ءتىل ماسەلەسى - ءدىل ماسەلەسى
جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى تالقىعا تۇسكەلى بەرى ءتىل ماسەلەسى تۋرالى پىكىرلەر الەۋمەتتىك جەلىلەردە كوبەيىپ كەتتى، مەن دە جيىرماشاقتى جازبام ارقىلى وسى كەڭەسكە ۇلەس قوسقانداي بولدىم، قولداۋشىلار بارشىلىق، قارسى پىكىر بىلدىرگەندەر دە از ەمەس. مەن ءۇشىن ەڭ ماڭىزدىسى ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن تۇتاستىعىن ساقتاپ قالۋ، قازاقستاننىڭ حالقى مەن جەرىنىڭ بۇتىندىگىن نىعايتىپ، بولاشاق ۇرپاققا دامىعان اۋقاتتى ەل رەتىندە ءتاسىلىم ەتۋ.
ءار نارسە ويداعىداي بولماۋى مۇمكىن، ءار نارسە قالاعانىمىزداي بولماۋى مۇمكىن، ەشبىر ەلدە ونداي بولمايدى، بولۋى مۇمكىن ەمەس. سان ميلليونداعان حالقى بولعان سوڭ، الۋان ءتۇرلى ەتنوستار تۇرعان سوڭ، كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ ىشكى پروبلەماسى شاش ەتەكتەن دەسەك ارتىق ايتقان ەمەس. ەڭ دامىعان، ەڭ باي دەيتىن گەرمانيا، فرانسيا، امەريكا، جاپونيا ت ب سياقتى ەلدەردى الساڭىز دا، مۇشكىل ماسەلەلەرى جەتىپ ارتىلادى. ءبىر ماسەلەدە ءبىز ولاردان وزىپ تۇرساق، ەندى ءبىر ماسەلەدە كەيىن قالعان بولۋىمىز ابدەن مۇمكىن، بۇل تابيعي نارسە. سوندىقتان، ەلىمىزدىڭ جەتىستىكتەرىن دە باعالاپ، پاراساتتى ىشكى ساياسات ۇستانىپ، وسى دامۋ جولىمىزدى ارى قاراي جالعاستىرۋىمىز كەرەك دەپ سەنەمىن.
ءتىل - ۇلتتىق تۇتاستىقتىڭ نەگىزى
تىلگە كەلەر بولساق، ارينە ول ءبىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى تاقىرىپ، كەشەگى سوۆەت ءداۋىرىن كورگەن، ونىڭ الدىنداعى وتارلىق كەزەڭدى باستان كەشكەن حالىق رەتىندە بۇل ءبىزدىڭ ۇلتتىق تۇتاستىعىمىز بەن تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ، ۇلتتىق يدەنتيفيكاتسيامىزدىڭ باستى ايقىنداۋشىسى، كوپەتنوستى ەلىمىزدىڭ ىشكى ىنتىماعىن قۋاتتايتىن باستى كۇشتىڭ ءبىرى.
دەگەنمەن، ويداعى ارمان مەن ومىردەگى شىندىقتى ايقاستىرماي، قايتا وسى ەكەۋىن ۇيلەستىرە وتىرىپ، ساليقالى جولدى تاڭداماساق، ءدال بۇگىنگى كۇندە ستراتەگيالىق قاتەلىككە ۇرىنۋىمىز مۇمكىن. تاۋەلسىزدىك العالى وتكەن 35 جىلدا قازاق ءتىلىنىڭ سالماعى ارتىپ، قولدانۋ اياسى ءوسىپ كەلەدى، ەڭ باستىسى مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ باسىم بولىگى قازاقشا ءبىلىم الىپ جاتىر، دەمەك ءتىلدىڭ بولاشاعىنا ءتونىپ تۇرعان قاۋىپ جوق. 1995 -جىلعى كونستيتۋتسيادا جانە وسى ۇسىنىلعان جاڭا نۇسقادا «قازاق ءتىلى مەملەكەتتىڭ ءتىلى» دەپ اشىق جازىلعان، بۇل ۇلتتى ۇيىستىرىپ، مەملەكەتتىڭ نەگىزگى باعدارىن ايقىندايتىن سيمۆولدىق ءمانى بار ماڭىزدى كورسەتكىش.
الەمدىك تاجىريبە: رەسمي ءتىل جانە مەملەكەت ءتىلى
ەندى الەمدىك تاجىريبەگە ءسال نازار اۋدارىپ كورەيىك. جالپى، الەمدەگى 180-200 ەلدىڭ كوبىنىڭ كونستيتۋتسياسىندا «مەملەكەت ءتىلى» دەگەن ۇعىم جوق ەكەن، ونىڭ ورنىنا كوپ ەلدە نەگىزگى زاڭ بويىنشا «رەسمي ءتىل» دەگەن قۇقىقتىق ستاتۋس بەرىلگەن تىلدەر بار. ال ءبىر قىزىعى كەي ەلدەردە ءتىپتى ول دا جوق، ەشبىر ءتىل زاڭدى ستاتۋس يەمدەنبەگەن ەلدەر دە بار. ميسالعا، ا ق ش ەلىندە بىرنەشە عاسىر بويى ەشبىر ءتىل «رەسمي ءتىل» دەگەن ستاتۋستا بولماعان، تەك بىلتىر عانا 1-ناۋرىزدا پرەزيدەنت ترامپتىڭ №14224-قاۋلىسىمەن اعىلشىن ءتىلى ا ق ش كولەمىندە رەسمي ءتىل بولىپ جاريالانعانى ەسىمىزدە، دەگەنمەن مەملەكەت ءتىلى دەگەن ۇعىم جوق ولاردا. سول سياقتى بىرىككەن پاتشالىق (بريتانيا)، اۆستراليا، مەكسيكا سياقتى ءىرى دە ىقپالدى ەلدەردە كونستيتۋتسيا بويىنشا ەشبىر ءتىل رەسمي ءتىل دەپ جاريالانباعان.
مەكسيكادا كەڭ تارالعان ءتىل يسپانشا، ءبىراق جەرگىلىكتى تايپالاردىڭ دا ءوز تىلدەرى بار عوي، بارىنە رۇقسات ەتىلگەن، دەسە دە ەل كولەمىندە ەڭ كوپ قولدانىلاتىنى يسپانشا. بريتانيا مەن اۆستراليادا اعىلشىنشا كوپ قولدانىلعانىمەن كەيبىر وڭىرلەردىڭ ءوز ءتىلى بار، مەملەكەت ءتىلى دەگەن ۇعىم جوق بۇلاردا.
كوپتىلدى مەملەكەتتەر ۇلگىسى
ءجا، بىرنەشە ءتىلدى زاڭمەن رەسمي ءتىل ەتىپ بەكىتكەن ەلدەر دە بار، ولار ەداۋىر كوپ ەكەن: بوليۆيادا 37 ءتىل رەسمي ءتىل دەپ جاريالانسا، وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسىندا 11 ءتىل، شۆەيتساريادا 4، بەلگيادا 3، كانادا، فينليانديا جانە يرلانديادا 2 ءتىل رەسمي ستاتۋسقا يە. 1,5 ميلليارد حالقى بار ءۇندىستاندا ھيندۋ جانە اعىلشىن تىلدەرى ەل كولەمىندە رەسمي ءتىل دەپ تانىلسا، ءار ايماقتا ءوزىنىڭ ىشكى رەسمي ءتىلى بار كورىنەدى، سونداي 22 ءتىل (بەنگالي، تاميل، تەلۋگۋ ت ب) سان ميلليونداعان ادام سويلەيتىن رەسمي ءتىلدىڭ قاتارىنان.
وسىنداي الپىسقا جۋىق ەلدە زاڭدارمەن بەكىتىلگەن رەسمي تىلدەر بار، ميللياردتاعان تۇرعىن ءوزىنىڭ بىلگەن تىلىندە سويلەپ، ەڭبەك ەتىپ ءومىرىن جالعاستىرۋدا. تاريحي كونتەكست سالدارىنان كولونيالدىق ەرانى باستان كەشكەن نەمەسە الۋان ءتۇرلى ەتنوستاردان قۇرالعان ەلدەردە بىرنەشە ءتىلدى ءبىلۋ زاڭدىلىق، تۋىپ وسكەن ورتاسىنا، العان بىلىمىنە جانە ەڭبەك سالاسىنا قاراي ولار ءار ءتىلدى رەتىمەن كەرەكتەنىپ جۇرە بەرەدى، ماسەلە جوق.
كورشى ەلدەردەگى ءتىل ساياساتى
جاقىن ەلدەردىڭ جاعدايىنا قارايتىن بولساق، قىرعىزستاندا مەملەكەت ءتىلى قىرعىزشا، ال ورىس ءتىلى رەسمي ءتىل دەپ بەكىتىلگەن، ەكى ءتىلدى دە قولدانۋعا بولادى، مەملەكەت قىرعىز تىلىنە باسىمدىق بەرىپ قولداعانىمەن ورىس تىلىنە ەش شەكتەۋ جوق. كورشىمىز وزبەكىستاندا مەملەكەت ءتىلى وزبەكشە، ورىس تىلىنە زاڭمەن ەرەكشە ستاتۋس بەرىلمەسە دە ول قولدانىستان شىققان جوق، الەۋمەتتىك ورتالاردا، ينتەرنەت رەسۋرستارى مەن بيزنەستە ەركىن قولدانىلادى. بەلارۋس ەلىندە ەكى ءتىل مەملەكەت ءتىلى دەپ بەكىتىلگەن ەكەن: بەلارۋس جانە ورىس تىلدەرى. مەملەكەت ءتىلى مەملەكەتتىڭ نەگىزىن قالايتىن فاكتورلاردىڭ ءبىرى، تاۋەلسىزدىڭتىك سيمۆولى رەتىندە قاراستىرىلسا، رەسمي ءتىل كوبىنەسە ۇلتارالىق قاتىناس ءتىلى، كۇندەلىكتى ومىردەگى قاتىناستاردا ءجيى قولدانىلاتىن ءتىل رەتىندە كوزگە تۇسەدى.
ءتىل داۋىنىڭ قاۋىپتەرى
ءتىل وتە نازىك ماسەلە، ءار حالىق ءوز ءتىلىن ساقتاپ ۇستەم ەتكىسى كەلەدى. كەيبىر كوپتىلدى كوپ ەتنوستى ەلدەردە ءتىل ساياساتى دۇرىس جۇرگىزىلمەگەندىكتەن ءتىل داۋى ىشكى جانجالعا ۇلاسىپ جاتقان جاعدايلار بار. ىرىتكى سالىپ ىشكى جانجال شىعارۋدى كوزدەيتىن سىرتقا كۇشتەرگە بۇل تاپتىرماس قۇرال، ولار ءتىل داۋىن ۋشىقتىرىپ سول ەلدەردە سەپاراتيستىك ارەكەتتەردىڭ تۋىنداۋىنا بار كۇشىن سالادى، وسىنى سول ەلدىڭ بيلىگىنە ىقپال ەتۋ ءۇشىن قولدانادى، قىسىم كورسەتەدى. ميسالعا، شري لانكا ەلىندەگى سانى مول ەتنوس سينحالا ءتىلى عانا ءجۇرۋ كەرەك دەپ، وعان سانى از تاميلدەر نارازىلىق تانىتىپ 1983-2009 ارالىعىندا ىشكى قاقتىعىستار بولىپ، ءجۇز مىڭنان استام ادام قازا تاپقان. قازىر ماسەلە رەتتەلگەن سياقتى دەسەك تە، سولتۇستىك ولكەلەردە ءالى كەرنەۋ بار. افريكاداعى كامەرۋن ەلىندە باسىم كوپشىلىك فرانسۋزشا سويلەگەنىمەن اعىلشىنشا سويلەيتىن توپتار دا بار. جەرگىلىكتى تايپا تىلدەرى دە بار. ەكى ءتىلدىڭ جاقتاۋشىلارى بىربىرىمەن باسەكەلەسىپ، سوڭىنان مارگيناليزاتسيا جانە وقشاۋلاۋ تالپىنىستارى قارۋلى قاقتىعىستارعا جەتكەنى وكىنىشتى.
ۋكراينا مەملەكەتى دە ءتىل داۋى كەسىرىنەن سەپاراتيزم دەرتىنە ۇرىنعان ەلدەردىڭ قاتارىندا اتالۋدا. ال ءدال وسى ەلدەردەگىدەي قارۋلى قاقتىعىسقا جەتپەسە دە، بەلگيا (فلامانشا جانە فرانسۋزشا سويلەۋشىلەر)، يسپانيانىڭ كەيبىر ايماقتارىندا (باسك جانە كاتالونيا)، ماروككودا (ارابشا جانە باربەر ءتىلى)، بالتىق ەلدەرىندە ءتىل ماسەلەسى باسىلار ەمەس، وقتىن وقتىن كوتەرىلىپ جالىنداپ كەتۋگە دايىن تۇرادى.
قازاق ءتىلىنىڭ قازىرگى مارتەبەسى
كونستيتۋتسيانىڭ 12 اقپان كۇنى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جاريالانعان سوڭعى نۇسقاسىنداعى ءتىل تۋرالى ۇكىمدەر كەلتىرىلگەن 9 بابى دۇرىس دەپ ويلايمىن. تاۋەلسىزدىك العالى بەرى قازاق ءتىلى مەملەكەت ءتىلى دەگەن ەڭ بيىك مارتەبەگە يە، مەملەكەت تاراپىنان ەڭ كوپ قولداۋ قازاق تىلىنە جاسالۋدا، ءبىلىم جۇيەسى، مەملەكەتتىك تاپسىرىس، قازاقشا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ مولدىعى جانە ەفير ۋاقىتىنىڭ قازاق ءتىلىنىڭ مۇددەسىنە قاراي ويىسۋى وسىنىڭ دالەلى عوي. جوعارى وقۋ ورىندارىندا قازاق ءتىلى ماماندارىن دايارلايتىن بولىمدەر بار، ءتىل ءبىلىمى جانە زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى، قازاق تەاترلارى، كونسەرۆاتوريا مەن ونەر اكادەميالارى تۇراقتى ىستەپ جاتىر، جازۋشىلارىمىزدىڭ ەڭبەكتەرى توم توم جاريالانۋدا. وسىنىڭ ءبارى وتە قۋانىشتى جايتتەر، تۋعان ءتىلىمىز تاريحتا ەشقاشان دا ءدال وسىنداي مارتەبەگە، وسىنداي الەۋەتكە يە بولعان ەمەس! قازاق تىلىنە زاڭدىق تۇرعىدان ەڭ جوعارى مارتەبە بەرىلگەن، مەملەكەتتىڭ قولداۋىندا، ەندىگى ماسەلە ونى باسەكەگە قابىلەتتى جانە ەل كولەمىندە قولدانىلاتىن قاتىناس تىلىنە ايلاندىرۋ.
ورىس ءتىلىنىڭ ءرولى جانە قورىتىندى
قازاق تىلىمەن قاتار رەسمي تۇردە قولدانىلاتىن ورىس ءتىلى رەسپۋبليكامىز تۇرعىندارىنىڭ باسىم بولىگى بىلەتىن ۇلتارالىق قاتىناس ءتىلى، بارلىق ەتنوس ۋاكىلدەرى تۇسىنەتىن جانە ۇعىسا الاتىن ءتىل، سونىمەن قاتار بۇرىنعى كەڭەس وداعىنان ءبولىنىپ شىققان ەلدەردىڭ بارىندە قولدانىلاتىن ءتىل دەسەك قاتا بولماس. بۇل كۇندە ورىس ءتىلىن تۇسىنەتىن ادامداردىڭ الەمدەگى جالپى سانى 300-350 ميلليون ادام مولشەرىندە، بۇل از ەمەس.
ورىس ءتىلى قازاقستان مۇشەسى بولىپ تابىلاتىن ەۆرازيا ەكونوميكالىق وداعى ەلدەرىندە، ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك ۇيىمى ەلدەرىندە كەڭ قولدانىسقا يە، ب ۇ ۇ شەڭبەرىندە قولدانىلاتىن بىرنەشە رەسمي ءتىلدىڭ ءبىرى، دەمەك الەمدىك اۋقىمعا يە، مۇمكىندىگى مول ءتىلدىڭ ءبىرى. ميلليونداعان ادام وسى تىلدە ءبىلىم الدى، ءبىلىم بەردى، ەڭبەك ەتتى، ساۋات اشتى، ءان شىرقادى، حات جازدى. سوندىقتان، ونى ءبىر كۇندە سىلىپ الىپ تاستاۋعا بولمايدى دەگەن پىكىردەمىن. جالپى ءتىل بىلگەن جاقسى عوي، قانشا ءتىل بىلسەڭ سونشا جاقسى. ءتىلدى تىلگە قارسى قويۋ نەمەسە ءتىل داۋىن ءورشىتىپ ەلدىڭ سيقىن كەتىرۋ ەش دۇرىس ەمەس، حالىق پەن حالىقتىڭ دوستىعى تىكەلەي تىلدەر اراسىنداعى دوستىق قاتىناسقا بايلانىستى.
قورىتىندى رەتىندە ايتارىم، تۋعان ءتىلىمىزدى ارى قاراي دامىتىپ ومىردەگى ءرولىن نىعايتۋعا قولىمىزدان كەلگەن ارەكەتتى جاساپ جالعاستىرايىق، سونىمەن قاتار ابدەن قالىپتاسقان جانە ءالى دە جوعارى تالاپقا يە ورىس ءتىلىن دە قاتار قولدانا بەرەيىك، بۇدان ۇتپاساق ۇتىلمايمىز. وسى ساليقالى سارابدال ستراتەگيا دۇرىس جالعاسىپ، ىشكى تاتۋلىق پەن تۇراقتى دامۋ بارىستارى قارقىندا جۇرە بەرسە، الداعى 10-15 جىلدا قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىستاعى ۇلەسى ءبىرىنشى ورىنعا جەتەدى دەگەن ۇمىتتەمىن.
مۇرتازا ءجۇنىس ۇلى بۇلۇتاي،
فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى (PhD)، مادەنيەت تانۋشى عالىم