۇنىڭ ءبارى وتباسىنداعى جۇيەدەن باستالاتىنىن ايتادى.
76-ل. شاحاتوۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپ ديرەكتورى، پەداگوگ-شەبەر ءلاززات عۇماروۆانىڭ ايتۋىنشا، اتا-انالار بالاعا ءۇي شارۋاسىن جۇمىس ەمەس، جاۋاپكەرشىلىك ەكەنىن ءتۇسىندىرۋى كەرەك. ساراپشى بۇلاي جالعاسا بەرسە ولار «اقشا تولەمەسەڭ بولمەمدى جينامايمىن» دەيتىن تۇتىنۋشىلىق، ساۋدا پسيحولوگياسىنا وتەدى. ونىڭ ايتۋىنشا، بالا ءۇيدىڭ تىرشىلىگىن اقشا تابۋدىڭ قۇرالى ەمەس، وتباسىنا دەگەن قامقورلىق پەن مىندەت دەپ ءتۇسىنۋى ءتيىس.
وسى تاقىرىپ توڭىرەگىندە مىنا مىسالعا نازار اۋدارىڭىز. ءبىزدىڭ ارلان ەسىمدى 10 جاسار كورشىمىز بار. وعان اتا-اناسى بولمەسىن جيناعانى ءۇشىن كۇنىنە 500 تەڭگە تولەدى. العاشقى ەكى اپتا ارلان بولمەسىن تازالاپ، ءسۇرتىپ جۇرەدى. ءۇشىنشى اپتادان باستاپ ءۇي جينامايدى. اناسى ارلاننان نە ءۇشىن بولمەسىن تازالامايتىنىن سۇراسا، «ماعان قازىر اقشا كەرەك ەمەس، مەنىڭ پريوريتەتىم باسقا» دەپ جاۋاپ بەرەدى. سوندا بۇدان شىعاتىن ءتۇيىن، اتا-انا مىندەتتى تۇردە ىستەلۋى ءتيىس ءىس ءۇشىن سىياقى تولەمەسە دەيمىن. بالانىڭ جاۋاپكەرشىلىگى جوعالادى. مىندەتتى شارۋاعا اقشا تولەمەيمىز. ەسەسىنە اپتاسىنا ءبىر رەت قاجەتىنە جاراتۋ ءۇشىن قالتاپۇل بەرەمىز، - دەيدى ءبىلىم ساراپشىسى.
پەداگوگتىڭ ويىن قارجى مادەنيەتى بويىنشا مامان فاريزا ساعي قۇپتاي كەتتى. ونىڭ پايىمىنشا، مۇنداي ءتاسىل ارقىلى بالا جوسپارلاۋدى، ۇنەمدەۋدى، قاجەت پەن قالاۋدى اجىراتۋدى ۇيرەنەدى.
بۇل ءادىس بىزگە نە بەرەدى؟ بالا اقشانى ءبىر كۇندە جۇمساپ قويسا، اپتانىڭ سوڭىنا دەيىن قايتا اقشا بەرمەيتىنىن تۇسىنەدى. جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەدى. اقشانى «ءوز قاجەتىڭە جۇمسا» دەپ بەرگەن سوڭ بالانىڭ ۇساق-تۇيەك شىعىندارىنا قاتتى ارالاسپاعانىمىز دۇرىس. ءيا، باسىندا قالتاپۇلىن ءبىر كۇندە جۇمساپ تاستاۋى مۇمكىن. قايتا كەلىپ، «اناشىم، تاعى اقشا بەرىڭىزشى» دەۋى مۇمكىن. ءسويتىپ، وعان ساباق بولادى. كەز كەلگەن دۇنيەنىڭ ورنى بار ەكەنىن تۇسىنەدى، - دەيدى قارجى كەڭەسشىسى فاريزا ساعي.
قالتاپۇلدى قالاي ەسەپتەيمىز؟
قارجى ساراپشىسىنىڭ ايتۋىنشا، 7 جاستان باستاپ بالاعا قالتاپۇل بەرگەن دۇرىس. اقشانى كۇندە ەمەس، اپتانىڭ باسىندا بەرەسىز. ەكەۋارا كەلىسىپ، بەلگىلى ءبىر سوما بەكىتكەن دۇرىس. بۇل داعدى ونى جوسپارلاۋعا، شىعىنىن ەسەپتەۋگە، جاۋاپكەرشىلىك الا بىلۋگە ۇيرەتەدى.
بالانىڭ كۇندەلىكتى جۇمسايتىن اقشاسىن بيۋجەتىنە قاراي جوسپارلاۋدى ۇيرەتىڭىز. مىسالى، مەنىڭ مەكتەپ جاسىنداعى ەكى بالام بار. بىرەۋى - 10 دا، ەكىنشىسى - 13 جاستا. ولارعا اپتاسىنا 5000 تەڭگەدەن ۇلەستىرەمىن. العاشىندا بالالارىم اقشانى ءبىر اپتاعا جەتكىزبەي جۇمساپ تاستايتىن. نە ساتىپ العانىن، قايدا جۇمساعانىن سۇرامادىم. ەسەسىنە ءبىر جۇمادا ەكى رەت بيۋجەت بولىنبەيتىنىن ايتامىن. ەكەۋارا ۋاعدانى بۇزباساڭىز، ولار ۇنەمدەۋدى، ءوز قاراجاتىن جوسپارلاۋدى، ءتىپتى اقشا جيناۋدى ۇيرەنەدى، - دەيدى فاريزا ساعي.
بىرگە ويناپ ءجۇرىپ، ۇيرەتەمىز
ماماننىڭ ايتۋىنشا، بالالارعا قارجى مادەنيەتىن ۇيرەتۋ - تەك اقشاعا قاتىستى ءبىلىم بەرۋ ەمەس، ماقسات قويۋعا، سىني ويلاۋعا، تاڭداۋ جاساۋعا، جوسپارلاۋعا بەيىمدەيدى. سوندىقتان بالانىڭ قولىنا اقشا ۇستاتىپ، ونى قالاي جۇمسايتىنىن باقىلاۋ كەرەك.
بالادا 2 جاستان باستاپ اقشا تۋرالى تۇسىنىك قالىپتاسادى. ويتكەنى قازىر بالالار ەرتە دامىپ جاتىر. ارينە، بالانىڭ جاسىنا قاراي ءتۇسىندىرۋ ءتاسىلى وزگەرەدى. مىسالى، كىشكەنتاي كەزىنەن اقشانىڭ قۇنىن ءبىلۋدى، بىرەۋدىڭ رۇقساتىنسىز تولەم جاساماۋدى جانە تانىمايتىن ادامدارعا قانداي دا ءبىر اقپارات بەرمەۋدى ۇيرەتەمىز. مىسالى، 2-5 جاس ارالىعىندا اقشا تۋرالى ۇعىمدى ويىن ارقىلى ۇيرەتكەنىمىز دۇرىس. دۇكەن ويىنىن ويناپ، ۇيدەگى زاتتاردىڭ باعاسىن بەلگىلەڭىز. ۇل-قىزىڭىزدىڭ قولىنا اقشا بەرىپ، قالاي جۇمسايتىنىن باقىلاڭىز. بۇل جەردە بالا ءار زاتتىڭ باعاسى بارىن، اقشانىڭ شەكتەۋلى ەكەنىن ءتۇسىنىپ، تاڭداۋ جاساۋ داعدىسىن قالىپتاستىرادى، - دەيدى فاريزا ساعي.
ال 4-8 جاس ارالىعىندا بالالار اقشانىڭ نە ەكەنىن تولىق تۇسىنەدى، سانداردى اجىراتادى، نومينالدى بىلەدى. ماماننىڭ ايتۋىنشا، وسى كەزدەن باستاپ ۇل-قىزىڭىزدى دۇكەنگە جىبەرىپ، كىشىگىرىم ساۋدا-ساتتىق جاساۋىنا رۇقسات بەرەسىز.
باستاۋىش سىنىپ وقۋشىسىن قاجەت پەن قالاۋدى اجىراتۋعا، ينتەرنەتتەگى جارنامالارعا سىني كوزبەن قاراۋعا بەيىمدەيمىز. جاس وسپىرىمدەرگە ونلاين تولەمدەر، جەكە بيۋجەت، ينۆەستيتسيا جايلى ءبىلىم بەرۋگە بولادى. 10-13 جاسىنان باستاپ ۇيدەگى بيۋجەتتىڭ جالپى كولەمىن، كرەديت پەن مىندەتتى تولەمدەر جايلى اڭگىمەلەسىپ، سوعان قاراي ەسەپتەۋدى ۇيرەتەمىز، - دەيدى قارجىگەر فاريزا ساعي.
قولما-قول تولەم جاساڭىز
وسى تۇستا مامان قولما-قول تولەم جاساۋدىڭ ارتىقشىلىعىن اتاپ ءوتتى.
2,5-3 جاستاعى بالانى دۇكەنگە اپارساڭىز، كوزىنشە قولما-قول تولەم جاساعان دۇرىس. ويتكەنى اقشانى كورىپ، ونىڭ ءتۇرىن، ءتۇسىن اجىراتادى. ودان كەيىن اقشانىڭ تاۋسىلاتىنىن تۇسىنەدى. ايتپەسە، ولارعا كارتامەن ەسەپ ايىرىسۋ سيقىرلى تاياقتى تۇرتكەندەي ىشىندە ەسەپسىز اقشا بارداي كورىنەدى، - دەيدى مامان.
3 جاستان باستاپ اقشا جينايمىز
ءيا، «بالا 3 جاستان باستاپ قالاي اقشا جينايدى؟» دەپ ويلارسىز. مۇندا ماماننىڭ نۇسقاۋىنشا، 3 جاستان باستاپ اقشانى قۇتىعا سالىپ، جيناپ ۇيرەتەمىز. ارينە، ءبىرىنشى دۇكەنگە بارىپ، ۇل-قىزىڭىزعا تاڭداۋ جاساتىپ، نەنى ساتىپ العىسى كەلەتىنىن، سوماسىن بەلگىلەيسىز.
ءسويتىپ، بىرنەشە ايعا جوسپار قۇرىپ، بىرگە اقشا جينايسىز. ترەكەر بويىنشا بەلگىلەپ، ساناۋ دا بالاعا شابىت بەرەدى. وسىلايشا، ول شىدامدى بولۋعا، ماقسات قويىپ، ناتيجەگە جەتۋگە ۇيرەنەدى. ايتپاقشى، مىندەتتى تۇردە اۋەلدە تاڭداپ قويعان زاتىن ساتىپ اپەرۋ كەرەك. سوندا دوفامين گورمونى ءبولىنىپ، بالا ماقساتقا جەتۋدىڭ ءمانىن تۇسىنەدى.
قارجى مادەنيەتىندە قاجەتى مەن قالاۋىن اجىراتا ءبىلۋدى ۇيرەتۋ ماڭىزدى. سۇراق قويىپ ۇيرەتىڭىز، ساتىپ العىسى كەلىپ تۇرعان زاتى قاجەتىن وتەي مە، الدە بۇل قالاۋى ما؟ قالاۋى بولسا، بىردەن «جوق، المايسىڭ» دەپ تىيىپ تاستامايمىز. «وسى ايدا بيۋدجەتىمىز كوتەرمەيدى»، «مۇمكىن كەلەسى ايعا جوسپارلايمىز» دەگەن سياقتى جاۋاپ قايتارىڭىز. جيى «جوق» دەپ ايتۋ بالانىڭ اقشا تۋرالى ويلاۋ كەڭىستىگىنە اسەر ەتەدى، - دەيدى مامان.
«الاياقتىڭ ارباۋىنا تۇسپەيدى»
فاريزا ساعيدىڭ ايتۋىنشا، بالا كەزىنەن قارجىلاي ساۋاتى بار تۇلعا اقشانىڭ قايدان كەلەتىنىن، ونى تابۋ ءۇشىن ەڭبەك ەتۋ كەرەگىن بىلەدى. مامان قازىر بالالار ۋاقىتىنىڭ كوپ بولىگىن ينتەرنەتتە وتكىزەتىنىن دە اتاپ ءوتتى. وسىندايدا الاياقتىڭ قاقپانىنا ءتۇسىپ قالۋى مۇمكىن. اسىرەسە، وندا 10 مىڭ تەڭگە سالساڭ، 100 مىڭ تەڭگە الاسىڭ دەيتىن ۇسىنىس كوپ ەكەن.
ستاتيستيكا بويىنشا، 4 ميلليون قازاقستاندىق ينتەرنەتتە الاياقتاردىڭ تۇزاعىنا تۇسكەن. مۇنداي جاعداي بولماس ءۇشىن ەرتە جاستان ۇل- قىزىڭىزعا اقشا ۇستاۋدى ۇيرەتىڭىز. مىسالى، بالا كەزىنەن قارجىلىق ءبىلىمى بار بالا «از سوما سالىپ، كوپ اقشا الاسىڭ» دەيتىن سحەمانى بىلەدى. قاقپانعا تۇسپەي، قىزىقپاي، وزىنە «نەلىكتەن ماعان سونشا اقشا بەرگىسى كەلىپ تۇر؟» دەپ سۇراق قويادى. ياعني ونىڭ سىني ويلاۋى داميدى. سوندىقتان بالالارعا اقشانى جوسپارلاۋدى، شىعىندارىن باقىلاۋدى، ۇسىنىستاردى سالىستىرۋدى جانە ساتىپ الماس بۇرىن ويلانۋدى ۇيرەتۋ كەرەك، - دەيدى فاريزا ساعي.
el.kz