دەندروحرونولوگيا: اعاشتىڭ ساقيناسىندا قانداي سىر بار؟
دەندروحرونولوگيا - اعاشتىڭ قانشا جىل ءومىر سۇرگەنىن انىقتاۋعا عانا ەمەس، ونىڭ وسۋىنە تابيعي جاعدايلاردىڭ قالاي اسەر ەتكەنىن بىلۋگە كومەكتەسەتىن ءادىس. اعاشتىڭ جىلدىق ساقينالارىن زەرتتەۋ ارقىلى عالىمدار وتكەن جىلدارداعى كليماتتىڭ قانداي بولعانىن انىقتايدى.
س. سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى ورمان شارۋاشىلىعى فاكۋلتەتىنىڭ اعا وقىتۋشىسى، اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، ورمانتانۋ مامانى قۇرالاي مازارجانوۆانىڭ ايتۋىنشا، زەرتتەۋ بارىسىندا اعاش دىڭىنەن ارنايى بۇرعىمەن كەرن، ياعني وزەك الىنادى. ودان كەيىن جىلدىق ساقينالاردىڭ سانى مەن ەرەكشەلىكتەرى تالدانادى.
- اعاشتىڭ وزەگىن الىپ، جىلدىق ساقينالارىن ساناۋ ارقىلى ونىڭ ناقتى جاسىن انىقتاۋعا بولادى. سونىمەن قاتار كليماتتىق جاعدايلاردىڭ اعاشقا قانشالىقتى اسەر ەتكەنىن، زيانكەستەردىڭ زاقىمىن، ءورت ىزدەرىن جانە باسقا دا فاكتورلاردى زەرتتەۋگە مۇمكىندىك بار، - دەدى مامان.
اعاش ساقيناسىنىڭ وسىنداي عىلىمي الەۋەتى دەندروحرونولوگيانىڭ الەمدە جەكە زەرتتەۋ باعىتى رەتىندە دامۋىنا ىقپال ەتتى. بۇگىندە سالادا 70 تەن استام ءىرى جانە شاعىن زەرتحانا جۇمىس ىستەيدى. قازاقستاندا دا زەرتتەۋلەر ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە، پاۆلودار قالاسىندا جانە قازاق ورمان شارۋاشىلىعى جانە اگرومەليوراتسيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ريددەر فيليالىندا جۇرگىزىلەدى.
ال بۇل ادىسكە عىلىمي تۇرعىدان نازار اۋدارۋ بىرنەشە عاسىر بۇرىن باستالعان. ونىڭ العاشقى بەلگىلەرى اريستوتەل مەن تەوفراست ەڭبەكتەرىندە كەزدەسەدى. ولار قاراعاي مەن مايقاراعايدىڭ ءوسۋ ەرەكشەلىكتەرىن زەرتتەگەن. كەيىن لەوناردو دا ۆينچي دە اعاشتاردىڭ جىلدىق ساقينالارىنا نازار اۋدارعان.
دەگەنمەن دەندروحرونولوگيانىڭ دەربەس عىلىمي باعىت رەتىندە قالىپتاسۋى ⅩⅩ عاسىردىڭ باسىنا تۇسپا تۇس كەلەدى. ونىڭ دامۋىنا امەريكالىق عالىم ەندريۋ دۋگلاس ەلەۋلى ۇلەس قوستى. ول 1901 -جىلدان باستاپ اعاش ساقينالارىن جۇيەلى تۇردە زەرتتەپ، كەيىن ا ق ش-تىڭ اريزونا شتاتىندا ارنايى زەرتحانا اشقان.
توراڭعىدان ارشاعا دەيىن: كونە اعاشتار قانشا جىل جاسايدى؟
دەندروحرونولوگيالىق زەرتتەۋلەر ەلىمىزدەگى كونە اعاشتاردىڭ جاسىن انىقتاپ قانا قويماي، ولاردىڭ تاريحىن زەردەلەۋگە مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. ءتىپتى بىزدە مۇز داۋىرىنەن بەرى ساقتالعان اعاشتار بولۋى مۇمكىن دەگەن بولجام بار. قۇرالاي مازارجانوۆانىڭ ايتۋىنشا، شۆەتسيا مەن فينليانديا عالىمدارى قازاقستان اۋماعىندا وسىنداي اعاشتاردىڭ كەزدەسۋى ىقتيمال ەكەنى تۋرالى اقپاراتتارمەن بولىسكەن. الايدا ازىرگە بۇل بولجام عىلىمي زەرتتەۋلەرمەن راستالماعان.
ماماننىڭ پىكىرىنشە، زەرتتەۋگە ەرەكشە نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق وسىمدىكتەردىڭ ءبىرى - توراڭعى توعايلارى.
- توراڭعىنى ءشولدى ايماقتىڭ پاديشاسى دەپ اتايدى. ونىڭ تامىرى 11- 15 مەترگە دەيىن جايىلىپ وسەدى. جاڭبىر جاۋعان كەزدە ىلعالدى بويىنا جينايتىن قاسيەتى بار. عىلىمي ادەبيەتتەردە توراڭعىنىڭ ۇزاق ءومىر سۇرەتىنى ايتىلادى، - دەدى عالىم.
توراڭعىدان بولەك، قازاقستاندا ۇزاق جاسايتىن اعاشتاردىڭ قاتارىنا تيان-شان شىرشاسى، قاراعاي، سوعدى شاعانى، سەكسەۋىل مەن جيدە جاتادى. ماسەلەن، ىلە الاتاۋىنداعى ەندەميك تيان-شان شىرشاسىنىڭ زەرتتەلگەن ۇلگىلەرىنىڭ جاسى 260- 270 جىل شاماسىندا بولعان. ال كەيبىر عىلىمي دەرەكتەردە بۇل اعاشتىڭ 300- 500 جىلعا دەيىن ءومىر سۇرەتىنى كورسەتىلگەن.
- زەرتتەلگەن قاراعايلاردىڭ جاسى 230- 260 جىلدى قۇراعان. سوعدى شاعانىنىڭ جاسى شامامەن 180-جىل بولدى. ال قىزىلوردا وبلىسىنداعى سەكسەۋىل مەن جيدەنىڭ جاسى 150-جىلعا دەيىن جەتەدى. توراڭعىنىڭ 300 -جىلعا دەيىن ءومىر سۇرەتىنى ايتىلادى. ءبىراق بۇل اعاشتاردىڭ ناقتى جاسىن انىقتاۋ ءۇشىن ارنايى زەرتتەۋ جۇرگىزۋ قاجەت، - دەدى قۇرالاي مازارجانوۆا.
ۇزاق جاسايتىن اعاشتار تۋرالى دەرەكتەردە ارشا ەرەكشە اتالادى. 1981 -جىلى «قاينار» باسپاسىنان جارىق كورگەن «قازاقستاننىڭ سيرەك كەزدەسەتىن جانە باعالى وسىمدىكتەرى» اتتى كىتاپشادا ارشانىڭ كەيبىر تۇرلەرى 1500 جىلعا دەيىن ءومىر سۇرەتىنى جازىلعان. بوتانيك اننا يۆاشەنكو «قازاقستاننىڭ وسىمدىكتەر دۇنيەسى» ەنتسيكلوپەدياسىندا ونىڭ جاسىن 800- 1000 جىل دەپ كورسەتكەن.
سونداي-اق ساراپشى ءسىبىر بالقاراعايىنىڭ 800 جىلعا دەيىن، ال ەمەننىڭ كەيبىر تۇرلەرىنىڭ 2000 جىلعا دەيىن ءومىر سۇرە الاتىنىن اتاپ وتكەن. دەگەنمەن قازاقستاندا مۇنداي جاسقا جەتكەن اعاشتار ازىرگە عىلىمي تۇرعىدان تىركەلمەگەن.
- قازاقستان اۋماعىندا 2000 جىلدىق ەمەندى، بالقاراعايدى نەمەسە ارشانى كەزدەستىرگەن جوقپىز. مۇنداي اعاشتاردىڭ ناقتى جاسىن انىقتاۋ ءۇشىن ارنايى قۇرىلعىلار قولدانىلۋ كەرەك، - دەدى مامان.
عالىمنىڭ ايتۋىنشا، اعاشتىڭ جاسىن سىرتقى كولەمىنە نەمەسە ءدىڭىنىڭ جۋاندىعىنا قاراپ باعالاۋ جاڭساقتىققا اكەلۋى مۇمكىن. جەرگىلىكتى تۇرعىندار كەيبىر اعاشتاردى 600- 700 جىلدىق دەپ سيپاتتاعانىمەن، مۇنداي بولجامدى تەك جىلدىق ساقينالارىن زەرتتەۋ ارقىلى عىلىمي تۇرعىدا راستاۋعا بولادى.
جىلدىق ساقينالار كليماتتىڭ وزگەرىسىن قالاي كورسەتەدى؟
اعاشتىڭ جىلدىق ساقينالارى ونىڭ وسكەن كەزەڭىندەگى كليماتتىق جاعدايلاردى كورسەتەدى. قولايلى ورتادا ساقينالار كەڭەيسە، قۇرعاقشىلىق پەن تەمپەراتۋرانىڭ قولايسىز وزگەرىسى كەزىندە جىڭىشكەرەدى. وسى ەرەكشەلىكتەردى تالداۋ ارقىلى عالىمدار وتكەن كەزەڭدەردەگى تەمپەراتۋرا اۋىتقۋى مەن قۇرعاقشىلىق كەزەڭدەرىن قالپىنا كەلتىرەدى.
قۇرالاي مازارجانوۆانىڭ ايتۋىنشا، قازاقستاندا زەرتتەلگەن اعاشتاردىڭ ساقينالارى سوڭعى 150- 160 جىلداعى كليماتتىق وزگەرىستەردى زەردەلەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
- اعاش ساقينالارى ارقىلى وسى كەزەڭدەگى تەمپەراتۋرا وزگەرىسىن، قۇرعاقشىلىق بولعان جىلداردى انىقتاۋعا بولادى. دەرەكتەر جەتكىلىكتى بولسا، ءاربىر 10- 20 جىل سايىن قايتالانعان تابيعي قۇبىلىستاردى سالىستىرىپ، بولاشاققا بولجام جاساۋعا مۇمكىندىك بار. ءبىراق بۇل ناقتى جاۋاپ ەمەس، عىلىمي نەگىزدەلگەن بولجام عانا، - دەدى مامان.
مۇنداي زەرتتەۋلەر حالىقارالىق دەڭگەيدە دە جۇرگىزىلىپ كەلەدى. ماسەلەن، 2020 -جىلى Proceedings of the National Academy of Sciences عىلىمي جۋرنالىندا جاريالانعان زەرتتەۋدە عالىمدار اعاش ساقينالارىنىڭ 600 جىلدىق دەرەكتەرىن پايدالانىپ، كليماتتىڭ تاريحي وزگەرىستەرىن تالداعان. زەرتتەۋ ناتيجەسىندە ⅩⅩ عاسىردىڭ ورتاسىنان باستاپ جەر شارىنىڭ كليماتى ايتارلىقتاي وزگەرگەنى انىقتالعان.
وزگەرىستەردىڭ سالدارى اسىرەسە قۇرعاقشىلىق جيىلەگەن وڭىرلەردە سەزىلەدى. ارگەنتينانىڭ عىلىم مەن تەحنولوگيا جونىندەگى ۇلتتىق زەرتتەۋ كەڭەسىنىڭ پالەوكليماتولوگى ماريانو مورالەس قۇرعاقشىلىقتىڭ كوپتەگەن ەلدە اۋىل شارۋاشىلىعى مەن ازىق- تۇلىك وندىرىسىنە كەرى اسەر ەتىپ وتقانىن ايتادى. ونىڭ سوزىنشە، وڭتۇستىك امەريكانىڭ كەيبىر ايماقتارىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان قۇرعاقشىلىق بايقالسا، ەندى بىرىندە ىلعال مولشەرى ارتقان.
- كليماتتىڭ وزگەرۋىنە تەك ادام ارەكەتى سەبەپ بولادى دەپ ايتۋعا بولمايدى. تابيعي فاكتورلاردىڭ دا ىقپالى بار. مىسالى، تىنىق جانە اتلانت مۇحيتتارى بەتىندەگى تەمپەراتۋرانىڭ وزگەرۋى، انتاركتيدا ماڭىنداعى جەلدىڭ باعىتى مەن قارقىنى، سونداي- اق ەكۆاتوردان پوليۋستەرگە قاراي جىلۋ مەن ىلعالدى تاسىمالدايتىن حەدلي تسيركۋلياتسياسى كليماتقا اسەر ەتەدى، - دەپ بولىسكەن ماريانو مورالەس.
سونىمەن قاتار تابيعي ۇدەرىستەرمەن قاتار پارنيكتىك گازدار دا كليماتتىڭ وزگەرۋىن كۇشەيتەدى. وسى تۇرعىدان العاندا، اعاش ساقينالارىن زەرتتەۋ كليماتتىڭ وتكەن تاريحىن قالپىنا كەلتىرۋمەن شەكتەلمەيدى. ول تابيعي جانە انتروپوگەندىك فاكتورلاردىڭ ىقپالىن باعالاپ، الداعى وزگەرىستەردى عىلىمي تۇرعىدان بولجاۋعا قاجەتتى دەرەكتەر بەرەدى.
دەندروحرونولوگيا بولاشاقتاعى وزگەرىستەردى بولجاي ما؟
ەكولوگ لاۋرا سەيىلبەكتىڭ پىكىرىنشە، تاريحي دەرەكتەر قازىرگى كليماتتىق مودەلدەردى تولىقتىرىپ، بولاشاقتاعى وزگەرىستەردى دالىرەك باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
- دەندروحرونولوگيانىڭ نەگىزگى مىندەتى - ۇزاق مەرزىمدى زاڭدىلىقتاردى انىقتاۋ جانە قازىرگى كليماتتىق مودەلدەردى تاريحي دەرەكتەرمەن تولىقتىرۋ. وسى مالىمەتتەر نەگىزىندە عالىمدار كليماتتىڭ بولاشاقتاعى ىقتيمال وزگەرىستەرىن باعالاي الادى، - دەدى ەكولوگ.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا، مۇنداي تاجىريبە موڭعوليادا بار. ەلدىڭ باتىسىنداعى تاۋلى ايماقتا وسەتىن بالقاراعايلاردىڭ جىلدىق ساقينالارىن زەرتتەگەن عالىمدار 1269- 1400 -جىلدار ارالىعىنداعى جازعى تەمپەراتۋرانى قالپىنا كەلتىرگەن. ناتيجەلەر 1990 -جىلداردان باستاپ جازعى تەمپەراتۋرانىڭ سوڭعى سەگىز عاسىرداعى ەڭ جوعارى دەڭگەيگە جەتكەنىن كورسەتكەن. كەيىن تاريحي دەرەكتەر كليماتتىق مودەلدەرمەن سالىستىرىلىپ، تەمپەراتۋرانىڭ ىقتيمال وزگەرىسى باعالانعان.
قازاقستاندا دا دەندروحرونولوگيالىق زەرتتەۋلەر ارقىلى تيان-شان تاۋ جۇيەسى مەن سىرداريا وزەنىنىڭ الابىنداعى كليماتتىق جانە گيدرولوگيالىق وزگەرىستەردى زەردەلەۋگە بولادى.
- مۇنداي جۇمىستار وڭىردەگى ۇزاق مەرزىمدى كليماتتىق جانە گيدرولوگيالىق وزگەرىستەردى باعالاۋ تۇرعىسىنان ماڭىزدى. قىرعىزستاندا دا دەندروحرونولوگيا تاۋلى ايماقتاردىڭ تاريحي كليماتتىق جاعدايلارىن قالپىنا كەلتىرۋ، قۇرعاقشىلىق كەزەڭدەرىن انىقتاۋ جانە سۋ رەسۋرستارىنىڭ وزگەرىسىن باعالاۋ ءۇشىن قولدانىلادى، - دەدى ەكولوگ.