مەن الەمدى جويعان اجال بولدىم - اتوم بومباسىن جاساعان عالىم

استانا. قازاقپارات - يۋليۋس روبەرت وپپەنگەيمەر - 1904 -جىلى 22- ساۋىردە ا ق ش- تىڭ نيۋ يورك قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن. ول گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىن نەبارى ءۇش جىلدا ۇزدىك ءبىتىرىپ، كەمبريدج جانە گەرمانياداعى گەتتينگەن ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە تەوريالىق فيزيكانى قاتار وقىپ، نەبارى 23 جاسىندا دوكتور دارەجەسىن الادى.

جاس فيزيك كوپ ۇزاماي ءوز زامانىنىڭ ايتۋلى عالىمدارىمەن يىق تەڭەستىردى. ول اكادەميالىق جۇمىستارىندا كۆانتتىق تەوريانى دامىتىپ، نەيتروننان قارا قۇردىمعا دەيىنگىنىڭ ءبارىن بولجايدى. عىلىمنان تىس سانسكريت ءتىلىن وقىپ، ءدىندى زەرتتەيدى. كوپتەگەن پروگرەسسيۆتى قوزعالىستارعا قوسىلىپ، كوپ ىزدەنەتىن بولدى. بالا كۇنىندە ول اعىلشىن جانە فرانسۋز ادەبيەتتەرىن جاقسى كوردى. سونىمەن بىرگە مينەرالوگياعا قاتتى قىزىعۋشىلىق تانىتتى. ورتا مەكتەپتە بولاشاق عالىم حيمياعا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ، ونى گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىندە وقۋدى جالعاستىردى. تەك ستۋدەنتتىك جىلدارىندا فيزيكا ونىڭ نەگىزگى كاسىبىنە اينالدى. 

1941 -جىلى امەريكا قۇراما شتاتتارى وداقتاستارعا قوسىلعاننان كەيىن وپپەنگەيمەردەن اتوم قارۋىن جاساۋدى كوزدەيتىن وتە قۇپيا «مانحەتتەن» جوباسىنا قاتىسۋدى سۇرادى. ول يادرولىق جارىلىس جاساۋ ءۇشىن قاجەتتى نەيتروندىق تىزبەكتى رەاكسيانى تۋدىرىپ، ۇستاپ تۇراتىن نە ەكەنىن انىقتاۋعا تىرىسادى. 
1942 -جىلى ا ق ش اسكەرى وپپەنگەيمەردى بومبالار سىنالاتىن قۇپيا زەرتحانانى باسقارۋعا شاقىردى. ول زەرتحانا قالادان شالعاي جەردە ورنالاستى. ول جاققا تەك ارنايى كىرۋ قاعازىمەن عانا بارۋعا بولاتىن ەدى. ءدال وسى جەرگە ونىمەن بىرگە گارۆاردتا وقىعان كۋرستاستارى قوسىلدى. كوپ جىلدار جانىندا بولعان زامانداستارى وپپەنگەيمەردى ءسوزسىز تۇسىنەتىن ەدى. 
1945 -جىلى 16- شىلدەدە نيۋ-مەكسيكوداعى پوليگوندا الەمدەگى العاشقى اتوم بومباسى جارىلعان كەزدە مانحەتتەن جوباسى ءساتتى بولدى.
وسى ءبىرىنشى سىناق بارىسىندا وپپەنگەيمەر يادرولىق جارىلىسقا قاراپ وتىرىپ: «مەن الەمدى جويعان اجال بولدىم» دەگەن سوزدەردى ايتقان ەكەن.
ا ق ش 1945 -جىلى 6 جانە 9 -تامىزدا وپپەنگەيمەر جاساۋعا اتسالىسقان ەكى بومبانى حيروسيما مەن ناگاساكيگە تاستايدى. اتومدىق بومبا قالادان 600 مەتر بيىكتىكتە جارىلعاندىعىنا قاراماستان، جاپونيا قالاسىنىڭ 60 پايىزىن جويىپ جىبەرگەن ەكەن. ءتىپتى ءۇش ءجۇز مىڭنان اسا تۇرعىنى بار قالانىڭ تەڭ جارتىسى سول كۇنى-اق مەرت بولعان. ال ەكىنشى رەت، ناگاساكيدەگى جارىلىستان 70 مىڭ ادام قايتىس بولىپ، تۇرعىن ۇيلەردىڭ 36 پايىزى قيراعان. ناگاساكي بۇرىن بومبالانعان حيروسيماعا قاراعاندا از زارداپ شەككەن. جاپونياداعى جارىلىستاردان كەيىن وپپەنگەيمەر «ءبىز شايتاننىڭ ءىسىن ىستەدىك» دەگەن ەكەن.
سونداي-اق وپپەنگەيمەر جاپونياعا تەزىرەك بومبا تاستاۋدى سوعىس دەپارتامەنتىنە ۇسىنعان عىلىمي كوميتەتتە قىزمەت ەتتى. فيزيكتەر وزدەرىنىڭ جەتىستىگىنە ماساتتانعانىمەن، شابۋىلدا بەيبىت تۇرعىنداردىڭ زارداپ شەككەنىنە الاڭداپ، قارۋ بولاشاقتا سوعىستاردىڭ الدىن الۋدىڭ ورنىنا، كوپ زاردابىن تيگىزەدى مە دەپ قورىقتى. جارىلىستان كەيىن بىرنەشە اپتادان سوڭ وپپەنگەيمەر سوعىس مينيسترىنە حات جازىپ، «ۇلتتىڭ قاۋىپسىزدىگى… ءبىرىنشى كەزەكتە نە تولىقتاي عىلىمي نەمەسە تەحنيكالىق قاۋقارىنا تاۋەلدى بولماۋى كەرەك. ول تەك بولاشاقتا سوعىستاردى بولدىرماۋعا عانا نەگىزدەلە الادى»، - دەپ ەسكەرتكەن.
سوعىستان كەيىن وپپەنگەيمەردىڭ كوزقاراسى مۇلدەم وزگەردى. ول يادرولىق قارۋدى «اگرەسسيا مەن تەرروردىڭ» قۇرالى، ال قارۋ- جاراق ونەركاسىبىن «شايتاننىڭ باستاماسى» دەپ اتادى.
1945 -جىلدىڭ قازان ايىنداعى كەزدەسۋلەردىڭ بىرىندە ول ا ق ش پرەزيدەنتى ترۋمانعا: «مەنىڭ قولىم قانعا مالىندى»، - دەدى.
وسىلايشا، عالىم يادرولىق قارۋدى تەك بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋعا قول جەتكىزە الماي 1967 -جىلى 18- اقپاندا قايتىس بولادى. الەمگە قاۋىپ توندىرەتىن اتوم يادرولىق قارۋىنىڭ سالدارىنان تابيعات لاستانىپ، شىرايلى جەردىڭ توز-توزىن شىعارىپ، ەڭ نەگىزگىسى قاراپايىم ادامدار قاتەرلى ىسىك پەن ءتۇرلى اۋرۋعا شالدىعىپ، زاردابىن ءالى كۇنگە دەيىن كورىپ كەلەدى. وپپەنگەيمەر «اتوم بومباسىنىڭ اتاسى» رەتىندە تاريحقا ەندى.
قاسىرەتكە اينالعان ونەرتابىس جاپون ەلىنەن بولەك قازاقستانعا دا اسەرىن تيگىزدى. سەبەبى، ءدال وسى ا ق ش- تىڭ جاساعان جوباسى - ك س ر و ەلىنە تريگگەر بولدى. 
سوۆەت بيلىگى سەمەي جەرىندە سۋتەك بومباسىن جارىپ، 1949-1989 -جىلدار ارالىعىندا پوليگوندا 456 مارتە يادرولىق سىناق جۇرگىزىلدى.
ا ق ش بومبانى 1945 -جىلى ويلاپ تاپسا، 4 جىلدان كەيىن ونىڭ باستى قارسىلاسى ك س ر و ۇكىمەتى ولارعا جاۋاپ رەتىندە «ردس-1» دەپ اتالاتىن اتوم بومباسىن جاساپ شىعاردى. اۆتورى - يگور كۋرچاتوۆ. ول سەمەي پوليگونىنا 1949-1955 -جىلدارى جەتەكشىلىك ەتكەن، سوۆەتتىك «اتوم بومباسىنىڭ اتاسى» دەپ سانالادى. 
تاڭعى ساعات 7-دە بولعان جارىلىس قۋاتى 22 كيلوتوننا بولدى. رەسمي دەرەك بويىنشا، سەمەي پوليگونىنداعى يادرولىق سىناقتان 1,5 ميلليوننان اسا ادام زارداپ شەككەن. سەمەي پوليگونىندا بولعان بارلىق جارىلىستىڭ جيىنتىق قۋاتى حيروسيماعا تاستالعان بومبانىڭ قۋاتىنان 1200 ەسە جويقىن بولعان.

ەسبول اسىلبەكوۆ