ماياتاستاعى بالۋان تاس كوتەرۋ وقيعاسى

 تورعاي اتىرابىنداعى شاتقالدى- سايلى كوركەم جەردىڭ ءبىرى - ماياتاس ايماعى. ءبىر قىزىعى، ونىڭ اتاۋىنىڭ وزىندە ءوڭىردىڭ تابيعي ەرەكشەلىگى بۇعىپ جاتىر.

 بۇل ءسوز ەكى قۇرامنان تۇرىپ، «ماياداي ءزاۋلىم تاس» دەگەن ۇعىمدى اڭعارتادى. ياعني اتاۋدىڭ ءوزى-اق سول ماڭداعى كوزگە بىردەن شالىناتىن ەڭسەلى تاستارعا يشارا ەتەدى. مىنە، وسىندا ⅩⅨ عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىندا ارعىننىڭ تولەك اتالىعىنان شىققان قۇلىمبەت ەسىمدى داۋلەتتى، جومارت ءارى جاۋىرىنى جەرگە تيمەگەن بالۋان ءومىر سۇرگەن ەكەن. ۇيىنەن قوناق ۇزىلمەي، داستارقانى جيىلمايتىن، وتىرعان ورتاسى دۋمانعا اينالاتىن جان بولىپتى. الىس- جاقىنداعى الىپ بىتكەنمەن بەلدەسىپ، ءبارىن جىعىپ، اتاعى ءتورت تاراپقا تارايدى. سول تۇستا ناۋىرزىم جۇرتىندا سۇگىر سمايىل دەگەن اتاقتى پالۋان بار ەدى. ول جاستايىنان ءادىستى سەرىك ەتىپ، ونەرىن شىڭداپ وسكەن ناعىز «الىپسوق» قازاق كۇرەسى شەبەرى بولاتىن.

قۇلىمبەتتىڭ داڭقى قۇلاعىنا تيگەن سوڭ، ىشتەي رۋحى ويانىپ، ارنايى بارىپ بەلدەسۋدى ويلايدى. ەكى سەرىگىن ەرتىپ، جولعا شىعادى. جول-جونەكەي نەبىر اڭگىمەلەر ەستيدى. اسىرەسە، جولاي كەزىككەن سوزگە ءۇيىر، وسى ماڭنىڭ ءوسىرىپ ايتۋشى ماقتانشاعى دۇيسەنباي دەگەننىڭ: «بۇل قازاقتا ونى جەڭەتىن بالۋان ءالى تۋعان جوق» دەگەنى سمايىلدىڭ جىگەرىن جانيدى. ءبىراق ول سابىرمەن: «جەڭىلسەم - جەر كوتەرەر. ارنايى شىققان سوڭ، كەرى قايتپايمىن»، - دەپ، ساپارىن جالعاستىرادى.

 اقىرى، ماياتاسقا جەتكەندە، قۇلىمبەت قوناقتارىن ايرىقشا قۇرمەتپەن قارسى الادى. تاي سويىلىپ، مول داستارقان جايىلادى. ءۇش كۇن بويى ەل-جۇرت جينالىپ، ونەرپازدار ءان شىرقاپ، كۇيشىلەر كۇي توگىپ، اقىندار جىر ارنايدى. سودان كەيىن عانا سمايىل كەلگەن شارۋاسىن اشىق ايتادى. وزىندەي بىلەكتى ەردىڭ تەگىن كەلمەگەنىن بىردەن اڭداعان قۇلىمبەتتىڭ ءسوزى ءازىر بولسا كەرەك:

- ە، بالۋان، مۇنىڭ ەلەۋلى شارۋا عوي. توڭىرەكتەگى ەلدى جينايىق. ءبىر جاعىمىز قارا اعاشتاي قالىڭ نايمان، ءبىر جاعىمىز كوپ قىپشاق. ونەرىمىزدى سولار كورسىن. ايتپەسە، «ارعىننىڭ ەكى بالۋانى جاسىرىن كۇرەسىپتى» دەگەن اتاققا قالىپ جۇرەرمىز. ءبىر سەنەن گورى اسىرەسە ماعان قيىن عوي. الىستان ارنايى ىزدەپ كەلگەن بالۋان باۋىرىن كورسەتپەي جىبەردى دەيدى عوي، - دەيدى. ءۋاجدى جونگە ساناعان سمايل دا كەلىسەدى. سودان سول، جالپاق ەلگە جار سالىنادى. حابارشىلار جونەيدى. ايتىپ ايتپاي نە كەرەك، بەلگىلەنگەن كۇنى ماياتاس بوكتەرىنە حالىق اعىلىپ كەلەدى. ءوزى باي، ءوزى مىرزا قۇلىمبەت- تولەكتەر قىمىزدى بۇلاق قىپ اعىزىپ، جىلقى ەتىنە قارىق ەتىپ تاستايدى. قۇددى توي ىسپەتتى بۇقارا ارقا-جارقا بولىپ، ءبىر تويىنىپ، ونەرپازدار دا ءبىر بۇيىردەن دۋمانعا جەل بەرەدى. كۇرەس تە باستالادى. ەكى بالۋان دا وسال ەمەس. العاشقى كۇنى - تەڭ. ەكىنشى كۇنى - تاعى تەڭ. ءۇشىنشى كۇنى دە ءبىرىن- ءبىرى الا المايدى. قولدانباعان ايلا، ىستەمەگەن ءادىس قالمايدى. ءبىرى - جولبارىستاي اتىلىپ، ءبىرى - ارىستانداي ايبات شەگەدى. ءبىراق تارازى باسى تەڭ تۇسەدى. ءتورتىنشى كۇنى شارشاعان جۇرت: «ەر كەزەگى - ۇشكە دەيىن» دەگەن، ەكەۋىڭ ءۇش كۇن كۇرەسىپ، تەڭ تۇستىڭدەر، ءبىز ريزامىز، زور قۋانىشقا بولەدىڭدەر. ات اۋناعان جەردە تۇك قالادى دەگەن عوي. ءبىزدىڭ سوڭعى تىلەگىمىز - ماياتاستىڭ ەتەگىندە جاتقان مىناۋ الىپ تاستى ەكەۋىڭ ون قادامنان كەزەكتەسىپ كوتەرىپ، وزەننىڭ ارعى بەتىنە، وتكەلدىڭ اۋزىنا شىعارىڭدار»، - دەپ ۇسىنىس ايتادى.

ەكى ايدىك كەلىسەدى. اۋەلى سمايىل تاستى قاپسىرا قۇشاقتاپ، تىك كوتەرىپ ون قادام اتتايدى. كەيىن قۇلىمبەت جالعاستىرادى. وسىلايشا ەكەۋى كەزەكتەسىپ، اۋىر تاستى قاراتورعاي سۋىنىڭ ارعى بەتىنە جەتكىزەدى. جينالعان جۇرت بۇل كورىنىسكە ءسۇيسىنىپ، ريزا بولادى. سوندا سول جيىندا وتىرعان شەگەن ۇلى قازىبەك بي:

- ۋا، اعايىن، سمايىلمەن قۇلىمبەتتىڭ ونەرىن ءتورت كۇن تاماشالاپ، قىزىقتادىق. وسى قىزىقتان ءبىر بەلگى قالعانى ءجون عوي. سوندىقتان مىنا تاستى «بالۋانتاس» دەپ اتايىق. ۇرپاقتارىمىزدىڭ ەسىندە ءجۇرسىن، - دەپ باتا بەرەدى. ەل ءبىراۋىزدان قولدايدى.

 قۇلىمبەت تە مارتتىك تانىتىپ: - جينالعان جاماعات! سمايىلدىڭ مەنەن جولى ۇلكەن جانە ارناپ كەلگەن ساپارى عوي، مەن جەڭىلگەندىك ىرىمىن جاساپ، يىعىنا شاپان جاۋىپ، استىنا ات مىنگىزەيىن، - دەيدى.

كوپشىلىك مىنا ىرىلىككە ودان سايىن تاڭ- تاماشا بولىپ، قوشەمەتتەرىن ارتتىرادى. وسىدان كەيىن ەكى ءدوي- بالۋان ءتوس ءتۇيىستىرىپ، اقىرەتتىك دوستىققا انتتاسادى. بەرگى ۋاقىتقا جەتكەن زامانداستارىنىڭ كۋالەندىرۋىنشە، سول سەرتكە ءومىر بويى ادال بولعان- ءدۇر.

 بۇل اڭگىمە بىزگە قايدان جەتتى؟

 سول ايماقتىڭ شەجىرە اقساقالى، «بالۋانتاستى» كورگەندە اتا- بابالارىمدى كورگەندەي اسەرگە بولەنەمىن» دەپ لەپەستەگەن جۇماعازى قاجى جاسىمبەك سەكىلدى قارتتاردىڭ اۋزىمەن جەتتى.

 P. S. بالۋانتاس - دالانىڭ دەگدار رۋحىنىڭ بەلگىسى بۇل وقيعا - تەك ەكى پالۋاننىڭ كۇش سىناسۋى ەمەس. بۇل - قازاقى مىنەزدىڭ، مارتتىكتىڭ، باسەكەدە دە باۋىرمال بولا ءبىلۋدىڭ كورىنىسى. يسلامدا كۇش پەن ادىلەت قاتار جۇرەدى. پايعامبارىمىز (س. ع. س. ): «كۇرەستە جەڭگەن مىقتى ەمەس. اشۋ كەزىندە ءوز- ءوزىن ۇستاعان كىسى مىقتى»، دەگەن. قۇلىمبەت پەن سمايىلدىڭ ءۇش كۇن بويى بەلدەسىپ، ءبىر- بىرىنە قۇرمەتىن جوعالتپاۋى - وسى ۇستانىمنىڭ ايعاعى. ال ماياتاستا ءالى كۇنگە وزەن بويىندا تۇرعان الگى قوس بالۋاننىڭ قولىنىڭ تابى قالعان «بالۋانتاس» - سول ەرلىكتىڭ ماڭگىلىك بەلگىسى. ول ارقالىق قالاسىنان وڭتۇستىك- باتىسقا قاراي 150 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان.

 بۇگىندە ءبىز تاريحي ەسكەرتكىش دەگەندە ساۋلەتتى عيماراتتار مەن قاشالعان يا قۇيىلعان مۇسىندەردى ەلەستەتەمىز. الايدا تاس قاشاۋ، ءمۇسىن قۇيۋ ونەرى كەنجە دامىعان زامانداردا اتا- بابالارىمىز ۇلى دالا كەڭىستىگىندە وسىنداي تابيعي تاستاردى قانداي دا ءبىر وقيعاعا بايلانىستى اتاپ، ونى رۋحاني ەسكەرتكىش پەن اقپارات تاسپاسىنا اينالدىرعان. بىلە- بىلسەك، بۇل - ءبىزدىڭ بابالارىمىزدىڭ وزىندىك «ەسكەرتكىش قالدىرۋ تەحنولوگياسى» ەدى. سوندىقتان قايسى «بالۋانتاس» بولماسىن، جاي تاستار ەمەس. ول - ەل جادىندا ساقتالعان تاريح. ايتالىق، تورعايداعى وسى ۇلكەن تاس بولماسا، قوس بالۋاننىڭ داڭقى ءدال وسىلاي ۇرپاقتان- ۇرپاققا جەتەر مە ەدى؟ دالا تاسى - حالىقتىڭ جادىنداعى شەجىرە!

 كۇش مادەنيەتىن زەرتتەۋشى ابىلايحان قالنازاروۆ

 Kazislam.kz