قازاق ءولىمدى قالاي ەستىرتكەن؟
ارىدا قازاق ەستىرتۋ ءۇشىن توپ ىشىندەگى ءدىلماردى، مىسى بار كوسەمدى تاڭداپ العان. مىسالى، اتاقتى جىراۋ كەتبۇعا شىڭعىسحانعا ۇلى جوشىنىڭ ءولىمىن «اقساق قۇلان» كۇيى ارقىلى جەتكىزگەن. «قان مەن تەردە» قالىڭ ەل قارالى ۇيگە بارىپ، باسۋ ايتقان. «داياعاششى» كىتابىندا اكەسىنە جالعىز ۇلىنىڭ ءولىمىن ەستىرتۋگە اۋىل بولىپ جينالىپ، كەڭەس قۇرعان. ىشىنەن ءبىر شەشەن اقساقالدى جىبەرىپ، «التىنىنىڭ» يەسىنە قايتقانىن تۇسپالداپ ايتقان.
قايعىنى بولىسە ءبىلۋ، قارالى ءۇيدىڭ وتىن وشىرمەي، دەمەۋ بولۋ - ءبىزدى ۇلت رەتىندە ساقتاپ قالعان قاسيەتتەر. ءتىپتى، ەڭ اۋىر قايعىنىڭ وزىندە اۋىلدىڭ ۇلكەندەرى، سوزگە شەشەن، ەل سىيلايتىن اقساقالدارى جينالىپ باراتىن. سۋىق حاباردى بىردەن ايتپاي، الدىمەن سابىرعا شاقىرىپ، «ولگەننىڭ ارتىنان ولمەك جوق»، «قۇدايدىڭ ىسىنە شارا بار ما؟» دەپ، ارتىندا قالعان جاندارعا رۋحاني تىرەك، باسۋ بولاتىن، - دەيدى ەتنوگراف تۇرار ساتتار قىزى.
قازاقتىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ەستىرتۋ مادەنيەتى مەن ادامي قۇندىلىقتارى ۇمىتىلىپ بارا جاتىر. جيرەنشە شەشەننىڭ جارى قاراشاش قايتىس بولعاندا حان جانىبەكتىڭ ءوزى ەستىرتكەنى تاريحتان بەلگىلى. «تۇياعى ءبۇتىن تۇلپار جوق، قاناتى ءبۇتىن سۇڭقار جوق» دەگەن ماقال دا ەستىرتۋ ادەبىمەن بايلانىستى. اكەسى شىڭعىسقا ۇلى شوقاننىڭ قازاسىن ەستىرتۋ ءۇشىن ۇيىنە ءۇش ادام بارىپ، مۇڭلى دا زارلى كۇي توككەن دەسەدى.
كەنەن ازىربايەۆ جارىنا ءىنىسىنىڭ ءولىمىن ەستىرتۋ ءۇشىن «جالعىز قاينىم» دەيتىن قارالى ولەڭ جازعان. دەمەك، ءار ءىستىڭ ادەبىن بىلگەن قازاق ءولىمدى دە ارۋلاعان. سول سياقتى وتان الدىنداعى بورىشىن وتەپ، قىرشىننان قيىلعان ۇلداردىڭ اتا-اناسىنا بيلىكتەگىلەردىڭ باسۋ ايتپاعانى، وكىنىشتى...
ەستىرتۋ، ساۋىن ايتۋ، باقۇلداسۋ، جانازا .. ءبارىنىڭ مايەكتى مازمۇنىن قالدىرىپ، زامانعا بەيىمدەپ اينالىسقا سالۋ قاجەت. ول ءۇشىن قازىقتىڭ مادەني-رۋحاني قۇندىلىقتار تىزبەسىن جاساقتاۋ كەرەك. يۋنەسكوعا بەرىپ قويىپ جايباراقات وتىرماۋ كەرەك. قازاقتىڭ ءتىپتى ايقىن قۇندىلىقتارى بۇرمالانىپ جاتىر، سولاي اينالىمعا ءتۇسىپ كەتتى، - دەيدى بەلگىلى تاريحشى، ەتنوگراف سەرىك ەرعالي.
جۋرناليست قاينار ولجاي بۇعان دەيىن «قازاعا قاتىستى نازا» ماقالاسىندا بەرىگە دەيىن جالعاسقان ەستىرتۋ ءداستۇرى الەۋمەتتىك جەلى تۇسىندا بىردەن جوعالىپ كەتكەنىن جازعان. ال جازعانى قارۋلى كۇشتەردىڭ كەشەگى ۇياتتى ارەكەتىن سيپاتتاپ بەرگەندەي.
قايتىس بولعان ادامعا ەش قاتىسى جوق، قاتىسى بولسا، ونىسى بىرەر رەت كورىپ، بىرەر رەت سۋرەتكە تۇسۋمەن تىنعاندار «پالەنشە قايتىس بولىپتى» دەپ جالاۋلاتاتىن ادەت پايدا بولدى، - دەلىنگەن ماقالادا.
ازا تۇتۋ دەگەن نە؟
قازاق حالقىنىڭ ءداستۇرلى تانىمىندا دا، قازىرگى زامانعى مەملەكەتتىك جۇيەدە دە ازا تۇتۋدىڭ وزىندىك جازىلماعان زاڭدىلىقتارى مەن رەسمي ەرەجەلەرى بار. ءداستۇرلى قازاق قوعامىندا ازا تۇتۋ - مارقۇمعا دەگەن قۇرمەت پەن تۋىستاردىڭ قايعىسىن ءبولىسۋدىڭ كورىنىسى. قازاقتا ازا تۇتۋدىڭ نەگىزگى بەلگىلەرى مەن جولدارى بولعان.
ەرتەدە ادام قايتىس بولعان ءۇيدىڭ شاڭىراعىنان نە بەلدەۋىنەن سىرتقا قاراي قارالى تۋ شىعارىلعان. مارقۇم جاس بولسا - قىزىل، ورتا جاستا بولسا - قارا، ەگدە جاستا بولسا - اق تۋ ىلىنگەن. ول تۋ مارقۇمنىڭ اسى (جىلى) بەرىلگەنشە تۇرعان. قايتىس بولعان ادامنىڭ ايەلى، قىزدارى مەن كەلىندەرى ءساندى كيىمدەرىن شەشكەن، اق ورامال وراعان. ەر ازاماتتار بەلدەرىن بەكەم بۋىپ، قايعىعا قابىرعاسى قايىسقانىن بىلدىرگەن. ايەلدەر جاعى مارقۇمنىڭ جاقسى قاسيەتتەرىن، ومىردەگى ورنىن جىرمەن ايتىپ جوقتاۋ ايتقان. ەر ادامدار كورىسۋگە كەلگەندەرمەن قۇشاقتاسىپ، داۋىس قىلىپ كورىسكەن، - دەيدى ەتنوگراف تۇرار ساتتار قىزى.
قارت كاسپيدە سۋعا باتىپ كەتكەندەر - وتان الدىنداعى بورىشىن وتەپ جۇرگەن بۇگىنگى كۇننىڭ باتىرلارى ەدى.
ازا تۇتۋ كەزەڭىندە (اسىرەسە العاشقى قىرىق كۇندە) سول اۋلەتتە ەشقانداي قۋانىش، توي، ويىن-ساۋىق وتكىزىلمەگەن. مۇندايدا حالىق نە ىستەۋى كەرەك؟ قارالى كۇندەرى حالىقتان ۇلكەن ەتيكالىق نورمالار مەن سىيلاستىق تالاپ ەتىلەدى. ۇلتتىق تانىم-تۇسىنىك دەڭگەيىندە ايتساق، كوڭىل ايتۋ جانە دەمەۋ بولۋ كەرەك. جاقىنىنان ايىرىلعان شاڭىراققا بارىپ «ارتى قايىرلى بولسىن!»، «توپىراعى تورقا بولسىن!» دەپ كوڭىل ايتادى. قايعىدان قان جىلاپ وتىرعان جانداردى سابىرعا شاقىرىپ، رۋحاني قولداۋ كورسەتەدى. كومەك قولىن سوزعان. جىلۋ جيناعان. قازاقتا قازا بولعان ۇيگە تۋىستارى مەن كورشى-كولەمى «دەمەۋ» رەتىندە مال، اقشالاي نەمەسە ازىق-تۇلىكتەي كومەك (جىلۋ) بەرەدى. جەرلەۋ ءراسىمىنىڭ بارلىق بەينەتىن (كور قازۋ، مال سويۋ، قوناق كۇتۋ) تۋىستارى مەن اۋىل ادامدارى ءوز موينىنا الادى، - دەيدى ەتنوگراف تۇرار ساتتار قىزى.
ازا تۇتا ءبىلۋ - ءار ادامنىڭ ىشكى رۋحانياتىنىڭ بەلگىسى. ماسەلەن، كونسەرت نە توي قارالى كۇنمەن تۇسپا-تۇس كەلسە، كەيىنگە قالدىرىڭىز. بيلەتتى وتكىزىڭىز، الەۋمەتتىك جەلىدەگى ويىن-ساۋىق كونتەنتىنەن باس تارتىڭىز. قوعامدىق ورىنداردا تىنىشتىق ساقتاپ، قارا جامىلعان وتباسىنا دەمەۋ بولىڭىز. ويتكەنى بۇگىن ادام عانا ەمەس، تابيعات تا شەيىت بولعان ساربازداردىڭ رۋحىنا تۇنەرىپ تۇر.
قارالى ءۇيدىڭ جانىنان وتكەندە قاتتى كۇلمەيدى، ايقايلامايدى، ءان سالمايدى. اتپەن نە كولىكپەن ءوتىپ بارا جاتسا، جىلدامدىقتى باسەڭدەتىپ، قۇرمەت كورسەتەدى. مەملەكەتتىك دەڭگەيدە دە ازا تۇتىلادى. ۇلتتىق نەمەسە حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ءىرى تراگەديالار، تابيعي اپاتتار نەمەسە مەملەكەت قايراتكەرلەرى قايتىس بولعاندا ۇلتتىق ازا تۇتۋ كۇنى جاريالانادى. بۇل كەزدە تۋ تومەن تۇسىرىلەدى. بۇكىل ەل اۋماعىنداعى جانە شەتەلدەگى ەلشىلىكتەردەگى مەملەكەتتىك تۋ رەسمي تۇردە فلاگشتوكتىڭ ورتاسىنا دەيىن تومەن تۇسىرىلەدى (نەمەسە تۋدىڭ جوعارعى جاعىنا قارا تاسپا بايلانادى). ويىن-ساۋىق توقتاتىلادى. تەلەارنالار مەن راديوستانسيالار ءوز باعدارلامالارىنان ويىن-ساۋىق، كومەديالىق حابارلار مەن جەڭىل مۋزىكانى الىپ تاستايدى. تەاترلار مەن كونسەرت زالدارىنداعى شارالار كەيىنگە شەگەرىلەدى، - دەيدى ەتنوگراف.
el.kz