ناعاشىبەك قاپالبەك ۇلى. «قۇت پەن جۇت» - اڭگىمە
تار كۋپەدە ەكى-اق جانبىز. كورشىم ەكى بەتىنەن قىزىلى تامعان، شالعى مۇرت، الپىستى سىرا القىمداپ قالعان كەڭ يىقتى كىسى ۇستىنە كيگەن قازاقى تون، تۇلكى بوركىن شەشىپ ەدى قۇپ-قۋناق دومالانعان جىگىتتەي بولىپ شىعا كەلدى. تانىسىپ جاتىرمىز.
- قۇم ىشىندە تۇيە وسىرەمىن، - دەپ قويدى ءوزىن تەمىربەك دەپ تانىستىرعان سوڭ. قىلدىرىقتاي جولسەرىك قىز ءۇزىلىپ، شاي اكەپ بەردى.
- تەمەكە، ايىپ بولماسا، ايتىڭىزشى تۇيەنىڭ پايداسى بار ما؟
- ە، نەگە بولماسىن؟ قازىر ەلدىڭ ءبارى اققا بەت بۇردى. قىمىز، شۇبات ىشەدى. ىزدەپ كەلىپ، قوتارا ساتىپ الىپ كەتىپ جاتادى. پايداسى دا شاش ەتەكتەن، تەك كوزىن تابا ءبىل. بەينەتى دە جەتەرلىك.
- ءسىز، كەشىرىڭىز، مەن مىنا قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرىن زەرتتەپ جۇرگەن كوپ عالىمنىڭ ءبىرىمىن. سوندىقتان دا قازىر ءوزى تۇيە دەگەن جانۋار دا كوزدەن بۇلبۇل ۇشىپ بارا جاتقانداي كورىنەدى دە تۇرادى.
- ونىڭ راس. كەڭەس وداعى تارار الدىندا كولحوز، سوۆحوز كۇيرەدى، باسشىلارى بايىپ، مالدىڭ ءبارىن قۇرتتى. اسىرەسە، اسىل تۇقىمدى - مال تورەلەرىنە وبال بولدى عوي. اتام قازاقتىڭ بار بايلىعى سول ەمەس پە!؟
ەكەۋمىز تۇيدەي قۇرداس بولىپ شىقتىق. بيىل جازدا الپىس جىلدىعىن دۇركىرەتىپ توي جاساپ وتكىزىپتى، بالالارى جينالىپ، استىنا شەتەلدىڭ ەڭ قىمبات جەڭىل ماشيناسىن اپەرىپتى.
كورشىم تۇيە ءوسىرۋ جايلى كوسىلە اڭگىمەلەپ كەتتى. ونىڭ ايتقانىنىڭ ءبارى - جۇرەككە قونىمدى، تەك قالامىمدى جالاڭداتىپ ءاي-شايسىز جازىپ الۋعا ۇيالدىم.
جالپى مەن ساپارعا شىققاندى، ەل ارالاعاندى ۇناتامىن. نەشە ءتۇرلى ادامدارمەن كەزدەسىپ، بىلە بەرمەيتىن سان ءتۇرلى وقيعالارعا كۋا بولاسىڭ، اڭىزعا بەرگىسىز اڭگىمەلەر ەستيسىڭ. ءبىز سياقتى قالام ۇستاپ، ويدان قاجىعان جاندارعا دالا دەگەن نەتكەن راحات، ءوزى سيپاتتى اڭقىلداق تابيعي ادامدارى ساعىنتادى، ولاردىڭ ءبىز بىلمەس، حاتقا ءتۇسىپ، باسىلماعان زەردەلەرىندە اتا-بابادان قالعان قۇيما التىن-جاۋهار اڭگىمەلەرى قانداي؟..
ءبىز بولساق شاهاردا تۇرامىز دەپ ماردىمسيمىز. ءۇي دەگەنىڭ - ءتورت قابىرعا، جۇمىس تا سول ءتورت تاس قامالدىڭ ءىشى - كۇندەلىكتى كورەتىنىڭ بەلگىلى ءبىر ادامدار، ويى دا، قيالى دا بەپ-بەلگىلى، تىرمىزىك تىرشىلىك قامى. ال، ۋاقىت شىركىن زىرلاپ، كوزىڭدى اشىپ جۇمعانشا الپىستان اسىرىپ، الىپ قاشىپ بارادى.
- جاتۋعا ءالى ەرتە عوي! ءجۇر مەيرامحاناسىنا بارىپ، اۋقات ءىشىپ، قايتايىق، - دەدى تەمىربەك قۇرداس بولعان سوڭ سەنگە كوشتى.
مەيرامحانا ءىشى جىپ-جىلى، شۋاقتى. دالادا ارقانىڭ اق بورانى ۇلىپ تۇر. تەرەزەنىڭ شەت-شەتىن قىراۋ كومگەن، قىستىڭ ەرتە قامداناتىن كەشى باتىپ بارادى.
شوكىمدەپ اششى-تۇششىسى ازداۋ، ءنارسىز اس ىشەمىن، اسقازانىم كوتەرمەيتىن، ديەتا دەگەن بالە شىقتى. وعان قاراماي كورشىم تاماققا مولىنان تاپسىرىس بەرىپ، ۇستەل ءۇستىن تولتىرىپ تاستادى.
ەكەۋمىز دە ىشىمدىكتەن اۋلاق بولىپ شىقتىق. ول عۇمىرى تاتىپ الماپتى، مەنىڭ دە كىناراتشىل دەنساۋلىعىم كوتەرمەيدى.
استى اسىقپاي مەيىرلەنە جەپ، ارا-اراسىندا ماعان سۇراق قويىپ قويادى.
- قانشا بالاڭ بار؟
- بىرەۋ.
- ۇل ما، قىز با؟
- ۇل.
- اپىر-اي، ءا! «جالعىز ۇلى بار كىسىنىڭ شىعار-شىقپاس جانى بار. ەكى ۇلى بار كىسىنىڭ وكپە-باۋىر، جالى بار. ءۇش ۇلى بار كىسىنىڭ بۇقارادا مالى بار، قوراسىندا قولى بار. ءتورت ۇلى بار كىسىنىڭ اسپاننان سالعان جولى بار» دەمەكشى، نەگە توقتاپ قالدىڭدار؟ ءار وتباسىندا كەمىندە ءۇش-ءتورت ەركەك بالا بولۋى كەرەك. ۇل كوبەيمەي، ءبىز كوبەيمەيمىز. ءبىلدىڭ بە؟ سوندا عانا ءبىز ىلگەرىلەيمىز. مىنا ۇلان-بايتاق جەرىمىزگە كىم يە بولادى جيىرما ءبىرىنشى عاسىردا؟ ءدال وسى كۇنگە دەيىن قازاق اتامنىڭ ۇرپاقتارى ۇزىلمەي مىنا سايىن دالامىزدى ساقتاپ، باپتاپ، بىزگە اماناتتاپ بەردى. اشارشىلىق، سوعىس، قانشا بالە-جالا، زاۋال تۋسا دا، ولار ءوستى، كوبەيدى. ال بۇگىنگى كەزەڭدە ءبىز كوبەيمەسەك، وندا سول اتا-بابا ارۋاعى الدىندا قارىزدار بولمايمىز با؟ مىنا بەرەكەلى ساحارادا كىم كورىنگەن جات جۇرتتىقتار تايراڭداپ، قىزىعىن كورمەي مە؟ جەرى بايدىڭ - ەلى باي. نەگە ءبىر بالامەن توقتاپ قالدىڭدار؟
- كەلىنشەگىم جۇمىستان قالمايمىن دەپ وسى بىرەۋىن قينالىپ تاپتى عوي. سونىڭ ءوزىن ازەر وسىردىك، - دەپ اقتالا باستادىم.
- قازىر شە؟ جاعدايىڭ قالاي؟
- قازىر قۇدايعا شۇكىر، ءۇي-جايىمىز جەتەدى، ورتالىقتا ءۇش بولمەلى ءۇي، قالا سىرتىندا كوتتەدجىمىز بار. ساياجاي ساتىپ الدىق قارعالىدان.
- ەندى نەگە بالانى كوبەيتپەيسىڭدەر؟ وندا كىم تۇرادى كەيىن؟
- كەلىنشەگىم ءوزىممەن جاستى، قارتايىپ قالدى عوي.
- بالا تاۋىپ بەرە الاتىن جاس ال. قازىر نە كوپ بويداق قىز - كەلىنشەك كوپ، تاس لاقتىرساڭ سولارعا تيەدى. «اكەدەن پۇل قالعانشا - ۇل قالسىن» دەگەن عوي. ادامزات بولىپ ءومىرگە كەلدىڭ بە، ءۇبىرلى-شۇبىرلى ۇرپاعىڭدى كوبەيت. بۇل - تابيعاتتىڭ بۇلجىماس زاڭى. «التى ۇل تۋعان انانى - حانىم دەسە بولادى، ەرىن سىيلاعان ءايەلدى جانىم دەسە بولادى». بىلەسىڭ بە، سەنىڭ ەكى ءومىرىڭ جوق، ال سول جارىق دۇنيەگە كەلدىڭ بە، بالا-شاعاڭدى ءوربىت، ءوسىر. ءونەگەلى وتاۋدان سابيدىڭ كۇلكىسى ءۇزىلمەيدى. تاعى بىر جاس ال، جالعىز ۇلمەن قالاي قاقايىپ قالاسىڭ؟
- وعان كىم رۇقسات بەرەدى دەسەڭشى؟ ءايەلىمنىڭ توبە شاشى تىك تۇراتىن شىعار!
تەمىربەك شالقالاي راحاتتانا كۇلگەندە ەكى ءىيىعى تۇيەنىڭ ءوركەشىندەي سەلكىلدەپ كەتتى.
- ءوزىڭ ءبىر اتادان قانشاسىڭ؟
- جالعىزبىن. بەس قىزدىڭ ورتاسىندا جالعىز تال.
- مىنە كوردىڭ بە، جالعىز-جالعىز، اندىز-اندىز. قۇرداس، ءوز قامىڭدى ءوزىڭ ويلاماساڭ كىم ويلايدى؟
- سوندا، ءسىز ماعان توقال ال دەپ وتىرسىز با؟
- ال! نەسى بار. بەس-التى بالا تاۋىپ بەرسىن. بايقايمىن جالپى دەنساۋلىق، كۇش-قۋاتىڭ جەتەدى، بايلىق قورىڭ دا بار ەكەن. سەن كەتكەننەن كەيىن اناۋ ۇيلەرىڭدە كىم تۇرادى؟
- ەندى، وعان... ويلانباپپىن...
- ءا، ءبىلدىم. ايەلىڭنەن قورقاسىڭ ءا؟ «قۇرالاي باستاعان كوش وڭبايدى، ايەل بيلەگەن ءۇي وڭبايدى». بيلىكتى وعان بەرگەنسىڭ-اۋ. جۇرەك جوق. جۇرەكتەن بۇرىن نيەت جوق. عالىممىن دەيسىڭ، سالت-ءداستۇردى زەرتتەۋشىمىن دەيسىڭ؟ ال ەڭ كوكەيتەستى ماسەلە، ءدال بۇگىن ۇرپاق كوبەيتۋ ەمەس پە؟ بايبىشەلەر ءسابي تابا المادى ما، وندا كۇيەۋلەرىنە تاعى دا ۇل-قىز كوبەيتۋ ءۇشىن مۇرسات بەرسىن! ءبارىبىر وسى ءبىر قاتىنىمەن قاتىپ-سەمىپ قالعان ەركەك كىندىكتى كورمەدىم، جىڭىشكەلەپ باسقاعا ءبارى بارىپ ءجۇر عوي وزدەرىنشە بىلدىرمەي.
ول داياشىمەن ەسەپ ايىرىسا باستادى. ۆاگون-مەيرامحانا ءىشى ماناعىداي ەمەس، ادامدارعا تولا باستادى. ءار ۇستەل ءۇستى - سىقاعان سىرا، اراق-شاراپ، بوتەلكەلەرگە تولى. گۇجىلدەسكەن، تەمەكىلەرىن شيراتا تارتقان قىزارا بورتكەن جۇرت. شاشتارىن سەلتيتىپ ساپ-سارىعا بوياپ العان قىز-كەلىنشەكتەر دە - قىزۋ، ءجىپ-جىڭىشكە، ۇزىن شىلىمدارىنان كوك ءتۇتىندى بۇرقىراتىپ، انايى كۇلىسەدى. قازىر - شاشتى كۇلگىن نە سارىعا بوياۋ، تەمەكى تارتۋ - سانگە اينالعان، قىسىلۋ-قىمتىرىلۋ جوق، اراق-كونياكتى دە قالىسپاي سىلتەپ وتىر. وزدەرى شەتىنەن شىلپيگەن قىلدىرىقتاي - قايتىپ انا بولادى، بۇلار قانداي بالا تابادى؟
ءتۇتىن بۋعان، ۋ-شۋ مەيرامحانادان شىعىپ، كۋپەمىزگە كىرگەندە پويىزداعى بار شام جارق ەتە قالدى.
قىسقى ساقىلداعان سارى اياز قۇرساعان دالاداعى ىمىرت. استانا-الماتى اراسىندا زۋلاعان يسپان پويىزى. كەشكە استانادان وتىرىپ، تاڭەرتەڭگىلىك الاتاۋ باۋىرىنداعى الماتىعا ەنتەلەي زىرلاپ جەتكىزىپ سالادى. جايلى، تىپ-تىنىش. بۇل ومىرىمدە قانشاما ءىسساپارعا شىعىپ، سان ءتۇرلى پويىزدارعا، كولىكتەرگە ءمىندىم، تالاي-تالاي ماشاقاتقا تاپ بولدىم. مىنە، 21 - عاسىرعا دا اياق باسىپ، وركەندەۋدىڭ ءتاتتى ءدامىن تاتا باستادىق.
اياداي كۋپەدە كەزەك-كەزەك شەشىنىپ، جايعاسقان سوڭ كورشىم ۇزىلگەن اڭگىمەسىن ءارى جالعادى.
- سونىمەن، قۇرداس، قالاي جاس ايەل الاسىڭ با؟ - دەپ توتەسىنەن سۇراق قويعاندا، ساسىپ قالدىم.
- ىم-ىم... كىم ءبىلسىن؟
- «كىم ءبىلسىن؟» - ول مىرس ەتە ءتۇستى. - كىم ءبىلۋشى ەدى، ءوزىڭ بىلەسىڭ. ءار ادام ءوز تىرلىگىنە ءوزى جاۋاپتى.ادامنىڭ جەر بەتىندەگى باسقا جان-جانۋار، ماقۇلىقتاردان ايىرماسى - ونىڭ اقىل-ەسى، ويلاي بىلەتىنى، جوسپار-قيالى بارلىعى. ەڭ باستى پارىز - ۇرپاق قالدىرۋ. ءبىلدىڭ بە؟! ۇرپاعىڭ كوپ بولسا - شامداي جانارسىڭ، از بولسا بورداي توزارسىڭ. بۇعان نە دەيسىڭ؟ ۇرپاعىڭ جوق بولسا - تومپيعان توپىراقپىن دەسەڭشى. بالاسى كوپ ارلى بولادى، بالاسى جوق زارلى بولادى. بار باقىتىڭ - ۇرپاق، ۇرپاقسىز جان - توپىراق.
نە دەيىن مەن بەيباق؟ شىركىن-اي مەنىڭ دە بەس-التى قاراعايداي-قاراعايداي ۇلدارىم بولسا، ولار دا ءۇيلى - باراندى بولىپ، نەمەرەلەر سۇيگىزىپ كوبەيىپ جاتسا... ءبىر قاۋىم جۇرت - ءبىر اۋىل بولىپ كەتسەك قوي...
اكەم دە - قاراتۇياق سوپايعان جالعىز. اشارشىلىق جىلدارى التى باۋىرى بىردەي اشتان قىرىلىپتى. اعاسى رىسبەك سوعىستان قايتپادى. سوعىسقا قاتىسقان مۇگەدەك اكەسى ءىشىپ السا «مەنىڭ ءۇرىم-بۇتاقتارىمدى اشارشىلىق پەن سوعىس جالمادى. سەن ەندى كوبەيىپ، وسەسىڭ» - دەپ كەپ وتىراتىن. ۇل بولسا ەكەن دەپ تىلەگەنىمەن بۇدان كەيىن كىلەڭ بەس قىز تاپتى. اقىرى جوق-جىتىكتەن اجىراماعان اكە-شەشەسى ەرتە كوز جۇمدى دا، شيەتتەي قارىنداستارى مۇنىڭ موينىندا قالدى. بۇل تۋعاندا اتىن «ولگەن اتام ءتىرىلدى» دەپ ىرىمداپ اتاگەلدى دەپ قويىپتى اكەسى قۋانعاننان. سىرتتاي ينستيتۋتتا وقىپ ءجۇرىپ، كولدەي-كولدەي ماقالالار جازىپ كوزگە ءتۇستى، عىلىمي مەكەمەگە جۇمىسقا شاقىردى. قالانىڭ تىكاياق ينستيتۋتتا ىستەيتىن قىزىنا ۇيلەندى. قايىن جۇرتى بەدەلدى بولدى، كەلىنشەگىنە پاتەر بەردى. كەلىنشەگى ءجۇرىپ-ءجۇرىپ ءبىر ۇل تاپتى، وعان دا شۇكىر. قايىن جۇرتىنىڭ ارقاسىندا ءوستى، قازىر ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى. جاعدايىن ابدەن تۇزەپ، كۇيلەنىپ الدى.
تەك مىنا شالعى مۇرت تۇيەشىنىڭ ءسوزى ەسكى جارانىڭ اۋزىن اشىپ، كوكىرەككە تىكەندەي قادالىپ، سىزداتىپ الىپ بارادى. جالعىزدىق. جالعىزدىق قۇدايعا عانا جاراسادى. نەگە مەن جالعىزبىن؟ نەگە بالام سوپايعان بىرەۋ عانا؟ نەگە؟
الاسۇرعان تىرشىلىك قامى، وكىمەتتىڭ شارۋاسى دەپ شاپقىلاپ ءجۇرىپ ەگدەلىك اتتى سامارقاۋ تارتار الەمنىڭ ەسىگىن اشىپ، تورلەتىپ بارا جاتقانىڭدى دا بايقاماي قالادى ەكەنسىڭ. اش-جالاڭاش وسكەننىڭ زاردابىن ەندى تارتىپ، مىڭ سان دەرت اتوي بەرىپ، سولارمەن ارپالىسىپ كەتكەن جايى بار. دىمكاس جۇرەك، توزعان جۇيكە، الابۇرتقان كۇپتى كوڭىل...
زىر جۇگىرىپ، كەشكە دىڭكەلەپ ۇيگە كىرسەڭ شاڭقىلداعان سۋىرداي ايەلىڭ جەر-جەبىرىڭە جەتىپ، جەتى اتاڭدى قازىپ، قىسىر جىلانداي ۋلى، ۇرەيلى زارىن توگىپ، شاپتىعىپ قارسى العاندا قاراداي جاسىپ، جەرگە ءسىڭىپ كەتە جازدايسىڭ. «اناۋ وزگە ايەلدەردىڭ بايى اقشادان كوشە الماي، كۇرەپ تابادى. سەن بولساڭ كوزىلدىرىگىڭە ءسۇرىنىپ، اق قاعازدى قاجاپ، تەرىنىڭ ءيىن جالاعان سيىر قۇساپ ءبىر عانا ايلىعىڭا قاقتالىپ جۇرگەنىڭ. ويپىرماي، ەڭ قۇرىسا، مەنىڭ ايتقانىما كونسەڭ قايتەدى؟!»
اڭگىرەدەي سۇپ-سۋىق ۇيدە ازىرەيىلدەي دودا-دودا شاشى قوبىراعان ايەلى شاڭقىلداپ سۇيەگىن ۋاتىپ، كوڭىلىن جاسىتىپ، جەر-جەبىرىنە جەتىپ جاتقانى. قوس قولىن توبەسىنە قويىپ، بەزىپ كەتەيىن دەسە بارار جەر، باسار تاۋى جوق.
سوناۋ ءبىر قيىن-قىستاۋ جىلدارى، ەلدىڭ ءبارى قۇساپ بۇل دا ايلاپ-جىلداپ ايلىعىن دا الا الماي، قارا سۋعا قامالىپ، سۇمپيىپ قالعان ساتتە ايەلى بەلىن بۋىپ، قىتايدىڭ الا دورباسىن ارقالاپ، ساۋدا-ساتتىققا شىعىپ كەتتى. بالەنباي جىل ىستەگەن جۇمىسىن دا تاستادى، جالعىز ۇلدى دا جىلاتىپ، قارتايعان شەشەسىنە اپارىپ تاپسىردى. سول الا دورباسىن سۇيرەپ قىتاي استى، تۇركياعا باردى، قارا شاڭىراعى بازار ءيىستى - قويماعا اينالدى. بۇل دا بۋىنىپ-تۇيىنگەن ايەلىن قارسى الىپ، شىعارىپ سالىپ، جۇكتەردى تاسۋشى بولىپ الدى.
كەشە عانا تومپيعان ايەلى كالكۋلياتوردى سىرت-سىرت ساناپ، اقشانى بەلبەۋىنە، دوللاردى كەۋدەسىنە ءتۇيىپ، ۇيدە بايىزداپ تۇرماۋعا اينالدى. گونكونگتان (شياڭگاڭ) زات اكەپ تاستاي سالا، ەميراتقا ۇشۋعا دايىندالادى.
- اليك، مىنانى اناعان، مىنانى اناۋ كوكبازارداعىعا، ال انەبىرەۋدى بىشكەكتەگىلەر كەلىپ الادى، - دەپ قالىڭ داپتەرىنە جازىپ، قولىنا ۇستاتىپ كەتەدى. مۇنىڭ اتاگەلدى ەسىمى تەك كۋالىگىندە عانا، اۋىزەكى ءبارى «اليك» دەيدى. قاپ-قاپ جۇكتەردى رەتتەپ، كۇزەتىپ، كوتەرە ساتىپ الۋشىعا وتكىزىپ بەرۋگە كوندىگىپ-اق كەتكەن، ءوزىنىڭ داعدىلى جۇمىسىنان دا قالمايدى.
جالعىز ۇلى - دياردى كانيكۋل-دەمالىستارىندا عانا كورەدى، ۇيىنە اكەلىپ، اندا-مۇندا ارالاتقان بولادى. ول ول ۇركەك قويانداي، توماعا تۇيىق. كولەڭكەدە وسكەن شوپتەي قۇپ-قۋ، كوزىندە مۇڭ، قازاقشا سويلەي المايتىن قاۋقيعان قۇرسۇيەك بوتەن، مۇلدە جات جان. ۇيىندە ەكى-ءۇش كۇننەن ارتىق بولا الماي اۋىرادى، دىمكاس. دەرەۋ ناعاشى اجەسىنە قايتا اپارىپ تاستايدى.
تەك، الگى ءتۇس الەتىندە تاماقتاناردا بۋفەتشى قىز تاناكوزدى كورگەندە جانى جادىراپ سالا بەرەدى. كەيدە سودان قارىزعا اس-سۋ ءىشىپ تۇرادى، اندا-ساندا جالاقىمنان قايىرىپ بەرەمىن دەپ پۇل سۇراپ الادى، ونى ارينە ۋاقتىسىندا قايتارادى. ەرەكشە جىلى قاباق، جاراسىمدى ءازىل، مەيىرىم شۋاق توگىلىپ تۇرادى وسى تاناكوزدە.
- اعاسى-اۋ، نەگە قاباعىڭىز ءتۇسىپ كەتكەن؟ - دەيدى اقجارقىن ادەتىمەن.
- تاناجان، نەمەنەگە قۋانامىن؟ ايلىق جوق، ۇيدە كەمپىرىم جوق، بالا دا جوق ۇيدە...
- جوق-جوق دەپ ايتا بەرمەڭىز، اعاسى. جوق دەگەن جانعا جوقشىلىق جابىسىپ قالادى دەيدى. ايدا دا داق بولادى، - دەيدى ازىلدەپ. كۇلگەندە اق قالاداي تىستەرى جارقىراپ، ءتىپتى ادەمى بولىپ كەتەدى. انانى-مىنانى سىلتاۋراتىپ بۋفەت الدىندا اينالسوقتاپ ءجۇرىپ الادى.
- ۇيگە قايتقىم كەلمەيدى. ءۇيىم ءۇي ەمەس قارا تۇنەك زىندان سەكىلدى، كوڭىلىم قۇلازيدى، - دەيدى بۇل تاناكوزگە سىرىن اشىپ.
- وندا اعا، كينوعا بارىڭىز، سەرگيسىز.
- كىممەن بارام؟
- شاقىرساڭىز، ءبىز دە بارامىز.
- شىنىڭ با، كەل، بۇگىن بارايىقشى.
ۋادە بويىنشا اباي اتامنىڭ ەسكەرتكىشىنىڭ الدىندا كەزدەسىپ، «ارمان» كينوتەاترىندا قاتار كينو كورىپ وتىردى. اتاگەلدىنىڭ كينو، تەاترعا باس سۇقپاعانىنا نە زامان، كينوزالى ءاپ-ادەمى، جيناقى.
فيلمنەن كەيىن اسپان استى اسپالى جولمەن كوكتوبەگە شىقتى. كوكتوبەدەن بۇكىل تۇنگى الماتى جارقىراپ، الاقانداعىداي كورىنەدى. قىز سىقىلىقتاپ كۇلە بەرەدى، يىعىنا تۇسكەن شاشىن سىلكىپ تاستاعانى، بۇعان رياسىز پەيىلدەنە قاراعانى قانداي!..
ءبىر قاراسا تاناكوزدىڭ قولىن ۇستاپ بارادى، ەندى بىردە ول ەركەلەي كەلىپ مۇنى قولتىقتاپ الدى.
ەكەۋى اپتاسىنا ءبىر-ەكى مارتە سەرۋەندەۋدى ادەتكە اينالدىردى. ول بار جەردە ءازىل بار، ادەمىلىك بار. دۇنيە تۇگەل جايناپ، قۇلپىرىپ كەتەدى. تاناكوز دە ۇيرەنىسە كەلە سۋىرتپاقتاپ سىرىن اشاتىن بولدى، كەلەر جىلى جاسى وتىزعا كەلەدى. جاس جىگىتتەردەن ولەردەي كوڭىلى قالعان، ءبارى وتىرىكشى، سۋايت، ءىشىن قۇرت جەگەن اعاش سەكىلدى، سىرتتارىنان جىلتىراعانىمەن رۋحى دەرتتى سۋماقايلار وڭكەي. قۇربىسى ەكەۋى جەكە ءبىر بولمەلى پاتەردى جالداپ تۇرىپ جاتقان جايى بار.
تاناكوزدى ويلايتىن، ساعىناتىن، ىزدەپ تۇراتىن ادەت تاپتى. ايەلى الىسقا ساپارلاپ ۇشىپ كەتسە تاناكوز مۇنىڭ ۇيىندە تۇنەپ قالادى.
جانى جادىراپ، كوڭىلى تاسىعانى-اي. ءۇيدى ايناداي عىپ جۋىپ-شايىپ، ءارىن كەلتىرىپ، ەكەۋى جۇمىسقا بىرگە قاتىناپ ءجۇردى. ايەلى كەلسە، باسقا جەردە كەزدەسەدى، تاناكوزدىڭ جالدامالى پاتەرىنە بارىپ، پورا-پورا شاي ءىشىپ وتىرادى.
ىلعي ىبىرسىپ، بەي-بەرەكەتى شىعىپ جاتاتىن ءۇيىنىڭ ءارى كىرىپ، تاماعى دايىن، وزىندە دە ءبىر قۇلشىنىس پايدا بولىپ، ال تاناكوزدىڭ كوزى نۇرلانىپ، ءتىپتى قۇلپىرىپ جاسارا ءتۇستى. بۋىلتىق-بۋىلتىق بولىپ، دەنەسى ولپى-سولپى ءۇستى-باسى كۇلىمسى تەر ساسىپ جۇرەتىن ايەلى ارتىنىپ-تارتىنىپ قاپ-قاپ جۇكتەردى الىپ كەلگەندە تەزىرەك وسىلاردى وتكىزىپ، تاعى دا ساپارمەن كەتسە ەكەن دەگەن مىسىق تىلەۋ پايدا بولدى. ىركىلدەگەن تولىق دەنەسى جايىلىپ، باياعى توقپاقتاي قالىڭ دا ۇزىن شاشى قىرقا-قىرقا ەركەكتىكىندەي ەدىرەيىپ، ونىڭ ءوزىن بىردە كۇلگىن، نە كۇرەڭ، نە سارىعا بوياپ-بوياپ، ءتۇبى ءجيدىپ ءتۇسىپ ەربيگەن، الەمتاپىراق بىردەڭەگە اينالدى. «مىناۋىڭ نە سۇمدىق؟» دەپ كورىپ ەدى، شايتانى باسىنا شىعىپ، جارتى ساعات شاڭكىلدەگەندە بەكەر-اق تيىسكەن ەكەم دەپ ويلادى. «شاشتى تاراپ، كۇتۋگە ۋاقىت جوق. بىزدە ۋاقىت - اقشا. مەنىڭ قۇربىلارىمنىڭ ءبارى قازىر شاشتى وسىلاي ىڭعايلى قىسقارتىپ العان» - دەپ بەتباقتىرمادى. ءجۇردىم-تۇردىمعا ىڭعايلى دەپ شالبارلانىپ، باسىنا كەپكى، ۇستىنە مايكى كيىنىپ، بەلىنە سالپىنشاق-تۇيىنشەكتى بەلبەۋ تاعىنعان قارا كوزىلدىرىكتى تىكىرەيگەن قىسقا شاش ايەلىندە بۇل كۇندە باياعى كەزدىڭ جۇرناعى دا جوق، باسقا پلانەتادان كەلگەن بوتەن قۇبىجىق سەكىلدى. ءۇستى-باسىنان ارزان ءيىسسۋ، جۇكتەردىڭ قولامتا ساسىعى كەتپەيدى. سوڭعى كەزدەرى شارشاعاندى باسادى دەپ اراق ءىشۋ، جۇيكەنى جوندەيدى دەپ تەمەكى تارتاتىن ادەتكە بوي الدىردى. جايىلىپ ىركىلدەگەن دەنەسىنە شالبار كيگەندە ءتىپتى سوراقى، ۋىت پەن ءتۇتىن ءيىسى قولقاڭدى الىپ، قاسىنا جاتپاق تۇرماق، جولاي المايسىڭ. ءوزى ەركەكشورالانىپ، نەبىر الەمەت بىلاپىت بوقتاۋلاردى قارشا جاۋدىراتىن بولىپ الدى. كەيدە ءوزى تەكتەس ساپارلاس ايەلدەرمەن باس قوسىپ، اراق-شاراپ ىشكەندە ءتىپتى انايى قىلىقتارىنان، بىلاپىت اڭگىمەلەرىنەن بەزىپ كەتەسىڭ. ال، ونىڭ كۇندىز-ءتۇنى ويلاعانى - قۋ دۇنيە، پۇل، بايلىق!..
- اقشا تاپقانىما قۋانساڭشى، سورماڭداي! ارقا ەتىم ارشا بولىپ جۇگىرىپ ءجۇرمىن. ءالى-اق بايىپ كەتەمىز، - دەيدى ايەلى قاراقوتىرلانىپ، سۇيەلدەنە باستاعان سۇق ساۋساعىن شوشايتىپ. كەلۋىنەن كەتۋى جىلدام.
ءۇش بولمەلى ءۇي سىقاسقان جۇك، ۇيىلگەن الا قاپتار. ساۋداسى دا دۇرىلدەپ ءجۇرىپ-اق كەتكەن سىڭايدا. كوتتەدج بەن ساياجايدا دا تۇرمايدى، بوتەن شەتەلدىكتەرگە جالعا وتكىزىپ، ولاردان دوللارىن ساناپ الاتىن دا ايەلى.
جاز ءوتىپ سالقىن لەپ بەتكە سوعىپ، كۇز تۇسكەنىن بىلدىرگەن جاۋىندى كۇننىڭ بىرىندە تاناكوز:
- اعاسى، - دەدى داۋسىن وزگەرتىپ. - اعاسى، بىردەمە ايتسام رەنجىمەيسىز بە؟
- جانىم-اۋ، نەگە رەنجيمىن. ايتا عوي.
قىز مۇڭايا، مويىلداي كوزدەرى جاۋدىرەپ، بۇعان ۇزاق قارادى. ايتسام با، ايتپاسام با ەكەن دەگەن كوكەيىندەگى كوپ سۇراق مازداپ، جانارىندا تۇنىپ تۇردى. نەگە عانا مۇڭايىپ، رەنجىپ ءجۇر ەكەن؟
- جانىم، ايتا عوي...
- قالاي عانا ايتارىمدى بىلمەي ءجۇرمىن، اعاسى. اعاسى دەمەي، ەندى وتاعاسى دەسەم دە بولادى. اياعىم اۋىرلاپ قالدى. دارىگەرگە كورىنىپ، تەكسەرىلىپ كەلدىم.
جىلان شاققانداي سەلك ەتە ءتۇستى، داۋسى ءتىپتى قاتتى شىعىپ كەتتى.
- بۇل قالاي سوندا؟!
- اللا وسىلاي اماناتتاپ، ۇيعارىپتى. بالالى بولاتىن بولدىڭىز، وتاعاسى.
- قوي، بۇل مۇمكىن ەمەس! - دەدى ءازازىلدىڭ الدىندا تۇرعانداي قالشىلداسىن.
- اعاسى، جو-جوق، وتاعاسى! ءسىز وسىنداي ما ەدىڭىز؟ سابىر ساقتاڭىز، سابىر. ەندى نە ىستەيمىز، سونى ەكەۋمىز جاقسىلاپ ويلانايىق.
- نە ىستەۋشى ەدىك؟ نە ىستەيمىز؟ دەرەۋ الدىرتىپ تاستاۋ كەرەك ول پالەنى! - دەپ قويىپ قالدى.
- نە دەيسىز، اعاسى! نە دەيسىز! نە سۇمدىقتى ايتىپ وتىرسىز. تىلىڭىزگە يە بولىڭىز، كۇپىرلىك بولادى، اعاسى، - دەپ تاناكوز بوتاداي بوزداپ جىلاپ جىبەردى. - نەگە ويتەسىز، اعاجان. جالعىز تال ۇلىڭىز ديارعا سەرىك بولسىن، ومىرگە كەلسىن! ءسىز ءۇش كۇن ويلانىڭىز، اعاجان، اقىلعا سالىڭىز. مەن بارىنە دايىندالدىم، اعاسى. ءسىز مەنەن جيىرما جاس ۇلكەنسىز، كوپتى كورگەن، اقىلدى ازاماتسىز. «التىن باستى ايەلدەن، باقىر باستى ەركەك ارتىق» دەگەن اتالارىمىز. ءسىز قالاي دەسەڭىز، سولاي بولادى. سىزدەي اسىل جانمەن جاراستىرىپ، بويىما قۇرساق كوتەرگەنىمە اللاعا مىڭ دا ءبىر راحمەت. بىزدە نە اقىل بولادى، مويىنسىنىپ كونەمىز دە. كوز جاسىمىزدى كولدەي ەتىپ، جىلاپ الىپ، قالاي دەسەڭىز سولاي بولار، اعاسى. «ايەلدىڭ شاشى ۇزىن، اقىلى قىسقا» دەگەن عوي، ءبىز سۋعا سالعان قارا قايىستاي سوزىلىپ، بارىنە كونبىس حالىقپىز عوي. جانىم سىزبەن بىرگە اعاسى، - دەپ سولقىلداپ، وكسىپ-وكسىپ ايتقانى ءالى كۇنگە ەسىنەن كەتپەيدى.
ويپىرىم-اي،مىنا قىز قالاي-قالاي دامدەپ، ماشتەپ سويلەيدى، قاي قياعا تارتىپ بارادى؟ نەگە عانا بوتاداي بوزداپ جىلايدى؟ ويى ونعا، ساناسى سانعا ءبولىندى.
تاناكوز باسىن مۇنىڭ يىعىنا قويىپ، سولقىلداپ جىلاپ الدى دا:
- اعاسى، ۇرعاشىلار ءوستىپ جىلاپ، كوز جاسىن توگىپ السا عانا ءىشى بوساپ، جەڭىلدەنەدى، ايتپەسە قۇسا بوپ ولەرمىز. ىشتەگى تاس شەمەن شەرىمىزدى كوز جاسىمىزبەن جۋىپ كەتىرەمىز. ايەل جولى - جىڭىشكە. نە ىستەيمىز، ءۇش كۇن ىشىندە جاۋاپ بەرىڭىز. كوڭىلىڭىزگە الماڭىز. ءبىز ەركەكتەردىڭ تىرناعىنا دا تاتىمايمىز عوي، - دەدى دە بەتىمنەن ءشوپ ەتكىزىپ ءسۇيىپ، جاۋىنعا دا قاراماي جالاڭ باس كۇيى قوشتاسپاستان قالت بۇرىلا، جەدەل باسىپ ءجۇرىپ كەتتى. مەن بولسام بالبال تاستاي مەلشيىپ قاتتىم دا قالدىم.
استاڭ-كەستەڭى شىققان ءوز قيالىما تۇنشىعىپ، ءۇن-ءتۇنسىز قاتىپ قالىپپىن. پەرى سوققان جانداي ەسەڭگىرەپ ءدامحانالاردىڭ بىرىنە كىرىپ، ۋىتتى اراق ىشكەنى ەسىندە. قانشا ىشسە دە ەسىنەن ايىرىلىپ، ماس بولا المادى.
ميىنىڭ ىشىنە مىڭ-مىڭ ارا كىرىپ كەتكەندەي، ىزىڭ-ىزىڭ، ەشتەڭەنى كورمەيدى، ەشكىمدى ەلەمەيدى. ويسوقتا بوپ، ۇيىنە ابدەن قالجىراپ، سۋ-سۋ بوپ كەلىپ، قۇلادى.
ەگەردە تاناكوز ءىشى شەرميىپ جۇكتى بولسا ەل پىش-پىش ەتىپ، وسەك ورتتەي قاۋلاپ، مۇنىڭ بەتباق ايەلىنە جەتپەي مە؟ ال، دولى قاتىنىنىڭ جىندى مىنەزى وزىنە ءمالىم، جاي كۇننىڭ وزىندە تۇرسا تومپاق، وتىرسا وپاق قىلىپ، شاڭىن قاعىپ الاتىن. وندا باسىنا شاي قايناتىپ، ەكى قولىن توبەسىنە قويعىزىپ، تەنتىرەتىپ جىبەرەر. قىزىلكۇرەڭدەنىپ تالاۋراعان بەتى كوگەرىپ، سازارىپ، سەكسيگەن شاشى تىكىرەيىپ، تەگەنەدەي بوكسەسىن اۋدارىپ-توڭكەرىپ، مۇنى شاۋىپ جىبەرەر جىندى سايقالدىعىنا سالىپ، اتتانعا ويباي قوسار. ودان ءبارىن كۇتۋگە بولادى، جۇمىستان دا، ۇيدەن دە بارىنەن تىرقىراتىپ قۋدىرار.
ال، قايتسەم دە بويىما بىتكەن بالانى تابامىن، سەن ءوز اتىڭا كۋالىگىن الاسىڭ دەپ تەپسىنىپ، بەدىرەيىپ قاسارىسىپ وتىرىپ الا ما دەپ تاناكوزدەن سەسكەندى. ويناقتاپ ءجۇرىپ وت باسقانىم-اي. قالاي عانا قۇتىلادى بۇل تۇزاقتان؟
قىزمەتىنەن ءوزى سۇرانىپ تۇركىستان جاققا ەكى ايعا ءىسساپارعا كەتتى دە قالدى. تاناكوزگە ايتپادى دا، حابارلاسپادى دا، ءىزىم-قايىم جوعالدى.
كۇن ءوتىپ، جەل قاعىپ قاراكۇرەڭ بوپ وڭتۇستىكتەن ورالسا، تاناكوز جوق، بۋفەتشى قىز اۋىسىپ كەتىپتى. ورنىندا سىلاڭ قاققان قاز ومىراۋلى تولىق ورىس كەلىنشەگى ول جونىندە ەشتەڭە بىلمەيتىنىن ايتقاندا ءتىپتى ساستى.
تاكسيلەتىپ تاناكوز جاتقان ىقشاماۋدانداعى پاتەرىنە بارسا، جانىنداعى قۇربىسى قارسى الدى.
-تاناكوز، كەشە كەتىپ قالدى! - دەدى بۇعان سۋىق قاراپ. - ماعان جىلاپ ءجۇرىپ جان سىرىن اقتارىپ ايتتى. سىزدە ەركەكتىك نامىس، جۇرەك جوق! ءسىز ادام ەمەس ەكەنسىز! - دەگەندە قارا جەر قارس ايىرىلىپ كەتسە دەپ، كىرەرگە تەسىك تاپپادى. - ما، مىنانى سىزگە بەر دەپ تاپسىرىپ ەدى،- دەپ قولىنا حات بەرىپ، ەسىكتى اسىعىس تارس جاۋىپ، كىلتتەپ الدى.
دالاعا شىققاننان كەيىن ءبىراز سەندەلىپ ءجۇرىپ، اعاشتىڭ كولەڭكەسىندەگى ساكىگە وتىرىپ الىپ، حاتتى وقىدى. بۇل حاتتان بومباداي شوشىندى.
«اعا!..
ءسىز وسىنداي ما ەدىڭىز؟ ءۇش كۇن ەمەس تابانداتقان الپىس كۇن كۇتتىم عوي. ىزدەسەم تاپپادىم. نەگە مەنەن قاشتىڭىز، نەگە شوشىندىڭىز؟ مەن دە بالا ەمەسپىن، ءبارىن-ءبارىن بىلەم، تۇسىنەمىن عوي. قالاي ايتساڭىز دا ماقۇل دەپ كونەتىن ەدىم. اقىلداسۋعا، ەكەۋلەپ كەلىسۋگە بولاتىن ءىس ەمەس پە، اعا! قايتەمىن ەندى؟ اپكەممەن سويلەستىم، سول جاققا كەتىپ بارامىن. اللانىڭ راحمەتى تۇسكەن بوپەمىز - ۇل! دارىگەرلەر انىقتاپ بەردى. ونى الدىرتسام، قارعىس اتىپ، بالاسىز قۋباس وتەرمىن، اعا! وسىنداي ۇلدىڭ اكەسى سىزدەي ادامزاتتىڭ سۇلتانى - عالىم بولعانىنا شۇكىر! سول ءۇشىن مىڭ راحمەت! بىلەسىز بە، مەن ءسىزدى كەرەمەت جاقسى كورەمىن عوي. سۇيەمىن! ماڭگىلىك ءسىزدى جۇرەگىمدە الديلەپ وتەرمىن! مەنى ىزدەمەسسىز، ىزدەسەڭىز دە تاپپايسىز.
ءسىزدىڭ تاناكوزىڭىز».
* * *
حاتتى مىڭ مارتە وقىعان شىعار. تاناكوزدىڭ اۋىلى رەسەيدە استراحان وبلىسىندا. وعان ىزدەپ بارۋعا قاۋقارى قايدا، تەلەفون، ناقتى تۇراعىن دا ءومىرى سۇراماپتى.
ينە جۇتقان يتتەي قانقۇسا بولىپ، ءوزى ءبىر حابارىن بەرەر-اۋ دەگەن جىلىم ۇمىتپەن كۇندەر جىلاپ ءوتتى، ايلار اڭساۋمەن ءوتتى.
بىردە كۇتپەگەن جەردەن الگى مۇنى ۇرىسىپ قۋىپ شىققان پاتەرلەس قۇربىسى تەلەفون شالعانى:
- تاناكوز ۇل تاۋىپتى! قۇتتى بولسىن! اتىن ءسىزدىڭ ۇلىڭىز ديارعا ۇقساتىپ دامير قويىپتى! ءسىز مەشىتكە تاناكوزدى ەرتىپ اپارىپ، نەكەڭىزدى جاسىرىن قيدىرىپ الىپ، ەكىنشى ايەلىڭىز ەتىپ ۇستاۋعا بولار ەدى عوي. «بالانى دا ءوزىمدى دە ءوزىم باعۋعا كۇشىم كەلەدى، تەك ەركەك بولىپ كەلىپ-كەتىپ جۇرسە عوي. اتەكەڭ»، - دەپ ارمانداپ جىلاپ-جىلاپ كەتتى عوي قايران دوسىم. ءسىز نامىسى جوق، ەركەك ەمەسسىز!.. - دەپ تاۋدان تاس دومالاتقانداي ءىرى-ىرى سويلەپ، جەر-جەبىرىنە جەتىپ بارادى.
- تاناكوزدىڭ تەلەفونىن، ادرەسىن بەرشى، اينالايىن، - دەپ جالىنا باستادى.
- تاناكوز جىلىنا بىرەر مارتە عانا قالاعا بارىپ ءوزى تەلەفون شالادى، ونىڭ اۋىلىندا تەلەفون جوق، ادرەسىن بىلمەيمىن! - دەپ زىركىلدەي ترۋبكانى تاستاي سالدى.
ءبىر-ەكى ايدان كەيىن تاناكوزدىڭ قۇربىسىن ىزدەپ بارسا، ول دا پاتەر اۋىستىرىپتى، جەر سيپاپ قالدى. جۇرەگىنە ينە قادالعانداي وكپە-باۋىرى تۇگەل سىزداپ، كەۋدەسى قارس ايىرىلىپ، اهىلەپ-ۋهىلەيتىن ادەت تاپتى.
دامير، مۇنىڭ بەل بالاسى، ۇلى قانداي عانا بولدى ەكەن؟ قازىر شاۋىپ ءجۇر، ءا! ءوزىنىڭ ءتول پەرزەنتى عوي، ءوزى قانىنان جاراتىلعان - مۇراگەرى!
ءوزىن-ءوزى مۇجىپ، ىشتەي ءىرىپ، جان بالاسىنا وسىناۋ جان سىرىن اقتارا الماي وكىنىشتەن ورتەنىپ، كوكىرەگىندەگى بىتەۋ جاراداي قۇپياسىن اشا الماي، قانقۇسا، ءتىرى تۇلىپتاي ءىلبىپ ءجۇر.
ديار قالقيعان، ارىق سۇيەكتەرى ساۋدىراپ، كەشكە دەيىن تەلەديدار، كومپيۋتەر، راديولانىڭ الدىندا قادالىپ وتىرعانى، شوپيگەن قۇپ-قۋ. مىنە، ون جىلدان اسىپ بارادى وقتىن-وقتىن مۇرنىنان قان ساۋلايدى، الدىندا ايىنا بىرەر رەت بولۋشى ەدى، ەندى اپتا قۇرعاتپاي ەستى الادى. دىردەكتەپ قانى توقتاماي، اپارماعان جەر، قاراتپاعان دارىگەر، كورسەتپەگەن ەمشىسى قالمادى. اللەرگيا دەيدى، سۋىق تيگەن، تامىرى جارىلعان، ءتىل-كوزدەن دەگەنمەن ءدال ەمى جوق، جازىلماي-اق قويدى. سۇمپيگەن قۇر سۇيەكتى سورايعان تۇيىق، كوزىلدىرىگىنىڭ ار جاعىنان سۋعا شىلانعان ءداۋ كوزى مۇڭ-شەرلى ۇلى جۇدەپ-جاداپ بارادى. كەرسەندەي ىركىلدەگەن ايەلى بىلاپىت تىلدەپ، مۇنى ادام عۇرلى كوزىنە ىلمەيدى، جەرلەپ، جەكەن سۋىنا جەتىپ، كەمسىتىپ، كەكەپ-مۇقاپ وتىرعانى. ەسىل دەرتى - بايۋ!.. «اليك» مىرزاعا دا ءارتۇرلى كەسەلدەر جابىسىپ، جۇرەگى سىر بەرە باستادى. قىڭقىل-سىڭقىلى كوپ. ەسىنە ءجيى-ءجيى تاناكوز، دامير ەسىمدى جۇمباق ۇلى تۇسەدى.
نەگە عانا، مەن سۇرقيا، بالامنان قاشتىم، نەگە سونشا شوشىندىم؟
«ۇياسىنان شوشىنعان قۇس وڭباس، بالاسىنان جەرىنگەن اتا-انا وڭباس» - دەگەندى وقىپ، تۋرا وزىنە ايتىلعان دەپ ۇقتى. سىرتى - ءبۇتىن، ءىشى - ءتۇتىن، ءومىرى - وكسۋلى.
اينالايىن تاناكوز، ەگەر سەن مەنىڭ ۇلىمدى جەتەكتەپ كەلسەڭ قوس تىزەرلەپ، بوركىمدى الدىڭا تاستاپ، جىلاپ تۇرىپ كەشىرىم سۇرار ەدىم-اۋ...
قالاي عانا قيدىم دەسەڭشى؟ ءومىر بويى وكىنىشتەن ورتەنىپ وتەرمىن مەن بەيباق؟!
* * *
كۋپە ءىشى قوڭىر سالقىن.
كورشىسى جەڭىل سپورت كيىمىن كيىپ الىپتى.
- ءازىر جاتا قويۋعا ەرتەرەك،- دەپ انانى-مىنانى سۇراستىرىپ ءبىراز وتىردى. ەكەۋى دە سوعىستان كەيىن ءبىر جىلى تۋعان، تۇيدەي قۇرداس. اكەلەرى سوعىسقا قاتىسقان.
- ەگەر سوعىس بولماسا بىزدەر ەرتەرەك تۋىپ، قازىر جەتپىسكە جەتكەن اقساقال بولار ەدىك. قانشاما اعا-اتالارىمىز ۇرپاق كورمەي سوعىستا مەرت بولدى. سولاردىڭ اماناتى بولىپ بىزدەر قالدىق قوي، - دەدى تەمىربەك.
- سوعىس بولماسا قازاق حالقى ەكى ەسە، ال اشارشىلىقتا قىناداي قىرىلماسا قازىر ءتورت ەسە كوپ بولار ەدى،-دەپ ءوزىنىڭ وقىمىستى ەكەنىن كورسەتىپ قويدى، اتاگەلدى دە.
- ەندى ءوسۋ توقتاپ قالماسا دەسەڭشى، قۇرداس...
- قانشا تۇيەڭىز بار؟ - دەپ اڭگىمە اۋانىن باسقا جاققا بۇرىپ ەدى، اناۋ جاقتىرماي قالىڭ قاباعىن كىرجيتتى.
- قازىرگى زاماندا - ءبارى جەكەمەنشىكتىكى. ەجەلگى سالت بويىنشا مال يەسى قانشا مال-جانى بار ەكەنىن ايتپايدى، ءتىل-كوز تيەدى دەيدى.
- دەگەنمەن دە...
- مىڭعا جەتپەيدى. ۋاق جان دا بار. مەن قامبار اتانىڭ تۇقىمىن دا وسىرەمىن. قالىڭ قۇم ەشكىمگە كەرەك بولماي قالعان ساتتە شۋدىڭ اياعىن، مويىنقۇمداعى ەسپە قۇمدى ءبىر كادەگە جارار دەپ الىپ قويعانمىن. قورا-جاي سالدىم، تەر توگىپ ءبىراز تىرشىلىك جاسادىق.
- باياعىدان تۇيە باعاسىز با؟
كورشىسى ەكى يىعى سەلكىلدەپ، راحاتتانا كۇلدى. اتاگەلدى ءدال وسىلاي كەرىلىپ ەمەن-جارقىن، جادىراپ كۇلە المايتىن قامكوڭىل بولىپ العانىنا كوزى جەتىپ، ءوز-وزىنە تاڭعالدى. مىلتىقتىڭ اتقان وعىنداي زۋلاتا وتە شىعار وتكىنشى ءومىر. عۇلامانىڭ ايتقانى بار: «ءومىر - ءولىم الدىنداعى سەرۋەن». مىنە، وزىمەن قۇرداس مىنا جان ارقا-جارقا، بەتىنەن قىزىلى تامىپ، رەڭى اشىلىپ:
- مەن بالەنباي جىل اۆتو ينسپەكسيادا ىستەپ، الا تاياعىمدى شولتاڭداتىپ، جولدى تورۋىلداعان جانمىن. بىرەۋلەر ماي بولۋ عاجاپ، كۇرەپ اقشا تاباسىڭ، دۇرىلدەپ ءومىر سۇرەسىڭ دەپ ويلاسا، ول قاتەلەسەدى. كۇنى-ءتۇنى، دەمالىس - مەيرام دەمەي، قار-جاڭبىر، بورانعا قاراماي قارا جولدا دىردەكتەپ تۇراسىڭ. جيىرما التى جىل ءومىرىمدى سول ميليسياعا ساناپ بەرىپ، ءبىرجولا دەمالىسقا كەتتىم. سىرتتاي تەحنيكۋم ءبىتىرىپ، سەرجانتتان كاپيتانعا دەيىن جەتتىم. اۋمالى-توكپەلى زامان تۋىپ، كەڭەس وكىمەتى قۇلادى. مەن سياقتى وكىمەتتىڭ ايلىعى مەن زەينەتاقىسىنا قاراعاندار دال بولىپ، دالادا ساندالىپ قالدى. ارى-بەرى جۇگىرىپ ءجۇرىپ، مال وسىرۋگە كىرىستىم. سەن بىلەسىڭ بە، مالشى بولۋ، تولىنەن تۇلىك ءوسىرۋ - ناعىز ماشاقات! وتە اۋىر تىرلىك، بۇعان كىم كورىنگەن شىدامايدى «قۇلاندى دا جىلانداي ادام اتادى» - دەمەكشى مالساق بول، مالمەن بىرگە تۇرىپ، بىرگە ەرىپ، كوزدەن تاسا قىلماي جانكەشتى جۇگىرمەسەڭ - مالدىڭ جاۋى دا داۋى دا كوپ. بۇرىنعىلار «مالدى جيساڭ - ماشاقات، جوعالتساڭ - وكىنىش» دەگەندى نەگە ايتقان. تۇيە ءوسىرىپ، شۇبات اشىتتىم، سيىر ساۋعىزىپ، ءسۇتتى بازارعا شىعاردىم، وگىز، قوي سەمىرتىپ، قالاعا اپارىپ ەت ساتتىم. تيىندى تيىن قۇرايدى. الاشاپقىن بولىپ ءجۇرىپ، بالا-شاعانىڭ ءبارىن جەكتىم جۇمىسقا. بىلە بىلگەنگە، كوزىن تاپقانعا پۇل اياق استىندا، تەر توگىپ، ەرىنبەي تەرىپ الا ءبىل! انىق ەڭبەك ەتسەڭ «ءبىر قولىمەن سەۋىپ، ەكى قولىمەن تەرگەن» دەگەننىڭ ءوزى بولاسىڭ. سوعان جەتۋ ءۇشىن قانشاما توسقاۋىل، كەدەرگى كەزدەستى. قايسارلىعىما باسىپ العان بەتىمنەن قايتپادىم. مال بولعان سوڭ ىندەتكە ۇشىرايدى، سۋىقتان قىرىلادى، ۇرى-قارى توريدى، ءبورى-ءيتقۇس اڭديدى. قوقان-لوقى جاساپ، قورقىتىپ-ۇركىتىپ كەلەتىن اكىمقارالار، تەكسەرۋشىلەر قانشاما! مىنا باسىمىزدان ءبارىن-ءبارىن وتكىزدىك. قورا-جاي سالىپ، قۇدىق قازىپ، ەلەكتر جۇرگىزىپ، جول جوندەتكىزدىم - قىرۋار شارۋا باس كوتەرتپەدى. كەتكەن كۇشىڭدى سۇرامايدى، بىتىرگەن ءىسىن سۇرايدى. ەندى ايتۋعا وڭاي، كورمەگەن قۇقاي جوق. ءوزىم سەكىلدى العىر كورشىلەرىممەن تىزە قوستىق. «باي قاسىنا كوشىپ بار - بايىماساڭ ماعان كەل. قۋ قاسىنا كوشىپ بار قۇرىماساڭ ماعان كەل» دەمەكشى جىگىتتەر باس بىرىكتىرىپ، تىرشىلىگىمىز وڭالا باستادى. بالا-شاعا بارى تىك تۇرىپ، شارۋاعا ۇيرەندى. قازىر عوي، ءبارىن رەتتەدىم، ءارقايسىسىنىڭ جەكە شارۋاسى بار، كولىك، ءۇي اپەرىپ قويدىم. قۇدايعا شۇكىر، بەرەكە قايدا باراسىڭ دەسە - بىرلىگى جاراسقانعا بارامىن دەپتى عوي. ۇيا بۇزباي، وزدەرى يە بولىپ، دۇرىلدەتىپ الىپ كەتتى. عالىمدارمەن بىرىگىپ شۇباتتى جىل بويى ساقتايتىن ءادىس ويلاپ تاۋىپ، استاناعا سوعان سەرتيفيكات الۋعا كەلگەنمىن. جاڭالىق، جاقسىلىق دەسە ۇركە قارايتىندار ءالى كوپ، قاعازباستىلىق باسىم، كورىنگەنى - پارا دامەتەدى، ءبىر جۇما جاتىپ، الا الماي قايتىپ بارامىن. مينيسترلەر قابىلدامايدى، تومەندەگىلەر شەشپەيدى، سۇمدىق قوي بۇل!؟ ەگەر بۇل تەحنولوگيا بويىنشا شۇباتتى ارنايى قۇتىعا قۇيىپ ساقتايتىن كومبيناتتى ىسكە قوسساق، بۇل ءونىمدى تەك قازاقستان عانا ەمەس، باسقا دا مەملەكەتتەرگە شىعارىپ ساتۋعا كەلىسىپ وتىرمىن. ينتەرنەتكە شۇبات، ونىڭ شيپالىعى جايلى ءتورت-بەس تىلدە حابار جىبەرىپ ەدىم، قانشاما ءىرى-ىرى ەل، فيرمالار حابارلاستى، پىكىرلەسىپ، تەك ەندى جاۋابىمدى كۇتىپ وتىر. اتتەڭ، مىنا تاسقامال قارسىلار كوپ، ەلدىڭ بولاشاعىن ويلاۋىمىز كەرەك ەمەس پە، ءا!
- مالشىلار جالدايسىڭدار ما؟
- ەسىڭدە بولسىن مالدى تىقىقتاپ تەكسەرىپ، ءوزىڭ باس يە بولىپ باقىلاماساڭ مال تۇياعى ءوسپەيدى، ءونىم بەرمەيدى. ءبارىن بالا-شاعا قارايدى.
- بارىنە قالاي ۇلگەرەسىڭ؟ سوندا قانشا بالاڭ بار؟
- قۇدايدىڭ بەرگەنى عوي، جيىرما ءتورت.
- قانشا-ا؟
- جيىرما ءتورت بالا، ون توعىز نەمەرە ءسۇيىپ وتىرعان جاي بار.
- ويپىرم-اي جەڭگەمىز باتىر ەكەن.
- ايتتىم عوي، ەندى اللا قالاسا، بيىل ەكى نارەستە سۇيەمىن دەپ وتىرمىن.
- تاماشا ەكەن، ءتىپتى! بايبىشەڭ قانشادا سوندا؟
- بايبىشە وزىمنەن بىر جاس كىشى.
- ءالى بالا كوتەرە مە؟
شالعى مۇرتىن سيپاپ قويىپ، مىرس ەتە قالدى. .
- قايدا-ان؟ دانا قازاق ايتادى «ءبىر قوزى تۋسا - ءبىر ءتۇپ جۋسان ارتىق شىعادى، ءبىر بالا تۋسا - ءوز نەسىبەسىن الا كەلەدى». كەلىنشەگىڭ جۇكتى بولعاننان ارتىق قانداي باقىت بار! بالا - باۋىر ەتىڭ. «بالالى ءۇي - بازار، بالاسىز ءۇي - مولا-مازار». بالاسى كوپ - وزار، بالاسى جوق - توزار. بالا دەگەن بارىڭ ەمەس پە! مىنانى قارا قازىر جۇكتى بولا سالا بالا الدىرتۋ دەگەن بالە شىقتى. اللانىڭ حاديستەرىندە ايتادى: بالا الدىرتۋ - ادام ءولتىرۋ سەكىلدى اسا اۋىر قىلمىس، زور كۇنا دەپ. بالا كوبەيمەي - ەل وسپەيدى. قازىر تۇسىك تاستاتۋ، قولدان بەدەۋ بولۋ سەكىلدى سۇرقيا ادەت پايدا بولدى. سىرتقى جاۋلارىمىزدىڭ زىميان ساياساتى بار مۇندا. بارى تۇقىمىڭدى تۇزداي قۇرتۋدى كوزدەپ، مىنا شالقار دالامىزعا سۇقتانىپ وتىر. اللانىڭ بەرگەنىن - ءار ايەل جارىق دۇنيەگە اكەلۋ كەرەك. ايتپەسە قۇدايدىڭ قارعىسىنا، اۋىر جازاسىنا ۇشىرايسىڭ. مىنا بالا الدىرعان نەمەسە ءوزىن-ءوزى تەجەپ تاپپاي قويعان قىز-كەلىنشەكتەردىڭ ءبارى دەرتتى، جۇيكەسى توزعان، اشۋلانشاق، ايىقپاس ناۋقاس.
- اپىرىم-اي، ءا؟
- ءسابيدىڭ كۇلكىسى ەستىلگەن ۇيگە شايتان جولامايدى، ءىبىلىس اينالىپ قاشادى. بوپە جەلكەسىنەن ۋىستاپ مىتىپ جىبەرسە، جىلان ولتىرەدى. ول قايمىقپايدى عوي بىلەسىڭ بە؟
- كەرەمەت ەكەن، ەستىمەگەن نارسەمىز. تەمكە، ون توعىز نەمەرەڭدى قوسقاندا جيىرما ءتورت بالانىڭ ءبارى سول بايبىشەڭىزدەن تاراعان با؟
- جوعا، - ول مۇرتىن كۇلىمسىرەي سيپاپ قويدى. - قازىر ءتورت ايەلىم بار.
كورشىمدى جاڭا كورگەندەي، باسقا پلانەتانىڭ ادامىمەن العاش كەزدەسكەندەي تاڭ-تاماشا قايران قالىپ، قادالا قاراپ قالىپپىن.
- قويشى، ەي، شىن ايتاسىڭ با؟
- شىن، نەگە وتىرىك ايتۋىم كەرەك. تورتەۋى - ءتورت جەردە، بىرەۋى - تۇيە وسىرەدى، ەكىنشىسى - سيىر فەرمادا، ءۇشىنشىسى - قوي مەن جىلقى باعادى، ءتورتىنشى كىشى كەلىنشەگىم - اۋدان ورتالىعىندا دۇكەنىمىزدى ۇستايدى.
- تاتۋ-ءتاتتى تۇرا ما؟ بۇل جارىقتىقتار ءوزارا قىرقىسىپ، جانجالداسپاي ما؟ «كۇندەستىڭ كۇلى دە كۇندەس». «ەكى سيىرى بار ۇيدە ايران كوپ، ەكى قاتىنى بار ۇيدە ويران كوپ»، - دەگەندەي قالاي ءبىر-بىرىمەن سيىسىپ وتىر؟
- نەسىنە ۇرسىسادى؟ شارۋا دا جەتەدى، مەن دە جەتەمىن.
- ءبىر ايەلدىڭ الەگى دە باستى اۋىرتادى، ال تورتەۋى قاتار ءبىر-بىرىنەن قىزعانىپ، داۋ تۋعىزسا سۇمدىق قوي.
- اتاگەلدى، سەن قىزىقسىڭ، قاتىپ قالعان سوۆەت زاڭىمەن سويلەيسىڭ. ەسىڭدە بولسىن: جاقسى ايەل - جۇماق، جامان ايەل - توزاق. قازىرگى قاتىنداردىڭ ءبارى اشۋلانشاق، كوك دولى، جۇيكەسى نەدەن اۋىراتىنان بىلەسىڭ بە؟ انە بىلمەيسىڭ! ويتكەنى ولار - جاراتىلىس قاعيداسىن بۇزعان، جارالىس تابيعاتىن وزگەرتەمىن دەپ - كۇيگەلەك، دەرتتى، جارىمجانعا اينالعان بەيباقتار. نەگە دەيسىڭ عوي، جاڭا ايتتىم. قىز بالاسى كۇيەۋگە تيگەننەن كەيىن، رەت-رەتىمەن بايلاماي جۇكتى بولىپ، قانشا نارەستە بويعا بىتەدى سونشاسىن تابۋى كەرەك. ول انانىڭ - قانىن تازارتادى، ءتانىن جاسارتادى، مەيىرىم-شاپاعات بەرەدى، ۇيىنە ۇرىس ەمەس ىرىس اكەلەدى. ال، جارىق دۇنيەگە كەلمەي الدىرتىپ تاستاعان، نە قولدان ادەيى بالا تاپقىسى كەلمەگەندەر اللانىڭ قاهارىنا، جاراتۋشىنىڭ كارىنە ۇشىرايدى. سودان قاتىندار دولىلانىپ، ءتۇرلى كەسەلگە ۇرىنادى. اۋەلى دەسەڭ ايەلدىڭ بۇكىل مىنەز-قۇلقى، قانى-جانى داعدارىسقا ۇشىرايدى. كەپكەن بالىق قايتا تىرىلمەيدى، قۇرساعى كەۋىپ، جان اپاتىنا - زاۋالعا كەز بولادى. ءوزىڭ بايقاشى، كوپ بالالى انالاردىڭ - ءديدارىنان مەيىرىم شۋاق نۇرى توگىلىپ، جايدارلانىپ تۇرادى. ال، ءبىرلى-ەكىلى بالا تاۋىپ، ءوزىن-ءوزى بايلاپ، تەجەپ تاستاعان تاسىراڭداعان كەلىنشەكتەر كەلە-كەلە رۋحى قاسىرەتتەنىپ، ىشكى اعزا جان دۇنيەسى ۋلانىپ، دەرتتەنىپ، الەمەت جۇتايدى. «دولى قاتىن - جىلاۋىق، سۇعاناق قاتىن - سۇراۋىق» دەگەن سودان شىعادى. شاڭقىلداعان ۇرىس-كەرىس، كولدەتىپ جىلاۋ، شيق ەتسەڭ باجىلداپ كۇنى-ءتۇنى توقتاماي دولدانىپ جىندانىپ كەتەتىن قويانشىق ايەلدەر - وسى قۇدايدىڭ بەرگەن سابيلەرىن تاپپاعاندىقتان وسىنداي اۋىر ناۋقاسقا ۇشىرايدى.
- تەمىربەك، سەن ءتىپتى بۇل سالانىڭ پروفەسسورى بولىپسىڭ عوي.
- جوق، اتاگەلدى، مىنا ءومىر ۇيرەتەدى، تارازىلايدى. نەگە سايدىڭ تاسىنداي جىگىت ءبىر ايەلمەن توقتاپ قالۋى كەرەك؟ تىرتاقاي جىگىتكە جىرتاقاي ايەل كەز بولادى. ەركەكتەر باياعى ايبىنىنان، وتباسىنداعى وتاعاسى اتاعىنان اجىراپ قالعان. كەڭەس وكىمەتى «تەڭدىك» دەگەن جەلەۋمەن، ابدەن ساناڭدى ۋلاپ، قاتىنداردى قايقايتىپ تورگە وتىرعىزىپ، ءوز پارىز-مىندەتتەرى - انا ەكەندىكتەرىن ۇمىتتىرىپ، تاسىراڭداعان جىن-پەرىگە اينالدىردى. ىقىلىم زاماننان بەرى اتام قازاق ايتىپ قويعان - «ەر - ازامات، ايەل - زاتى» - ياعني، ەركەك ول ەل-جۇرتتىڭ، وتباسىنىڭ تۇتقاسى، ايەل - ول وشاق قاسىنىڭ بەرەكەسى، ءۇي-ءىشىن، بالا-شاعانى تاۋىپ، ءوسىرىپ، باعىپ وتىرۋى كەرەك. تۇشتاقاي، ەركەكشورا قىز-كەلىنشەكتەر ەر-ازاماتتى تۇقىرتىپ، باسىنىپ، ابدەن ءيى ەتىپ، مىناۋ حالىقتى ەسىنەن اداستىرۋدىڭ قۇربانى بولۋدا.
- ءيا، ەگەر ءار وتباسىعا ءبىر-ەكى عانا بالا بولسا، وندا مەملەكەتىمىزدىڭ حالقى وسپەي، كەمي بەرەدى دەگەندى مەن دە وقىعانمىن. دەگەنمەن، كوپ بالا باعۋعا جاعداي كەرەك ەمەس پە؟
- اتاگەلدى، سەنىڭ تۇسىنىگىڭ قىزىق. ءبىزدىڭ التىن قۇرساق انالارىمىز، سوعىس، زۇلمات، جوقشىلىق جىلدارىنىڭ وزىندە بالا تۋۋدى توقتاتپادى. كۇيەۋلەرىنەن ون، ون بەس بالا تاپتى، ءوسىردى، باقتى-قاقتى. سونىڭ ارقاسىندا - ۇرپاق جالعاستىعى ۇزىلمەدى. كەۋدەسىنەن نۇر، بالاعىنان بالا ساۋلاپ، ون-ون بەس قۇرساق كوتەرگەن سول ءبىر شەشەلەرىمىزدى ءپىر تۇتۋىمىز كەرەك. استانا مەن الماتىنىڭ قاق ورتاسىندا - انالارعا ارنالعان ەسكەرتكىشتى قاراشى ءبىر بالانى عانا كوتەرتىپ قويعان. بۇل ماسقارا! توڭىرەگىندە ون شاقتى بالاسى شۇپىرلەپ تۇرعان ايەل عانا ناعىز انا دەگەن اتقا لايىق. ءبىز تيتتەيىنەن جاستاردى سەنىڭ بالا-شاعاڭ كوپ بولادى، سوندا عانا ءورىسىڭ - ۇزارادى، مارتەبەڭ بيىكتەيدى دەگەن ساياساتپەن تاربيەلەۋىمىز قاجەت.
- ال، كوپ ايەل الۋ جاعى قالاي؟
- بۇگىنگى ءار-ازاماتتىڭ ءبارىنىڭ كوكەيىندە جۇرگەن سۇراق بۇل. باياعىدا اتا-بابالارىمىزدىڭ ءارقايسىسى - ءۇش-ءتورت ايەلدەن العان. نەسىنە كۇلەسىڭ؟ اۋەلى سەن بىلەسىڭ بە، بۇل ءوزى زەرتتەلمەگەن ۇلكەن تىڭ تاقىرىپ، ءتىپتى دالا اكادەمياسىنىڭ زاڭى بولىپ قالىپتاسقان عاجاپ ءداستۇر. وتباسىلىق ناعىز ۋنيۆەرسيتەت. ال، ايتا قويشى، ءبىرىنشى العان جارىڭدى قالاي اتايدى؟
- بايبىشە.
- دۇرىس، مۇنى ءبارى بىلەدى. ەسىڭدە بولسىن، باياعى اتام قازاقتىڭ سالتى بويىنشا ۇل بالا دۇنيەگە كەلەر-كەلمەستەن اكە-شەشەسى وعان قالىڭدىق ىزدەپ، قىزى بار جاقپەن قۇدالاسىپ، بالاسى ون ۇشكە تولعاندا وتاۋ يەسى دەپ، العاشقى ايەلىن - بايبىشەسىن الىپ بەرەدى. ەكىنشى ايەلدى قالاي اتايدى؟
- توقال دەيدى عوي.
- «بايبىشەنى مالىن بەرىپ الادى، ال توقالدى جانىن بەرىپ الادى» دەگەن اڭگىمە قايدان شىققان؟ جىگىت - جيىرما بەسكە - ەكىنشى مۇشەلگە شىققاندا ءوزى قىزدى اۋىلدى قىدىرىپ، تاڭداپ ءجۇرىپ، ايتتىرىپ، توقال الادى.
- «ەكى قاتىن العاننىڭ قۇلاعى تىنباس، ەسەككە مىنگەننىڭ اياعى تىنباس». ەكى ايەل قايتىپ ءبىر شاڭىراققا سيادى. جالعىز كۇيەۋگە تالاسىپ قۇرىماي ما؟
- اتاگەلدى، سەنىڭ ساناڭدا سوۆەتتىك، باتىستىق ۋلانۋ بار. قاتىنى جوق ەركەك - كەلەكە، كوپ قاتىندى ءۇي - بەرەكە. كوپ قاتىن العان ەركەك - ءورىستى بولار، ۇلدارى - كوپ، قىزدارى كەلىستى بولار. وسىنداي ۇلاعاتتاردى جادىمىزدان شىعارىپ، ۇمىتتىرىپ جىبەردى ەمەس پە. اتا سالت قانا ەمەس، اۋەلى ءتىلىڭدى جۇتىپ، دالدۇرىشتەنىپ قالمادىق پا؟
- تەمكە، ءۇشىنشى ايەلدى قالاي اتايدى؟ - دەپ اڭگىمە توركىنىنە قايتا بۇرىپ اكەلدىم.
- بۇل ءۇشىنشى ايەلدى باياعىدا ەركەكتەر قىرىق توعىزعا تولعان مۇشەل جاسىندا العان. مىنا قىزىقتى قارا، بۇل جولى باياعىدا ون ۇشتە ۇيلەنگەن بايبىشە بالالارى ەرجەتىپ، اكەلەرىنە قالىڭدىقتى لايىقتاپ ىزدەپ ءجۇرىپ، سولار اپەرگەن. ونى - ماياپا دەپ اتاعان.
- وتىز جەتى مۇشەل جاستى نەگە اتتاپ كەتكەن؟
- مۇشەل جاستا ادام اعزاسى تۇگەل جاسارادى. قانى اۋىسادى، كادىكشىل، كۇدىكشىل بولادى. مۇشەل جاس - جولى وتە اۋىر. مۇشەل جاستاردىڭ ءارقايسىسىنىڭ اتاۋى بار. ماسەلەن ءبىرىنشى مۇشەل - ون ءۇش جاس - ءسابي شاق مۇشەلى، وسى مۇشەلدە وتاۋ قۇرۋعا بولادى. ەكىنشى مۇشەل جيىرما بەس جاس - ەرجەتتىك جاس، ناعىز تاس شايناعان، مۇز بۇركەتىن شاق. ءۇشىنشى مۇشەل - وتىز جەتى جاس - تولىقسۋ جاسى. ءتورتىنشى مۇشەل - قىرىق توعىز جاس - ورتا جاس مۇشەلى. بەسىنشى مۇشەل - الپىس ءبىر - اقساقال مۇشەلى، التىنشى مۇشەل - جەتپىس ءۇشتە قارتتىق، ال جەتىنشى مۇشەل - سەكسەن بەس جاستا - كارىلىك مۇشەل دەپ اتالادى. بۇل مۇشەل جاستىڭ ءبارى دە قاۋىپ-قاتەرلى، كادىك جاس. دۇنيەدەن وزىپ جاتقاندار، نە ءبىر وقىس جاعداي بايقاساڭ وسى مۇشەل جاسقا شىققاندا، كوپ ۇشىرايدى. ال، وتىز جەتى جاس - وتە اۋىر مۇشەل. سۇيەگىڭ دە بورداي بوس، اقىل-ەسىڭ دە، مىنەزىڭ دە دە قۇبىلمالى. سوندىقتان دا وتىز جەتى مۇشەلىندە قازاق ايەل الماعان. جالپى مۇشەلدىڭ قاي-قايسىسى بولسا دا قاۋىپتى. مۇشەل جاستا ساقتانىپ، الىس ساپارعا شىقپاي، كوكپار تارتپاي، ابايلاماساڭ ءۇزىلىپ كەتۋىڭ، نە جازىم بولۋىڭ كادىك.
- باسە، مۇشەل جاسقا كىرگەندە باياعىدا اكە-شەشەمىز كيىمىمىزدى تاراتىپ، قۇدايى شاي بەرىپ جاتۋشى ەدى.
- ال، ەندى ءتورتىنشى ايەلدى - بەسىنشى مۇشەل جاسقا جەتكەندە - «اتامىز قارتايىپ كەتپەسىن، جاس ءيىس اپەرەيىك» دەپ نەمەرەلەرى جان-جاقتان ىزدەپ، الپىس ءبىر جاستاعى اتاسىنا لايىقتى يبالى، كورگەندى جەردىڭ قىزىن ايتتىرىپ، قالىڭىن تولەپ اپەرەتىن بولعان. ونى «جاس ءيىس» دەپ نەمەسە «كەنجەم»، «كەنجە انا» دەپ اتاعان.
- كەرەمەت ەكەن.
- مۇنىڭ كەرەمەتتىگى - قازاقتىڭ دالا اكادەمياسىنىڭ دانا تەورياسى. ناعىز كورەگەندىك قوي. مىنانى قاراشى ەندى، ءبىرىنشى ايەل - بايبىشەسىن اتا-اناسى، ەكىنشىسىن - توقالدى ءوزى، ءۇشىنشى - ماياپانى - بالالارى، ال، ءتورتىنشىسىن - جاس ءيىستى - نەمەرەلەرى الىپ بەرگەن. بايبىشە بار ايەلدىڭ، ءۇي-تۇزدىڭ شارۋاسىن رەتتەپ وتىرعان.
- ايەلدەر ءبىرىنىڭ ۇستىنە ءبىرىن الۋعا قالاي كونەدى؟
- ءبارى وتباسىلىق تاربيەدەن. قىز بالا دۇنيەگە كەلىسىمەن ونىڭ قۇلاعىنا ەر ازاماتتى قادىرلەۋگە، بەتىنە قارسى كەلمەۋگە، ونى ۇلىقتاۋعا، ايتقانىنا كونىپ، بەتەگەدەن بيىك، جۋساننان الاسا بولۋعا ءتاپتاپ - ءتاپتاپ شەشەسى، اپكە-جەڭگەلەرى تاربيەلەي باستايدى. «ەر جىگىتتىڭ اتى جاقسى بولسا - ءبىر باقىت، العان جارى جاقسى بولسا - مىڭ باقىت». كورگەندى تەكتى جەرگە قۇدا ءتۇسىپ، اتا-اناسى، اتا-باباسى قاسيەتتى جەردىڭ قىزىنا ۇيلەنگەن. «تازا سابانىڭ قىمىزىن ءىش، مەيىرمان انانىڭ قىزىن ال» - دەگەن بۇرىنعىلار. شەشەسى قانداي بولسا، قىزى دا سوعان تارتادى. قارعانىڭ ۇياسىنان سۇڭقار ۇشىپ شىقپايدى...
- بارىنە بايبىشە باسشىلىق جاسايدى دەيسىڭ بە؟
- ءيا، جاستاي العان بايبىشەسى قالعان ايەلدەرىنە، بۇكىل بالا-شاعا تاربيەسىنە، ىشكى وتباسىلىق ىسكە باسشىلىق جاسايدى. كوپ ايەل الۋدىڭ تاعى ءبىر باستى سەبەبى شارۋا باققان، كوشپەلى ەل تۇرمىسىندا ىستەلەتىن جۇمىس كوپ. مال ساۋۋ، وتىن-سۋ الۋ، مال ءونىمىنىڭ تولىپ جاتقان كەرەك-جاراعىن كۇندەلىكتى پايدالانۋ دەگەندەردىڭ ماشاقاتى ءبىر ۇيدە قانشا ايەل بولسىن قولىن بوساتپايدى. قازانى وتتان تۇسپەيتىن قازاق ءۇشىن «... بالەنشەنىڭ قىزى قولىن جىلى سۋعا مالىپ وتىر ەكەن» دەپ ماقتايتىنى كىر جۋاتىن سۋىنا دەيىن جىلتىپ بەرىپ وتىراتىن كۇتىمى بار دەگەنى. قولمەن اعاش جارىپ، سۋ ىسىتا سالۋ تاعى باسقا كۇنى بويعى تىرلىك وپ-وڭاي شارۋا ەمەس. ەركەك ءتورت ۇيگە سالتتان اتتاماي كەزەكپەن-كەزەك تۇنەيدى. ءتورت ايەلدىڭ ءارقايسىسىنىڭ ءبىر-ءبىر بالاسىن باسقا ايەلدەرگە ءبىرجولا اسىراۋعا، باۋىرىنا سالىپ بەرەتىن قاتاڭ زاڭ بار. سوندا ءتورت ايەلگە باي دا، بالا دا ورتاق، تەپە-تەڭ. ماسەلەن بايبىشەنىڭ توقالعا، توقالدىڭ ءبىر بالاسىن ماياپاعا، ماياپانىڭ ءبىر ۇلىن كەنجەاپاعا، ونىڭ تاپقان بالاسىن بايبىشە ماڭگىلىككە اسىراپ الىپ، ءوز بالا-شاعاسىنان ارتىق بولماسا كەم قىلماي وسىرەدى. قۇرساعىن جارىپ شىققان بالاسىن بەرگەننەن كەيىن، قۇشاعىنداعى كۇيەۋىنىڭ تىلەۋىن تىلەپ، ءبارى تاتۋ-ءتاتتى، جاراسىمدى بولىپ، بايبىشەنىڭ ايتقان شارۋا - تىرلىگىنە باس ءيىپ، وتاعاسىنا قالاي جاعۋدى، ونى قۇرمەتتەپ كۇتۋدى عانا ويلايدى. بۇل - بەرەكە كەپىلى. قاراشاڭىراق - كەنجەاپانىڭ ءۇيى.
- الپىسباي، جەتپىسباي دەگەندەر سودان قالعان دەسەڭشى؟
- سەكسەنباي، توقسانباي دەگەندەر دە كوپ بولعان. كوپ ايەلى بار ەركەك ۇزاق جاسايدى، كارتايمايدى. ولار الپىس، جەتپىس، سەكسەندە ۇل-قىزدى بولىپ، بۇگىنگى قازاقتىڭ كوبى سولاردىڭ ۇرپاقتارى ەكەنىن بىرەۋ بىلەر، بىرەۋ بىلمەس.
- تەمىربەك، ءبىز بولساق جالعىز ايەلدەن شاراداي باسىمىز شاقشاداي بولادى. ءتورت ايەلدىڭ ءتىلىن تاۋىپ، قالاي عانا ۇلگەرەسىڭ، شىنىڭدى ايتشى.
- سەن، اتاگەلدى، قىزىقسىڭ. ءتورت ايەلدىڭ كەمىندە ەكى-ۇشەۋى جۇكتى بولىپ جۇرەدى، بەلى اۋىرىپ، بالتىرى سىزداپ، شۇبىرعان بالالارىن باعادى دەگەندەي. ولار بۇلقىنا الماي، تابيعات زاڭىمەن ءومىر سۇرەدى. ايەلدىڭ كەساپات، قاسىرەتى - قىسىر بايتال عۇساپ قولدان بەدەۋلەنىپ، بالا تاپپايتىن بولىپ السا سول پالە. تولدەمەيتىن، بۋاز بولمايتىن قىسىر ۇرعاشى مال پىشاققا ىلىنەدى. ونى مال دەپ ەسەپتەمەيدى. مىنا، جاراتىلىستى قاراشى: بۇكىل ءتىرى جان-جانۋار، جاندىك، ءتىپتى وسىمدىك اتاۋلى ۇرپاق اكەلەدى، تابيعاتتىڭ وزگەرمەس ۇلى زاڭىمەن ءومىر سۇرەدى. مىڭ-ميلليونداعان جىلدار بويى انا قۇرساعىنا بىتكەن نارەستە دۇنيە ەسىگىن اشىپ، ماڭگىلىك ۇرپاق ۇزىلمەي ساقتالىپ بىزگە اماناتتالعان. بالا بولماسا - تىرشىلىك جويىلادى، ادامزات تاريحى ۇزىلەدى، اتا-بابا اتى وشەدى. ايەلدەر بالا بىتىرمەۋدىڭ نەبىر سۇمدىق ايلا-شارعىلارىنا قۇمارتىپ، اللانىڭ كارىنە ۇشىراۋدا. اقىلى اسقان سايىن شاشتارىن قىسقارتىپ، ءبىر تىرناعىنىڭ وزىمەن قانشا الەك بولىپ، قاس-كىرپىگىمەن اۋرەگە ءتۇسىپ، سان ءتۇرلى ءدارى ءىشىپ، بەدەۋلەنىپ، وسىنداي لەپىرۋ سالدارىنان دەنەلەرىن جالاڭاشتاپ قانا قويماي، ىشكى نۇرلى الەمى تونالىپ، كەپكەن تومارداي قۋارىپ بارادى. نەكەسىز ايەلدەردىڭ ەركەكپەن جاقىنداسۋى - جەزوكشەلىك، سايقالدىق! ەڭ اۋىر - كۇنا! ارسىز قاتىن - سونداي جەكسۇرىن قىلىققا بارادى، نەكەسىز تابىلعان بالانىڭ كۇناسى - اتا-اناسىندا! نەكەسىز دۇنيەگە كەلگەن ءسابي - ومىرىندە جولى بولماي، كوپ قاتەرگە، اۋىر پالەكەتتەرگە جولىعادى، ويتكەنى ول شاتا، تولىق ادام ەمەس، جارىمجان، مۇگەدەك، جان-رۋح كەسەلىنە دۋشار. نەكەسىز تۋعانداردى شايتان ازعىرادى. نەكەلەسكەن وتاۋدىڭ ۇرپاعىن - پەرىشتە قورعايدى، وڭ جولىنا سالىپ وتىرادى. بۇل بۇرىنعىلاردان قالعان عاقليا، اللانىڭ اق ادال سارا جولى. شايتان جولىنا تۇسكەن جەزوكشەدەن سايتان ازعىرعان رۋحاني مۇگەدەك بالا تۋادى. جەزوكشە قاتىن - كاززاپ، ءتۇبى ونىڭ - ازاپ پەن توزاق. شەشەسى ەتەگىنەن قاعىنعان سايتان بولسا - قىزى قيالى بۇزىق سايقال بولادى. اينالاسىن بىلعاپ، دوس-قۇربىسىن بۇزىپ جۇرەدى. كوپ قىدىرعان، تالاي ەركەكپەن بولعان ايەلدىڭ جاتىرىندا - ءبىر قۋىسىندا - سول ءتىرى ورگانيزمنىڭ تيتتەي بولشەگى قالىپ قويادى دا، بالەنباي جىلدان كەيىن بالا كوتەرسە دە، سوعان تارتىپ كەتەتىنىن عىلىم دالەلدەدى. ول جىندى ما، القاش پا، قانىشەر مە سوعان ۇقسايدى، سونىڭ جولىن قۋادى. ەڭ عاجاپ، ەڭ تازا نارسە ول - انا قۇرساعى.
- ونىڭ راس. «ايەل ءبىر قولىمەن الەمدى، ەكىنشى قولىمەن بەسىكتى تەربەتەدى» دەگەندى وقىعانىم بار. زەرتتەۋ بويىنشا ەلىمىزدە ءتورت ميلليوننان استام وتباسى بار. ال، اجىراسقاندار سانى ءبىر ميلليون ەكەن. ال سولاردىڭ ىشىندە جەسىر، اجىراسقان ايەل سانى ەركەكتەن التى ەسە كوپ.
- سەن وقىعانىڭدى ايتاسىڭ. مەن اۋىلداعى بۇرىنعى اقساقال-اجەلەردەن ەستىگەنىمدى ايتامىن. «اقىرزامان بولاردا ەشكى پۇل بولادى، قاتىن بي بولادى». «زامان بۇزىلاردا - اۋەلى ايەل بۇزىلادى». بۇزىلعان قاتىن بۇرالقى. اكەم سوعىسقا قاتىسقان، توقسان ءۇش جاس جاسادى، كەڭەس زامانىنىڭ وزىندە ەكى ايەلى بولدى. سوعىستا قايتىس بولعان اعاسىنىڭ ۇيىندەگى جەڭگەسىن ءبىر بالاسىمەن امەڭگەرلىك جولمەن الىپ، ودان بەس پەرزەنت ءسۇيدى، كەيىن ول جەڭگەسى قارتايىپ كەتەسىڭ دەپ ءبىزدىڭ شەشەمىزدى ون التى جاسىندا اپەرىپتى. ول كىسى ون ءبىر قۇرساق كوتەردى. سونىڭ بىرەۋى - مىنا مەن ەسكى كىسىلەر سوندا وسى كوپ ايەل الۋ جايلى بۇرىنعى وتكەن زامانداعى سالت-ءداستۇردى كوپ ايتاتىن. قۇلاعىمدا، زەردەمىزدە ءبىرلى-جارىمى عانا ساقتالىپ قالدى. ماقالداپ-ماتەلدەپ، ءدامىن كىرگىزىپ، ۇيىتىپ، ايتاتىن نەبىر اسىل دۇنيەلەر سولارمەن بىرگە كەتتى عوي. «جاقسى ايەل جامان ەركەكتى ەر قىلادى، جامان ايەل جاقسى ەركەكتى قارا جەر قىلادى». «جاقسى ايەل الساڭ - اي مەن كۇندەي جاراسارسىڭ، جامان ايەل الساڭ يتتەي ىرىلداسىپ، تالاسارسىڭ». «ونەگەلى وتاۋدىڭ - ءورىسى كەڭ». «جاقسى قاتىن جارىنىڭ جاقسىلىعىن اسىرىپ، جامانىن جاسىرار، جامان قاتىن - بەرەكەسىن كەتىرىپ، ىنتىماعىن قاشىرار».
- ايەلدەر جونىندە كوپ ايتتىق-اۋ، ەركەكتەر جايلى شە؟
- «قايراق جاقسى بولسا پىشاق وتكىر بولادى». «ديىرمەننىڭ استىڭعى تاسى جاقسى اينالسا - ۇستىڭگى تاسى دا جاقسى اينالادى». «ۇل - قونىس، قىز - ءورىس». «ەركەك ءۇيدىڭ - ءپىرى، ايەل - ءۇيدىڭ گۇلى». «ايەل گۇل سەكىلدى - جۇپار، سوندا عانا ەرى وعان قۇمار». «ەركەك - تۇزدىكى، ايەل -ۇيدىكى».
- «بالاسى كوپ باتىر ارىستان بولادى، بالاسى از قورقاق ساۋىسقان بولادى» دەگەنى شىنىندا دا راس-اۋ...
- بالا - ومىرگە قۇشتارلىقتى وياتىپ، اتا-اناسىن قۇلپىرتادى.
- ادامداردىڭ اقىل-ويى تابيعاتتىڭ ۇلى زاڭىمەن ۇيلەسپەسە وندا ول باقىتسىزدىققا دۋشار ەتەدى، - دەگەندى ءبىر وقىعانىم بار. ال ءوزىم جاقسى كورەتىن جازۋشى ماكسيم گوركيي «الەمدە وزگەرمەيتىن ءۇش-اق زات بار: ول - انانىڭ اق ءسۇتى، كۇننىڭ نۇرى، ءسابيدىڭ كۇلكىسى»، - دەگەن.
- ال، اتاقتى شايىر ءىزتىلەۋ تۇرماعامبەت ۇلى ونى بىلاي دەپ جازىپ كەتكەن:
- ايەل جەردەن شىققان جوق،
ول دا ەركەكتىڭ بالاسى.
ەرلەر كوكتەن تۇسكەن جوق،
ايەل - ونىڭ اناسى!
- سيسەرون دەگەن دانىشپان بالا بولماسا ادامزات تا، تىرشىلىك تە جويىلاتىنىن سوناۋ كونە زاماندا ايتىپ كەتكەن ءوز وسيەتىندە.
- دانالاردان دانا ءسوز قالادى. بالا - باقىت دەيمىز دە ارىگە تەرەڭ ويلانبايمىز. كوپ بالالى ايەلگە زەر سالىپ قاراشى: ءديدارىنان بال توگىلىپ، كۇندەي مەيىرىمدى، ايداي اجارلى، بەرەكە-قۇتى ارىلمايدى. نارەستە سۇيگەن سايىن ايەل زاتى جاسارادى، ادەمى دە، شاپاعاتتى بولا تۇسەدى، كوكىرەگىنە جاقسىلىق - مەيىر نۇرى تولادى، ول اق ءسۇت بولىپ پەرزەنتىنە بەرىلەدى. اللا تاعالا ولاردىڭ جولدارىن اشادى، مىڭ-سان كەسەلدەن، بالە-جالادان قورىپ، قورعاشتايدى، بەرەكە-بىرلىگىن ساقتايدى. باياعىدا اتا-اجەلەرىمىز ءوستىپ ايتىپ وتىراتىن.
- بارلىق اۋرۋ-سىرقاۋ كوڭىل كۇيگە بايلانىستى دەيدى عوي.
- البەتتە. ءبىرلى-جارىم عانا بالا تۋىپ، ءوزىن جاساندى بەدەۋ جاساعان كەلىنشەك، ايەلدەردىڭ بارلىعى دەرلىك دەرتتى. ولاردىڭ جۇيكەسى اۋىرىپ، مىنەز-قۇلقى وزگەرەدى. جۇيكەسى توزعان جان - اۋرۋشاڭ، توزىعى جەتكەن ارباداي قيقاڭ-سيقاڭ ەتىپ، جوندەۋگە كەلمەي قيراپ قالادى. ۇيىنەن داۋ-جانجال، ايقاي-شۋ كەتپەگەندەردىڭ ءبارى - كەسەلگە دۋشار بولادى. ال، كۇندەي جادىراپ جۇرگەندەردىڭ كۇش-قۋاتى بويىندا، ومىرگە مىعىم، ۇزاق جاسايدى.
- الپىسباي، جەتپىسبايلار سول كەزدە كوپ بولادى دەسەڭشى!
- اتاگەلدى، جاقسىلارمەن جۇرسەڭ - كۇندەي بولاسىڭ، جامانمەن جۇرسەڭ جىنداي بولاسىڭ.
- تەمىربەك، ول ءتورت ايەل العان بۇرىنعىلار قالاي تاماقتانعان؟
- جاس ءيىس، ءتورتىنشى ايەلىن بۇرىنعىلار الپىس بىرگە شىققاندا نەمەرەلەرى ايتتىرىپ، تاڭداپ ءجۇرىپ، قىزداي اپەرگەن. ال، وسى ۇيلەندىرەر الدىندا اتالارىن ەرەكشە كۇتىمگە الادى. ونىڭ دا ءوز ەرەكشەلىگى بار. «اتامىز كارتايىپ كەتپەسىن، ۇيكۇشىك بولىپ ۇيدە وتىرىپ قالماسىن، جاسارسىن»، - دەپ نەمەرەلەرى لايىقتى قىز ىزدەپ تاۋىپ، قالىڭىن تولەپ، تويعا ازىرلەنەدى. اتاسىنا دا وزگەشە قاراپ، شاشىن الىپ، سۋعا ءتۇسىرىپ، ساياتشىلىق جاساتىپ، اڭ قاعىپ، قۇس سالىپ، سەرۋەندەتىپ كوڭىلىن كوتەرتەدى، بەلىن جازدىرتادى. تاماق ىشۋىنە ايىرىقشا ءمان بەرەدى. ەرتە تۋعان كەپەنى سويىپ، جىلىكتەرىن شاعىپ، قازانعا سالىپ اسادى. پىسكەننەن كەيىن، ەتتى سۇيەگىمەن ءسۇزىپ الىپ، تاعى ءبىر كەپەنىڭ ەت-سۇيەگىمەن تۇتاس جاڭاعى سورپاعا قايناتىپ پىسىرەدى. باپپەن پىسكەن ەتتى ءسۇزىپ العاندا قويمالجىڭ تارتقان سورپاعا تىك قويعان قاسىعىڭ تىك تۇرىپ قالادى. ەندى سول ءنارلى دە ءسولدى سورپادان اتاسىنا ءۇش مەزگىل ءۇش جانان ىشكىزىپ، شولدەگەندە قىمىز بەرىپ ماپەلەيدى. اتقا مىنگىزىپ، سەيىلدەتىپ، تاۋ-تاستى ارالاتىپ، قىزىق كورسەتەدى. ەكى بەتى نارتتاي قىزارىپ، ەتى تورلانىپ، كوزى شىراداي جانىپ، قىزىلعا تۇسەتىن قىرانداي ءدۇر سىلكىنىپ، تۇلەپ، جاس جىگىتتەي قۇلشىنىپ، قايرات-كۇش بويىنا دارىپ، سۇيەگى مايلانادى. تومىلجىپ، مولدىرەپ وتاۋىنا كىرگەن جاپ-جاس قىزدى بۇركىتتەي ءبۇرىپ، جاس ءيىستىڭ ەسىن الاتىن ەرەسەن قۋات بىتەدى. ەر كىسىلەردىڭ ەگدە، اقساقال تارتقان كەزىندە تۋدىرعان بالالارى اقىلدى دا، العىر، اقىل-ويى كەمەل بولاتىنىن بىلەسىڭ بە؟ ءوزىڭ بايقاشى، بايبىشەنىكىنەن گورى توقال بالالارى پىسىق، زەرەك ءارى ەپتى دە ەستى. شيراقتىعى - جاس شەشەسىنە، پاراسات - پايىمى، اقىلى اكەسىنە تارتىپ تۋادى. ءتورت ايەلىنىڭ دە وتاۋىنا كەزەك-كەزەك تۇنەپ، ارالاپ، شارۋا اتقارىپ جۇرگەن وتاعاسى دا قارتايمايدى، ودان كارىلىك قاشادى. بارلىق ايەلدەرىڭە، بالا-شاعاڭا شارۋا ىستەتىپ، پايدالى كاسىپپەن، وزدەرىنىڭ بويلارىنا شاق تىرلىكپەن اينالىستىر. سوندا عانا - ولار جەپ وتىرعان نانىنىڭ قاسيەتىن بىلەدى، ءارى شارۋاقوي، مالساق، تىرشىلىك كوزىن تاباتىن جان بولادى، ونى وزىنەن كەيىنگى ۇرپاعىنا ۇيرەتەدى. توي-تويلاپ، داۋلەت شاشىپ، قىزىق قۋىپ كەتسە، ونىڭ ارتى بەرەكەسىزدىك، ىسىراپشىلىققا ۇرىندىرادى، بالا تاربيەسى بۇزىلادى. قاتاڭ دا قاتال تارتىپ - اكەدەن، جىبەكتەي ەسىلگەن ادەمى ناقىل - شەشەدەن. سوندا ۇيىڭە ىرىس كەلەدى. قازىرگى قالا ادامدارىنىڭ بالالارى - بوس بەلبەۋ، سەكەكباي بوپ ءوسىپ جاتىر، بۇل ىشتەن جەگەن جەگى قۇرت. ولار دەنە ەڭبەگىمەن اينالىسۋى قاجەت، جۇگىرىپ شارۋا جاساۋى قاجەت. جاس كەزىندە الماعان تاربيە - قاسىرەت. ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى ءار ساتىداعى ۇرپاققا اتا-اناسى كۇندەلىكتى ىستەيتىن ءىس تاۋىپ بەرىپ، قاداعالاپ، سونى ادەتكە اينالدىرۋى كەرەك. مىنە دالانىڭ دانا زاڭى وسىلاي بولىپ كەلەدى.
- مىنە، قاراشى اتام قازاق قالاي ءدال تاۋىپ ايتقان: نارەستە تۋعاننان جەتىگە دەيىن - ءسابي شاقتا - تورەڭدەي كۇت! ال، بالالىق شاق - جەتى مەن ون ءتورت جاسىندا - قۇلىڭداي جۇمسا! ەرجەتۋ كەزەڭى - ون ءتورت پەن جيىرما ءبىر اراسىندا - قۇرداس-زامانداسىڭداي سىرلاس! ەرەسەك شاعى جيىرما بىردەن كەيىن بالاڭمەن اكەڭدەي اقىلاس! - دەگەن بۇرىنعىلار.
- تەمكە، مەن دە وقىعانمىن: يبن سينا دەگەن عۇلاماعا اكەسى ءۇش جاسار ۇلىن جەتەكتەپ كەلىپ «مىنا بالامدى قالاي تاربيەلەيمىن؟ كەڭەس بەرىڭىزشى، ۇلى ۇستاز؟» دەپتى. سوندا عۇلاما: «بالاڭ قانشادا؟» دەپ سۇراپتى. «ۇشتە» دەپتى اكەسى. «وندا ءۇش جىل توعىز ايعا كەشىككەن ەكەنسىڭ. بالا انا قۇرساعىنا بىتىسىمەن ۇرپاق تاربيەسى جونىندە ويلانۋىڭ كەرەك. جامان ءسوز، جامان ادەت -عۇرىپ جاساماڭدار. بالا ۇيىندە نە كورسە، كەيىن سونى قايتالايدى» - دەگەن ەكەن عۇلاما.
- قازىر اۋەلى ۇلاعاتتى ءسوز تىڭداماق تۇرماق، قاسيەتتى ەلاعالارىنان، ابىز اقساقالداردان باتا الۋدى دا بىلمەيدى. كەيىنگى ۇرپاق شلاپى كيىپ، اتەيست بولعان ساقال-مۇرتسىز شالدار باتا دا بەرە المايدى، ءدامدى وي سالار ونەگەلى اڭگىمە دە شەرتە المايتىنىن قايتەرسىڭ. كوپشىلىك جينالعان جەردە - عاجاپ اڭگىمەلەر، تاربيەلىك سوزدەر ايتىلۋى قاجەت. ماسەلەن، تاماق جەپ بولعاننان كەيىن ەت سالىنعان تاباقتى جاڭا تۇسكەن كەلىنگە بەرەدى. كەلىن تاباقتى باۋىرىنا الىپ، ءيىلىپ سالەم جاساعاندا ەل قارياسى، نە كيەلى جان: «ۇل تاپ، قاراعىم!» - دەيدى. كەلىندەرى سالەم سالعاندا قايىن اتالارى مەن قايىن اعالارى ءاردايىم: «ۇل تاپ، كەلىنجان قاراعىم. قارا ورمانداي ءوسىپ-ءون!» - دەپ ىقىلاسىن ايتادى. باتانى دا قاسيەتتى، ءوسىپ-ونگەن، اۋزى دۋالى، ەل قادىرلەگەن اتاقتى ادامنان باياعىدا ارنايى ىزدەپ بارىپ، الىپ قايتاتىن بولعان. جاقسىنىڭ باتاسى - ىرىس، جاماننىڭ قاتاسى - ۇرىس.
- ۇل-قىزدارىنا دا باعا بەرگەن عوي اتا-بابالارىمىز.
- البەتتە. قاراشى ۇل بالانىڭ ءۇش ءتۇرى بولادى: ويشىل، قويشىل، تويشىل. ويشىل بالا - جەمىستى، تويشىل بالا - كەرىستى، قويشىل بالا - ءورىستى بولادى. قىزداردى دا ءۇش توپقا بولگەن: كولەڭكەلى قىز، ونەگەلى قىز، بەرەكەلى قىز. كولەڭكەلى قىز وسسە - جامان قىلىعىمەن - كۇڭ بولادى. ونەگەلى قىز اتا-انا، ەل-جۇرتىنا ابىروي اپەرەتىن - كۇن بولادى. بەرەكەلى قىز - ءىسى مەن مىنەزىمەن - شارۋاقوي، ىسمەر، داۋلەتتى - پۇل بولادى.
- قىزدارىنا قالاي ءدال باعا بەرگەن دەسەڭشى؟
- ءورىستى دە، كەلىستى، داۋلەتتى دە ساۋلەتتى تەكتى جەردەن قىز الساڭ - شىڭ بولاسىڭ. كورگەنسىز بەن تەكسىزدەن الساڭ - جىن بولاسىڭ. ءوزىمشىل، وركوكىرەك، نىساپسىزدان قىز الساڭ - قۇل بولارسىڭ. بارىنەن دە جامانى - بەدىرەيگەن بەدەۋگە جولىقساڭ - تۇل قالارسىڭ.
- بۇرىنعىلار كورىپكەل، اۋليە ەكەن عوي، قالاي تاۋىپ ايتادى؟
- سوناۋ ارعى اتا-بابالارى قاسيەتتى، كيەلى تەكتى جەردىڭ تۇقىمى بولسا جارىپ شىعادى، ءتالىم - تاربيەلى، وتباسىنىڭ بەرەكە ۇيتقىسى سولار. «ارسىز بولسا - قىز قورلىق، اقىماق بولسا - ۇل قورلىق». ۇلى - ىرىستى، قىزى - قىلىقتى، شىركىن-اي دەپ ەل تاڭداناتىن ەرلى-زايىپتىلار قاشاندا اللانىڭ سۇيگەن اق پەندەلەرى. مىنا اقسەڭگىر دەگەن اۋىلدا ون التى بالا تاربيەلەپ ءوسىرىپ وتىرعان وتباسى بار، ءبارى ءدىن امان، جامان جولعا تۇسكەن بىرەۋى جوق، تاتۋ-ءتاتتى. باسقا ۇلت وكىلدەرى بولسا اكىمقارالار باياعىدا اسپەتتەپ، ناسيحاتتاپ الىپ توبەسىنە كوتەرىپ كەتەر ەدى. كوپ بالالى جانە وعان قايىرىمدى تاربيە بەرگەن اتا-انالارعا ايرىقشا قامقور بولۋىمىز كەرەك. اسىل تۇقىمدى مال، ءتىپتى تەكتى ءيت پەن مىسىقتى دا قاستەرلەپ، ەرەكشە كۇتىپ جاتامىز دا، ءوز ۇلتىمىزدى كوبەيتەتىن اكە-شەشەلەرگە نەگە ءمان بەرمەيمىز؟ كوپ بالالى ءۇيدىڭ بالالارى - قاراپايىم، كوپشىل، ءيناباتشىل، ەڭبەكقور.
- قۇرداس، سەن ەنسيكلوپەديست ەكەنسىڭ، بۇل جاعىنان. عالىم بولسام دا بۇل جايلاردان مۇلدە حابارسىز ەكەنمىن.
- قاريالاردان ەستىدىك جاستاي. كەيىن ءومىردىڭ ءوز قاعيداسى دالەلدەپ كورسەتتى.
- بۇل عاجاپ دالا فيلوسوفياسى عوي.
- كىم بىلەدى، ادامزات كوبەيۋى، دامۋى ءۇشىن وسىلاي جاسالعان شىعار. ەر بالالار جاسىندا تىم شەتىنەگىش كەلەدى، ال قىزدار كوپ. كەيىن ءتۇرلى زاۋال وتىندە سوعىس، اسكەر قاتارى، ءارتۇرلى جاعدايدا ەركەكتەر كوپ قىرىلادى دا، ايەلدەر سانى كۇرت ارتىپ كەتەدى. ءوزىڭ جاقسى بىلەسىڭ، قازىر بويداق كارى قىزدار، جەسىر كەلىنشەكتەردەن اياق الىپ جۇرۋگە بولمايدى. «بالا تاپپاعان ايەلدەن - لاقتاعان ەشكى ارتىق». دەر كەزىندە كۇيەۋگە شىقپاعاندىقتان جەڭىل جۇرىسكە بوي الدىرادى، سوعان ەتى ۇيرەنىپ، جەزوكشە بولىپ شىعا كەلگەنىن بايقامايدى. ونىسىن ەشكىم بىلمەيدى، سەزبەيدى دەپ ءوزىن -ءوزى الداۋسىراتقانىمەن، اللا ءبارىن كورىپ تۇر، اتا-بابا ءارۋاقتارى قالاي قورلانادى دەسەڭشى! نەكەسىز بالا تابۋ، اكەسىز ۇل-قىز ءوسىرۋ دەگەن نە سۇمدىق! باياعىدا ەڭ اۋىر قىلمىس - وسى قارابەتتىلىك سانالعان. بۇكىل ءبىر رۋلى ەلگە قارا تاڭبا بولىپ، الگىنى جانە اكە-شەشەسىن قاتال جازالايتىن. ەتەگىنەن قاعىنعانداردى شاڭىراققا شاشىنان بايلاپ، اسىپ تىرىدەي ولتىرەتىن. مۇندايدى ەستىگەن-كورگەن، بىلگەندەر تاۋباسىنا كەلىپ، اتا جولىن قاستەرلەپ، قاسيەت تۇتادى. ۇلى - ونەگەلى، قىزى - كيەلى بولىپ كەلەدى. ەندى تارام-تارام ارام جولعا ءتۇسىپ، ازىپ-توزىپ بىتپەسەك دەسەڭشى. ۇيات، ساۋاپ، زاۋال دەگەندى بىلسەك قوي شىركىن!
- تەمكە، ايەل تاربيەسى جونىندە ايتىپ قالدىق. جاسىراتىن نە بار، جالعىز قاتىنعا يە بولا الماي ءجۇر ەمەسپىز بە؟
- «قاتىندى - باستان، بالانى - جاستان» دەگەن. ءا دەپ العاندا ايبىنىڭ بولماسا قاتىن دەگەن باسىنىپ كەتەدى. باسا-كوكتەپ، تاربيە كورمەگەن كەلىن-كەپشىكتەر باسىڭا وت جاعادى، جىگىتتىڭ جاعاسىنا جارماسىپ، كوكايىل قاتىن اتالادى. ۇرىسقاق قاتىننان - جۇلىسقاق قىز تۋادى. اقساق قوي - تىرىسقاق، جامان قاتىن - ۇرىسقاق. جالعىز ايەل بولعاننان كەيىن ءوزى بيلەپ توستەگىسى كەلەدى، ەركەكتى ىعىر ەتىپ، باسىپ-جانشىپ ۇستاعىسى كەلەدى. شىبىش باستاعان قوي وڭباس، قاتىنى بيلەگەن - ءۇي وڭباس. ال، ءۇش-ءتورت ايەلىڭ بولسىنشى قىڭق ەتەر مە ەكەن؟ شارۋامەن كومىپ تاستا، تىرشىلىكپەن اينالىسىپ، ءارقايسىسى ون-ون بەس بالا تاپسىنشى!
- كەشەگى ورىس بيلىگى كەزىندە جەسىر ايەلدەردى قولپاشتاپ، ۇيدە بالا تاۋىپ العان قىزدارعا كەزەكسىز پاتەر بەرىپ، ماراپاتتاپ، ماقتاپ جاتتىق قوي؟
- ەڭ سۇمدىق وسى. اكە تاربيەسىن كورمەي وسكەن بالا - سۋسىز وسكەن اعاش سەكىلدى مورت سىنادى. ولار - ايەل مىنەزدى كەلەدى. جەسىر ايەل تاربيەلەگەن بالانى قاراشى - جىگىتتىك جىگەر، نامىس، ءور رۋح بولمايدى. اكە كورگەندەر «اسسالاۋماعالەكۋم» دەپ قوس قولداپ، ايقايلاپ امانداسادى، شەشە تاربيەسىندەگىلەر «سالەمەتسىز» دەپ قىزدارشا سىزىلادى. قاناتى سىنعان قۇستاي - اكەسىز وسكەن بالا - جاسقانشاق، تابانسىز، توماعا-تۇيىق، ولار ۇلى ىستەر اتقارا المايدى، كەۋدەلەرى باسىلىپ قالعان، قىلمىسكەرلەر دە سولاردان كوپ شىعادى. كوبىنە كەلتە، شولاق ويلى كەلەدى.
- باياعىدا جەسىر ايەل، جەتىم بالا بولماعان عوي.
- ارينە، امەڭگەرلىك سالت بولعانىن جاقسى بىلەسىڭ. جەتىمىن جىلاتپاعان حالىقپىز، جەسىر كەلىنشەكتى ەكىنشى، ءۇشىنشى ەتىپ ەر-ازاماتتار الىپ، ءسىڭىپ كەتىپ وتىرعان. ونىڭ بۇرىنعى كۇيەۋىنەن تاپقان بالالارىن ءوز بالالارىنان ارتىق باعالاپ، بارىنە جەل تيگىزبەي، وزىنە ءسوز تيگىزبەي ءوسىرۋ - جاڭا اكەنىڭ باستى بورىشى بولعان. بايسىز قاتىن - وتقا جاعار وتىن. كۇيلەگەن سيىر - ورىستە تۇرماس، بايسىز قاتىن - ۇيدە تۇرماس. كۇيەۋى جوق كەلىنشەكتەن نە تاعلىم الادى باۋىرىنداعى بالالارى.
- ايەلدەردى تىم جەرلەپ كەتكەن جوقپىز با وسى؟
- مەن بۇرىنعىلاردان تاعلىم-تاربيەسىن، سالت-ءداستۇرىن ايتىپ وتىرمىن. «اكەسىن كورىپ - قىزىڭدى بەر، شەشەسىن كورىپ - قىزىن ال» دەپ ءبىر-اق سوزبەن ءتۇيىن تاستاعان عوي بۇرىنعىلار. «قىزعا قىرىق ۇيدەن تىيىم، قالا بەرسە قارا قۇلدان تىيىم» - دەپ قاتاڭ تاربيەلەگەن. «كۇلەگەش قاتىن - جۇرەگەش»، «سىلقىم قاتىن - كوپتىكى». «ارسىزدان ارامزا بالا تۋادى». مىنە، ساناڭا سالىپ، ويلاپ قاراشى.
- تەمىربەك، قازىر وتىرىپ قالعان كارى قىز، ۇيلەنبەي جۇرگەن سۇربويداقتار قاپتاپ كەتتى عوي.
- كەپكەن اعاش جەمىس بەرمەيدى. گۇل كوكتەمدە شەشەك اتىپ، كۇزدە جەمىس بەرەدى. قازاق اتام بىلاي دەگەن «ەرتە ۇيلەنگەن وزار، ۇيلەنبەگەن قۋ تومار». مەن ءوزىمنىڭ ۇل-قىزدارىما 18-20 جاسىندا ءۇي بولىڭدار دەپ تيتتەيىنەن قۇلاعىنا قۇيىپ كەلەمىن. قۇدايعا ءتاۋبا، ەرتە اياقتانىپ جاتىر ەرجەتكەندەرى. جاماننان «جامان» دەگەن ءسوز قالادى. جاقسىدان جاقسى ۇرپاق، كوز قالادى.
- مەن مىناداي ماقال ەستىپ جازىپ، جاتتاپ الىپ ەدىم:
ايەل الساڭ تۇيەدەي،
قىز تۋادى بيەدەي.
ايەل الساڭ سايتانداي،
قىز تۋادى شايتانداي.
اتاگەلدى، ول مەنىڭ ەستۋىمشە بىلاي:
قاتىن الساڭ بيەدەي،
ۇل تابادى تۇيەدەي.
قاتىن الساڭ سايتانداي،
قىز تۋادى سايقالداي.
ايەل زاتى، قىز بالاسى تولىق، ەتجەڭدى، ءىرى بولعانى ءجون. ويتكەنى ول - كوپ بالا تاباتىن انا. «قىلدىرىقتاي ينەلىك سەكىلدى بولساڭ، ادەمىسىڭ، ارىق قىز - مودا» دەۋ - ساندىراق. باتىستىق، شەتەلدىك كورە الماۋشىلىق، زىميان ساياسات. ولار - دوڭىز ەتىن جەيدى، ءبىر بالا تابار-تاپپاستان بىلشيىپ، تاربيىپ، ىركىلدەپ سەمىرىپ كەتەدى. تەرىلەرىن قاراشى تۇكتەرىنىڭ ءتۇبى بۇرتيىپ-بۇرتيىپ، ۇستەرىنەن قولاڭسا - دوڭىز ءيىسى مۇڭكىپ تۇرادى. ال، قازاق قىز-كەلىنشەكتەرى تاۋ سۋىنداي تازا عوي، تەك ولار اق ءىشۋ كەرەك. قىمىز، شۇبات، ايران، ءسۇت ءىشىپ، قورەگى مول ەت جەپ، سورپالانىپ، ەكى بەتىنەن نۇر تامىپ تۇرسا قانداي عانيبەت. مىڭداعان جىل بويى اتام قازاق نە ءىشىپ جەدى، سوعان بۇكىل دەنەمىز ۇيرەنگەن، بەيىمدەلگەن، ال كوك-موك - ول جەل-قۇز. ءنارسىز، قۇنارسىز تاماق ىشكەن جان - ءالسىز.
- اراق-شاراپ ءىشىپ، تەمەكى تارتقانىن قايتەسىڭ، كەيبىر قىز-كەلىنشەكتەردىڭ؟ - دەپ ەسىمە ايەلىمدى الدىم. قايران جاستىعىنداعى وڭىنەن ايىرىلىپ، دودا-دودا، بەت-اۋىزى كۇيگەن تەرىدەي جيدىپ، اۋزىنان تەمەكىسى تۇسپەيتىن، اراق ساسىعان ونىڭ قىلىعىن كورشىمە ايتپاي جاسىرىپ قالدىم.
- بۇل دا تاربيەنىڭ ازدىعىنان. اۋەلى قازىر ناشا تارتىپ، ماسكۇنەم بولىپ جاتقان جاستار قانشاما. اراق ءىشىپ، تەمەكى تارتۋ - قاسىرەت! اقىرزامان باستارىنا تۋعانداي ۇياتسىز، كورگەنسىز، ارسىز - ولار قايتىپ اتا-انا بولادى. اسىرەسە ماس قىزدار ماسقارا قىلىققا بارادى، ەرتە ەتەگى اشىلادى. باياعىدا قىز بولماي كۇيەۋگە تيگەن قىزداردى - بايلاپ، جاتقىزىپ قويىپ ۇستىنەن مىڭ قوي ايداپ وتكىزەدى ەكەن. سوندا قوي تۇياعى الگى قارابەت قىزدى تەسىپ، بورشا-بورشاسىن شىعارىپ كۇلتالقان ەتكەنىن دۇيىم جۇرت جينالىپ كورىپ تۇرادى. ونى كورگەن ەل-جۇرتقا بۇل سۇمدىق - ساباق. قىز ابىرويى - بۇكىل رۋدىڭ، ەلدىڭ ابىرويى بولىپ سانالعان. ماسقارا بولعان قىزدىڭ اتا-اناسى ەلدەن ءبىرجولا كوشىپ كەتىپ، مۇلدە جوعالادى. بۇل جايىندا ايتساق، ول ۇزاق، بولەك اڭگىمە.
- بالا - اتا-انانىڭ باۋىر ەتى، كوز نۇرى، قۋانىشى، بولاشاعى عوي، تەمەكە!
- سەن ەستىمەگەن شىعارسىڭ. اكەمنەن ەستىگەن ءبىر ماتەلدى ايتايىن.
- ونى مەن جازىپ الايىنشى، - دەپ قالام، داپتەرىمدى شىعاردىم.
- جازساڭ جازىپ ال. قايران اسىل سوزدەرىمىز ۇمىت بولىپ كەتتى عوي. سەن بولاشاعىڭ - بالا جايلى ايتقان سوڭ ەسىمە ءتۇسىپ وتىر. ال جازعىن:
بالاسىز جان - مۇلدەم سونبەك
ءبىر بالالى ءۇي - سىنىپ قالار كونەك.
ەكى بالالى ءۇي - اششى-تۇششى كەرمەك.
ءۇش بالالى ءۇي - بالا-شاعا ەرمەك.
ءتورت بالالى ءۇي - اسۋ بەرمەس دوڭبەك.
بەس بالالى ءۇي - ءبىر-بىرىنە كومەك.
التى بالالى ءۇي - التىن ءجىپتى ورمەك.
جەتى بالالى ءۇي - ابىر-سابىر ەڭبەك.
سەگىز بالالى ءۇي - قۇداي ءبارىن بەرمەك.
توعىز بالالى ءۇي - راحات ءومىر كورمەك.
ون بالالى ءۇي - ءبىر اۋىل بوپ ونبەك.
ون ءبىر بالالى ءۇي - ەل «شىركىن-اي» دەمەك.
ون ەكى بالالى ءۇي - وزىنە-ءوزى ءابدەن سەنبەك.
ون ءۇش بالالى ءۇي - التى الاشتى تۇگەل جەڭبەك.
مىناۋ ءبىر عاجاپ ءسوز ەكەن!
- مىنە، كوردىڭ بە، قازاق بالا جايلى ون ۇشتەن كەم ويلاماعان. اكەم ايتىپ وتىراتىن - اللا ادامعا توقسان جاس سىيلايدى. العاشقى وتىز جىل - باراحاتتى، كەلەسى وتىزى - راحاتتى، ال الپىس پەن توقسان اراسىنداعى سوڭعى وتىز جىل - شاراپاتتى دەپ اتالادى. تەك نيەت، تىلەگىڭ ءتۇزۋ بولسىن دەپ. سول شاپاعى مول اللا قانشا نارەستە بەرەدى، سونشاسىن ءوسىرۋىڭ - ءارۋاقتىڭ الدىنداعى اماناتىڭ دەيتىن. سوندا اناۋ بەيىتتە جاتقان اتا-بابالارىڭنىڭ يمانى شالقىپ، ۇرپاعىنا رازى بولادى، شاڭىراعىڭا قىدىر تۇنەپ، قىزىر شالادى ەكەن.
- بۇل دا ەستىمەگەن اڭگىمەم ەكەن.
- جالعىز بالا وسىرسەڭ - قاۋىن ەمەي نەمەنە!
بەس بالانى وسىرسەڭ - قاۋىم ەمەي، نەمەنە؟
ون بالانى وسىرسەڭ - اۋىل ەمەي نەمەنە؟
ون بەس بالا وسىرسەڭ - داۋىل ەمەي نەمەنە؟ - دەگەن باياعىدا. تارقاتىپ ايتار بولساق، اڭگىمە جەتەرلىك. مەيمان بولىپ، مويىنقۇمعا ۇيگە كەلىپ دەمالىپ قايت. بالا-شاعالاردىڭ تىرلىگىن كورەسىڭ. قىزىعىپ قايتا-قايتا سۇراعىشتاپ وتىرعان - ايەلدەرىمنىڭ مىنا قۇرداسىڭدى تورەدەي سىيلايتىنىنىڭ كۋاسى بولاسىڭ. ماقتانبايمىن ءبىراق، اكەم ايتىپ، ابدەن ميىما ءسىڭىرىپ قويماسا، مۇمكىن، مەن دە ءبىر قاتىنمەن قاتىپ، سەمىپ قالار ما ەدىم. ءيا، سەن ادەت-عۇرىپتى زەرتتەپ جۇرگەن وقىمىستى دەگەن سوڭ، ءارى قۇرداس ەكەنسىڭ، ادەيى ايتىپ جاتقانىم عوي. جازىپ قالدىرىپ، كەيىنگىلەرگە تاپتاپ-تاپتاپ ءتۇسىندىرۋىمىز كەرەك. سەن ويلانباساڭ، مەن ويلانباسام وندا كىم ويلانادى؟ ايەل زاتى - ءوز جولىن ءبىلسىن، ەركەك كىندىكتى - باياعى ارقار مىنەزدى، باتىر قاهارىنا ءمىنسىن. الدە مەنىكى دۇرىس ەمەس پە؟!
- كىم ءبىلسىن؟! - دەپ مىڭگىر ەتە قالعانىمدى ءوزىم دە بايقاماي قالدىم.
- ءاي، اتاگەلدى، سەندەرگە وقۋ ءوتىپ كەتكەن، سوۆەتتىڭ زاڭ-زاكونى بويىڭنان الاستالماعان. قانشاما اڭگىمە، عيبرات ايتىپ، ءتۇسىندىرىپ جاتىرمىن دەسەم...
رەنجىتىپ الدىم-اۋ، ءسىرا؟ ءوز ويىمدى اشىق ايتا المايمىن نە دەگەن سورلىمىن وسى؟ تەمىربەك كۇرسىنە ويلانىپ، وتىرىپ قالدى. سارى ارقانىڭ قىسقى ءتۇنىن قاق جارىپ يسپان پويىزى استانا - الماتى جولىمەن زۋلاپ كەلەدى
- قوي، دەمالايىق. اڭگىمە قىزىعىمەن ءبىراز وتىرىپ قالدىق، - دەپ كورشىم توسەك-جايىن جوندەي باستادى.
* * *
ساحارانىڭ شىرتتاي ۇيقىداعى قاراڭعى ءتۇنى. دالادا ساقىلداعان سارى اياز، ال كۋپە ءىشى ۇيىعان جىپ-جىلى. كورشىم باسى جاستىققا تيىسىمەن قور ەتىپ، ۇيىقتاپ كەتكەن.
ويىما سان-ساپالاق نارسە ءتۇسىپ، ەسەڭگىرەپ جاتىرمىن. ەسىكتەن كىرىپ، تورگە شىققانشا بولعان جوق، ءومىر وتە شىعىپتى. جالعىز ۇلى - ماڭقا - مۇرنىنان قان توقتامايدى، دىمكاس، ءالى ۇيلەنبەدى. تۇگى شىعىپ، كوكبەتتەنىپ العان دولى ايەلىنىڭ ەسىل-دەرتى - اقشا! ءبىر دۇكەن، ەكى دۇڭگىرشەگى بار بازار ىشىندە. ءوزى قىسى-جازى بەلىنە پۇل وراپ، تۇيىنشەك-بۋىنشاقتارىن كوتەرىپ، جەر-جەردەن ءتۇرلى زات تاسىپ الەك. ادال اس ءىشىپ، اڭگىمە-دۇكەن قۇرماعالى نە زامان؟ اقىلداسپاق بولىپ، بىردەڭە دەسەڭ جامان مىسىقتاي باج ەتە قالادى. قۇتىرعان يتتەي ەكى كوزى قانتالاپ، ەرىنى كوگەرىپ، مۇنىڭ جەتى اتاسىنان بەرگى بۇكىل كەمشىلىگىن بەتىنە باسىپ، ارسىلداپ، اقىرى ويبايعا سالىپ، سۇمىرەيتىپ جەرگە قازىقشا قاعىپ كىرگىزىپ جىبەرە ساقتايدى. ەكى قولىن توبەسىنە قويىپ تۇرا قاشقىسى كەلەدى. قايدا بارىپ پانالايسىڭ؟ سەرەيگەن ساۋدىراعان قۋ سۇيەك بالاسى كومپيۋتەر مەن تەلەديداردىڭ الدىنان شۇقشيىپ شىقپايدى، قۇلاعىنا الدەنەنى تىعىپ الىپ، جات تىلدەگى جات مۋزىكامەن ۇيىقتايدى، سونىمەن تۇرادى، ءسويتىپ مىنە كۇنى ءوتىپ بارادى. مىڭق دەپ سويلەمەيدى، اڭگىمەلەسپەيدى، ورىسشا وقىعان، قازاقشا بىلمەيدى، قان-ءسولسىز، ءۇن-ءتۇنسىز، كوزىلدىرىكتى قالقيعان روبوت سەكىلدى. سان ءتۇرلى ءدارىنى ىشە-ىشە، پىسپەكتەپ ءدارى سالعاننان قانى بۇزىلىپ، ارتىق-اۋىس بىردەڭە جەسە دەنەسى ءبورتىپ، قىشىماعا ۇشىرايدى. قالشىلداپ، دىرىلدەپ، كوزى الارىپ، جۋعان شۇبەرەكتەي بوزارىپ، قۇلاپ تۇسەدى. اۋرۋحاناعا جاتقىزىپ، دارىگەر-ەمشىلەرگە قاراتىپ، قالقايتىپ قايتا تۇرعىزىپ الىپ كەلگەنمەن ايعا جەتپەي تاعى قۇلايدى. مۇرنىنان قاراقوشقىل قان دىردەكتەگەندە جانىن قويارعا جەر تاپپايدى. ايتەۋىر، مەكتەپتى ءبىتىرىپ، ەندى ماماندىق الادى-اۋ دەپ ەدى، دەنساۋلىعى كۇرت ءتۇسىپ، ۇيدە مۇلدەم وتىرىپ قالدى.
- مەنىڭ ارقا ەتىم ارشا بولىپ تەنتىرەپ ءجۇرىپ تاپقان اقشاما سەمىرەيىن دەگەن ەكەنسىڭ، قۋ جەتىم! جۋىندى ءىشىپ سەمىرگەن ءيت يەسىن قابادى دەمەكشى، سەن سىلىمتىك قۇتىرايىن دەدىڭ بە؟! - دەپ بالا جايىن اقىلداسايىن دەسە ايەلى كوك دولىلانىپ، جارىلاتىن شامدارداي بەتى نارت قىزارىپ، ويبايلاعاندا ءۇي قابىرعالارى تەڭسەلىپ كەتكەندەي بولادى. سوماداي سورايعان قۋ سۇيەك ۇلى ول كەزدە كوز جاسى تارام-تارام دومالاپ، قۇلاعىنا قۇلاقشا كيىپ الادى تىستەنىپ.
بۇل ۇندەمەي قۇتىلادى.
ال، مىنا تەمىربەك قالاي عانا ءتورت بىردەي ايەلگە، بالەنبەي بالا-شاعاعا يە بولىپ ءجۇر؟
جۇرەگى شىم-شىم سىزداپ، تاناكوزدى ەسكە الدى. دامير اتتى ۇلى قانداي بولىپ ءوستى ەكەن؟ ار جازاسى - ءتان جاراسى.
نەگە عانا وزىنەن جۇكتى بولىپ قالعان سول ءبىر قۇلپىرعان، گۇل جايناعان كەلىنشەكتەن سونشا قاشتى؟ جاسىرىن بارىپ، مەشىتكە نەكەسىن قيدىرىپ السا، ەكەۋلەپ جارىق دۇنيەگە اكەلگەن نارەستەسىن كۇتىپ-باقسا، مىنە بۇگىندەرى ول ون جاسقا كەلەر ەدى. بالا ەكەۋىنىڭ ارمانداعان التىن دانەكەرى ەدى عوي، ءوز سابيىنەن قاشقانى قالاي؟ سول ءۇشىن تاعدىر ءوستىپ اجداهاداي ىسقىرىپ، بۇعان بالەنى ءۇيىپ قويعان شىعار. دامير اتتى ۇلى قارا جەر بولىپ، اكەسى ءتىرى كەزىندە كورە الماي، بىلە الماي جاۋتاڭكوزدەنىپ، ءتىرى جەتىم بولىپ جاسقانشاقتانىپ قايدا عانا ءجۇر ەكەن؟ اتاسىنا نالەت، بۇل جالعاننىڭ، جەر باسىپ ءتىرى جۇرسەم ىزدەپ تابايىن، تابامىن ونى. «ەركەك توقتى جات جۇرتتىق بولمايدى»، ەركەك بالا اكەسىن، ءوز جۇرتىن تابادى، شەشەسى اقىلدى عوي ون التىعا تولعاندا بار قۇپياسىن ايتاتىن شىعار، مۇمكىن ايتقان دا بولار. قانقۇسا بولىپ، اكەسىن ىزدەگەن مەنىڭ قانىمنىڭ جالعاسى، اتا-بابامنان قالعان - مۇراگەرىم مەنىڭ - بولاشاعىم - سەنى ىزدەپ تابامىن، بالام!
شۋدالانعان جىپتەي تارام-تارام وي تۇبىنە جەتە الماي، ابدەن سىلەلەپ بارىپ، ازەر كوزى ءىلىنىپ كەتىپتى.
بۇل ءبىر كوكوراي تاۋدىڭ ەتەگىندە اقبوز ات ءمىنىپ تۇر ەكەن. بۇعان قارسى تاناكوز جۇگىرىپ كەلەدى، جەتەگىندە ەرجەتىپ قالعان ەر بالا بار.
- ءما، ۇلىڭىزدى الىڭىز. سىزگە تاپسىردىم. قايتسەڭ دە تۋعان اكەمدى تاۋىپ بەر دەپ مازامدى الدى. ءسىزدى ساعىندىق قوي، ءسىز ساعىمعا اينالىپ كەتتىڭىز بە، جانىم! ءسىز نەگە مەنى ەكىنشى ايەل ەتىپ المادىڭىز، سىزگە سالماق سالماي-اق، بالا-شاعانى ءوزىم-اق باعار ەدىم. قالاساڭىز، قوشقارداي تاعى ءۇش ۇل تاۋىپ بەرىپ، ءورىسىڭىزدى كەڭەيتەر ەدىم عوي. ءسىزدى ويلاي-ويلاي ساعىنىپ، جىلاي-جىلاي كوز جاسىم قۇرعاپ قالدى. قازاق ەلىن، جەرىن، ءوزىڭدى اڭسايمىن جانىم! ءبىز قاشانعى بوتەن ەلدە جۇرەمىز؟ بالاڭىز جات بولىپ كەتەدى عوي. مىنە، قاراشى بالاڭ وزىڭنەن اۋمايدى، ما، - دەپ بالاسىن بۇعان بەرىپ جاتىر. اق بوز اتتىڭ ۇستىندەگى ەرگە كوتەرىپ، الدىنا مىنگىزىپ الدى. بۇل ءوزىنىڭ كىشكەنتاي كەزىندەگىدەي دوپ-دومالاق بالانى ەمىرەنە ءولىپ-ءوشىپ ءسۇيىپ، باۋىرىنا باسىپ، قۇشاقتاپ، جۇپار ءيىسىن قۇشىرلانا يىسكەپ، ماۋقى باسىلساشى، قانە! مۇنداي دا راحات، عاجاپ ساتتەر بولادى ەكەن ءا!
ويانا كەتسە بۋلىعىپ، قىستىعىپ جىلاپ جاتىر، ەكى كوزىنەن اققان جاس بەت-اۋزىن سۋلاپ تاستاپتى.
- اتاگەلدى، تۇر، الماتىعا دا كەلىپ قالدىق، - دەپ تەمىربەك مۇنى وياتىپ، تۇرتپەكتەيدى.
ەسەڭگىرەپ، ءوڭ مەن ءتۇسىن اجىراتا الماي، ەسىن جيا الماي ماڭگىرىپ ازەر تۇردى.
ىس-ىس ەتكەن زۋىلداعان يسپان پويىزى الاتاۋ بوكتەرىن ورلەپ، ءنان قالاعا بوزارعان، اقسۇتتەنگەن تاڭمەن تالاسا كىرىپ بارادى.
اۆتورى ناعاشىبەك قاپالبەك ۇلى
ناعاشىبەك قاپالبەك ۇلى 1950- جىلى 16- ناۋرىزدا الماتى وبلىسى جامبىل اۋدانى قىزىلاسكەر اۋىلىندا دۇنيەگە كەلدى. قازم ۋ-دىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىن بىتىرگەن.
1971- جىلدان جامبىل اۋداندىق «ەكپىندى ەڭبەك» (قازىرگى «اتامەكەن») گازەتىنىڭ كوررەكتورى، ءتىلشىسى، جاۋاپتى حاتشىسى، رەداكتوردىڭ ورىنباسارى، وسى گازەتتىڭ رەداكتورى بولدى. قازىر رەسپۋبليكالىق كىتاپ مۇراجايىنىڭ ديرەكتورى. «دوس جۇرەگى»، «تاۋدان تۇسكەن تۇمان»، «قىزىل ەلىك»، «ماحاباتتسىز ءومىر جوق»، «قاراساي-قاراساي»، «كيەسى - قىزىل جولبارىس» اتتى كىتاپتارى شىققان.