قالياكبار ۇسەمحان ۇلى. مۇحتار شاحانوۆتىڭ شينجاڭعا ساپارى (ەستەلىك)
استانا. قازاقپارات – 22-ءساۋىر كۇنى ايگىلى اقىن مۇحتار شاحانوۆ جەر قوينىنا تاپسىرىلدى. ءورشىل رۋحتىڭ اسقاق جىرى كوككە قالىقتاپ كەتە باردى... شاحانوۆ دەسە، مەنىڭ ەسىمە ول كىسىنىڭ شينجاڭ ساپارى تۇسەدى.
2008-جىلى قاراشا ايىنىڭ سوڭىندا «اقىن مۇحتار شاحانوۆ كەلەدى ەكەن» دەگەن حابار تاراعاندا قىتاي قازاقتارى قاتتى دۇرلىكتى. «ۇرىمجىدە، التايدا جىر كەشى وتەدى ەكەن» دەگەن سىبىس شىققاندا «بيلەتىن قالاي الۋعا بولادى؟»، «اتتەڭ، ول كىسىمەن كەزدەسىپ، سالەم بەرۋگە مۇمكىندىك تۋار ما ەكەن؟» دەپ ەنتىككەن جۇرت اقىن كەلگەنشە الا-شاپقىن بولدى دا ءجۇردى.
قىتاي قازاقتارى باسپا ءسوزىنىڭ قارا شاڭىراعىندا ىستەيتىن ءبىز دە اساي-مۇسەيىمىزدى سايلاپ، ىڭعايى كەلسە، گازەتكە سۇحبات الايىق دەگەن ويمەن قوياتىن سۇراۋلارىمدى جارتى اي بۇرىن دايىنداپ، «الدىنا بارعاندا ايتار ءسوزىمدى ۇمىتىپ، ىنجىقتاپ وتىرمايىن» دەپ اينالاسى 10 شاقتى سۇراۋدى قايتا-قايتا وقىپ جاتتىققانىم ەسىمدە.
اتى اڭىزعا اينالعان تۇلعامەن كەزدەسۋ تۋرالى ويلاسام ىشتەي قوبالجىپ تا كەتەم. ارينە، بۇل ءسوزىم قازىر بىرەۋلەرگە اسىرەلەۋ، «پەندەدەن پەرىشتە جاساۋ» بولىپ كورىنۋى مۇمكىن. اسىرەسە، «جۇرگەن سوڭ باۋىرىندا كۇندە كورىپ، تاۋلاردىڭ بيىكتىگى بايقالمايدى» دەگەندەي، مۇقاڭدى ساحنادان، تەلەارنادان ۇنەمى كورىپ جۇرگەن قازاقستاندىقتار ءۇشىن بۇل توسىنداۋ دا شىعار. ءبىراق ول كەزدە تەك مەنىڭ عانا ەمەس، بۇكىل ارعى بەتتەگى قىتاي قازاقتارىنىڭ مۇحتارعا دەگەن قۇرمەتى ەرەكشە ەدى. مۇحتار مەن مۇقاعاليدىڭ جىرىن جاتقا بىلمەيتىن قازاق از ەدى.
قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن قازاقستان جازۋشىلارىن قىتايداعى وقىرماندارعا تانىستىرعان ەكى كىتاپتىڭ ماڭىزى ەرەكشە بولعانىن دا ايتا كەتكەن ءجون. ونىڭ ءبىرى قازاقستانداعى پروزايكتەردىڭ شىعارمالارى توپتاستىرىلعان «ورامال» جيناعى بولسا، ەكىنشىسى اقىنداردىڭ ولەڭى توپتاستىرىلعان «سۇمبىلە» دەگەن جىر جيناعى ەدى.
1996-جىلى ىلە حالىق باسپاسىنان جارىق كورگەن سول «سۇمبىلەدە» مۇحتار شاحانوۆ باستاعان 20 اقىننىڭ ولەڭى توپتاستىرىلعان. ەكى جيناقتىڭ باسىندا ەكى مۇحتار تۇر - مۇحتار ماعاۋين، مۇحتار شاحانوۆ. ودان ارى قاراي ءابىش كەكىلباي، ولجاس سۇلەيمەنوۆ بولىپ كەتە بەرەتىن، توتە جازۋمەن جارىق كورگەن وسى ەكى كىتاپ قالام ۇستاعاندارعا ۇلكەن مەكتەپ ءرولىن اتقارسا، قاراپايىم وقىرمانعا بۇل كىتاپتار شولىركەپ تۇرعاندا تۇماننىڭ تۇنىعىنان سۋ جۇتقانداي ءنار سىيلاپ ەدى.
ءبىز كۇتكەن مەجەلى كۇن دە جەتتى. 8-ءساۋىر كۇنى تۇستەن كەيىن مۇحاڭ ۇرىمجىگە كەلدى. دەگەنمەن، ول كىسىنى شينجاڭعا شاقىرعان ارنايى ءبىر ۇيىم نەمەسە ۇكىمەتتىك ورىندار ەمەس، ەكى كوممەرسانت ازاماتتىڭ دانەكەر بولۋىمەن كەلگەنى ءمالىم بولعاننان كەيىن، «مۇحاڭنان ۇيات بولماسىن» دەپ شينجاڭ ولكەسىنىڭ سول كەزدەگى قازاق باسشىلارى اسحات كەرىمباي مەن تىلەبالى ابدىرەشيت ۇلى جارتى ساعات ىشىندە قيۋىن تاۋىپ ۇكىمەت اتىنان قابىلداۋ جاسادى.
قازاقيلىقپەن جاسالعان وسى كەزدەسۋ مۇحتار اعانىڭ ساپارىنىڭ دەڭگەيىن بيىكتەتە ءتۇستى.
«يندۋ قوناق ءۇيىنىڭ» ءماجىلىس زالىندا وتكەن سول كەزدەسۋدە اسحات كەرىمباي مەن مۇحتار اعا اراعا اۋدارماشى الىپ، قىتاي تىلىندە سويلەسكەنى، قاسىم وقان ۇلىنىڭ اۋدارماشى بولعانى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەسىمدە. كەزدەسۋدەن كەيىن قازاق سالتى بويىنشا داستارحان جايىپ، داستارحان باسىندا تىلەبالدى ابىرەشيت ۇلى باستاپ، باسقالارى قوستاپ كەزەك-كەزەك ولەڭدەرىن جاتقا وقىعاندا مۇقاڭ قاتتى تولقىعان ەدى.
بۇل - شينجاڭدا مۇحتار شاحانوۆتىڭ «ءداۋىر داستاندارى»، «جاڭا قازاقتار» جىر جيناعى مەن «قۇز باسىنداعى اڭشىنىڭ زارى» شىعىپ، 3000-5000 تارالىممەن الدەنەشە مارتە باسىلىپ، جۇرت مۇقاعاليدان كەيىن مۇحتارمەن «اۋىرىپ» جۇرگەن كەزى ەدى. ەرتەسى 3000 ادامدىق «شينجاڭ حالىق سارايىندا» مۇحاڭنىڭ جىر كەشى دۇركىرەپ ءوتتى. زالدا ينە شانشار جەر قالماعانىن بىلاي قويعاندا، ساراي سىرتىندا كىرە الماي تۇرعان حالىقتىڭ دا قاراسى از بولعان جوق. كەش سوڭىندا مۇحاڭنان قولتاڭبا العان جۇرت اقىندى ءبىر ساعات بويى زالدان جىبەرمەي اينالدىرسا، سىرتقا شىققاندا مۇحاڭ وتىرعان كولىكتى جۇرگىزبەي «تىم قۇرىسا سالەم بەرەيىك» دەپ سىرتتاعى جۇرت ءبىراز اۋرەگە سالدى.
ءتىپتى، ول كىسى تۇسكەن قوناق ءۇي ماڭىنا دا كوپ ادام جينالعان سوڭ، ولاردى پوليتسيا كەلىپ تاراتۋعا ءماجبۇر بولدى. شىنىن ايتايىق، ەكى جارىم ساعاتقا سوزىلعان جىر كەشى حالىقتىڭ قۇمارىن قاندىرا المادى. سوسىن ەرتەسى «شينجاڭ قازاق مادەنيەت قوعامى» ارناۋلى كەزدەسۋ ۇيىمداستىردى.
وعان ۇرىمجىدەگى زيالى قاۋىم وكىلدەرىنەن سىرت، التاي، تارباعاتاي، ىلە سياقتى ۇرىمجىدەن الىس ايماقتاردان دا ات تەرلەتىپ كەلگەندەر از بولعان جوق. كەزدەسۋ 4 ساعاتقا سوزىلدى. مۇحاڭ دا شابىتتانىپ ءوز ولەڭدەرىن وقىعاندا جۇرت سىلتىدەي تىنىپ ولەڭ تىڭدادى.
مەن ول كەزدە فوتو ءتىلشىنىڭ دە جۇمىسىن قوسا اتقاراتىن ەدىم. كەزدەسۋدەن كەيىن جۇرت ۇزىن-سونار كەزەككە تۇرىپ فوتوعا ءتۇستى. شاپان جاۋىپ، مۇحاڭا العىس ايتىپ جاتقاندار دا از بولعان جوق. سول ساپاردا شينجاڭداعى گازەت، تەلەارنا، راديو ءبارى سۇحبات الدى. ءبىزدىڭ سۇحباتىمىز «شينجاڭ گازەتىنە» «شاحانوۆ شينجاڭدا» دەگەن تاقىرىپپەن ايقارا بەتكە جاريالاندى. گازەتتى دە جۇرت تالاپ اكەتتى. 3 كۇننەن كەيىن مۇحاڭنىڭ كەشى التايدا ءوتتى. وندا دا زالعا سىيماعان حالىق قارا ءنوپىر بولىپ سىرتتا تۇرىپتى.
«كەش بىتكەن سوڭ سىرتقا شىقسام، جينالعان جۇرت جۇرگىزبەي، قوناق ۇيگە ازەر جەتتىك. تاڭعى 4 تە بىرەۋ ەسىك قاقتى. اشسام ءبىر جاس جىگىت: «اعا، سىزدەن قولتاڭبا الۋ ءۇشىن جۇرت كەزەككە تۇرىپ كۇتىپ تۇر ەدى»، - دەدى. قاراسام كەزەككە تۇرعانداردىڭ سوڭى سىرتتا تۇر. سونىمەن شالا-شارپى كيىنىپ، سول جاتقان بولمەمدە قولتاڭبا بەرۋگە وتىردىم. ءبارىنىڭ قولىندا مەنىڭ جىر كىتابىم. كەيبىرى بالالارىن ەرتىپ كەلىپتى، ولاردىڭ جىرلارىمدى جاتقا وقىعانىن كورىپ قايران قالدىم»، - دەپ ءدان ريزا بولىپ ورالدى مۇحتار اعا.
- وسىنداي قۇرمەتتى اتىراۋعا بارعاندا كورىپ ەدىم، دەگەنمەن، قىتايداعى اعايىنداردىڭ ولەڭگە دەگەن ولەرمەندىگى مەنى راس تاڭ قالدىردى. كەشكى اس ءىشىپ وتىرعاندا سول ارادا جۇمىس ىستەيتىن جاستاردىڭ دا كەزەك-كەزەك ولەڭ وقىعانىن كورگەندە تەبىرەنبەۋ مۇمكىن ەمەس، - دەدى مۇحتار اعا.
سول ساپارىنان مۇحتار اعا ءوزى باسقارتىن «جالىن» جۋرنالىنا كولەمدى ماقالا جاريالاپ، شىڭجاڭدا كورگەن بىلگەنىن جازۋمەن قاتار، «شينجاڭ» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى قالياكبار ۇسەمحان ۇلى دەيتىن ازاماتپەن مازمۇندى سۇحبات جاسادىم» دەپ ءبىزدى دە اۋىزعا العانىن كورگەندە اجەپتەۋىر مارقايىپ قالدىم.
«مۇحتار اعامىز شاپان جاۋىپ، ىقىلاسىن بەرگەن ءتىلشى» دەپ كەيىن جۇرت تا اۋزىنان تاستاماي ءجۇردى. مۇحاڭ قايتارىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۆيزالىق-پاسپورتتىق ورنىنىڭ جاۋاپتىسى بەرىك مىرزاعا بەرە سالشى» دەپ، قولىن قويىپ، ەكى كىتاپ تاستاپ كەتتى. ەرتەسى-اق جەتكىزىپ بەردىم. مەنىڭ ۆيزالىق ورىنداعى جىگىتتەرمەن جاقسى ارالاسىپ كەتۋىمە دە مۇحاڭنىڭ وسى كىتابى سەبەپ بولدى. ءبىراق مۇحاڭنىڭ بۇل ساپارىنا ەكى تاراپتىڭ بيلىگى دە اسا ساقتىقپەن قارادى.
... وسى ساپاردان كەيىن دە مۇحاڭ شينجاڭعا بىرنەشە رەت بارادى، ۇكىمەت كىتاپ جارمەڭكەسىنە دە ارنايى شاقىردى. كىتابىن قىتاي تىلىنە اۋدارۋ جۇمىستارى دا قولعا الىنعان. كەلەسى جىلى قازاقستانعا مۇحاڭنىڭ وتباسىنا دەيىن بارىپ، قانشايىم جەڭگەنىڭ قولىنان ءدام تاتىپ ەدىم. قازاقتىڭ تالانتتى قىزى مارقۇم بەكقال ابىشپەن دە وسى شاڭىراقتا تانىسىپ ەدىم. «شىندىعىن جوعالتپاعان قىز» دەپ تانىستىردى مۇحتار اعا.
قازاقستانعا كەلگەن تاعى ءبىر ساپارىمدا «شينجاڭ حالىق باسپاسىنىڭ» باسشىلارى «مۇحاڭنىڭ كىتاپتارىن قايتالاي باسپاق ەدىك. اۆتوردىڭ رۇقساتى كەرەك، الا كەلەسىڭ بە؟» دەپ ءوتىنىش ايتتى. مۇحاڭا ايتىپ ەدىم، بىردەن كەلىسىپ، رۇقساتناماسىن جازىپ بەردى. ءبىراق مەن سول قاعازدى تاپسىراردا «مۇحتار اعا سالەم ايتتى، قالاماقى جاعىن ويلاسسىن دەدى» دەپ ايتىپ ەدىم:
«ءبىز شەتەلدىك اۆتورلارعا قالاماقى تولەي الامايمىز عوي»، - دەپ شىرىلدادى. «وندا مۇقاڭ كەلگەندە سول زاڭدى كورسەتەسىزدەر عوي» دەپ ءسوزدى كوپ سوزبادىم. ەكى ايدان كەيىن مۇحاڭنىڭ ۇرىمجىگە جولى ءتۇسىپ تاعى باردى. باسپاداعىلارعا حابارلاسىپ، مۇحاڭنىڭ كەلگەنىن ايتىپ ەدىم، سول كۇنى كەشكە «وسىندا ەرتىپ كەلىڭىز» دەپ ءبىر مەيرامحانانىڭ مەكەنجايىن بەردى.
داستارحان باسىندا باسپا باسشىسى مۇحاڭنىڭ باسپادان شىققان جاڭا كىتابىن كورسەتىپ، كونۆەرتكە سالعان قالاماقىنى «از بولسا دا كوپتەي كورىڭىز» دەپ ۇستاتتى. جولدا قايتىپ كەلە جاتىپ مۇحاڭا باسپا باسشىلارىنا وتىرىك ايتقانىمدى ايتىپ، كەشىرىم سۇراپ ەدىم: «مىناۋىڭ ءبىر پايدالى وتىرىك بولدى»، - دەپ ءسوزىن ازىلگە بۇردى.
بۇل مۇحاڭنىڭ قىتايدا شىققان كىتاپتارى ءۇشىن العاش ءارى سوڭعى العان قالاماقىسى بولدى شاماسى.
... ۇمىتپاسام مۇقاڭ 2016-جىلى كۇزدە ۇرىمجىگە تاعى باردى. «مۇقاڭ كەلە جاتىر» دەپ جىگىتتەر حابارلاستى. ول كەزدە مەن التايدا تىلشىلىك جۇمىسىمەن ءجۇر ەدىم، «ەرتەڭ قايتام، كەشتە كەزدەسەيىك» دەدىم. ءبىراق مەن ۋاعدالى ۋاقىتتا ۇرىمجىگە جەتكەنىممەن مۇحاڭمەن كەزدەسە المادىم... ول تۇستا ۇزىن ارقان، كەڭ تۇساۋ وزگەرگەن. ءبىراق قازاقستاندا كەزدەستىك.
استانادا وتكەن ازيا جازۋشىلارىنىڭ 1-فورۋمىندا مۇحاڭا سالەم بەرىپ، كەلىپ العانىمدى ايتتىم. «ول جاقتاعى ەل-جۇرت امان با؟...» دەپ اۋىر كۇرسىندى. بۇل ءبىزدىڭ سوڭعى جۇزدەسۋىمىز بولارىن كىم ءبىلسىن.
قالياكبار ۇسەمحان ۇلى
adebiportal.kz