مال ساتىلاتىن ماۋسىمدا ەت نەگە ارزانداي قويمايدى؟ فەرمەردىڭ تابىسى قانشا؟ ال تۇتىنۋشى تولەيتىن اقشانىڭ قانشا بولىگى تاسىمال مەن ساۋدا شىعىنىنا كەتەدى؟ وسى جانە وزگە دە سۇراقتارعا «قازاقستاننىڭ ەت وداعى» باس ديرەكتورى ماقسۇت باقتىبايەۆ جاۋاپ بەردى.
مامان ەت باعاسىن ەكى نارسە ايقىندايتىنىن ايتادى. ونىڭ ءبىرى - ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنى، ەكىنشىسى نارىقتاعى سۇرانىس پەن ۇسىنىس. قازىر باعانىڭ وسۋىنە وسى ەكىنشى فاكتور كوبىرەك اسەر ەتىپ وتىر. ويتكەنى قازاقستاندا وندىرىلەتىن ەت ىشكى سۇرانىستى تولىق وتەۋگە دە، كورشى ەلدەرگە جەتكىزۋگە دە جەتكىلىكسىز.
- ەلىمىزدە ەت ءوندىرىسى ەكى ەسە ارتسا، باعا دا ارزاندار ەدى، - دەيدى ماقسۇت باقتىبايەۆ.
مال كوبەيگەن ماۋسىمدا ەت نەگە ارزاندامايدى؟
تامىز بەن قاراشا ارالىعىندا شارۋالار مالدى كوبىرەك ساتۋعا تىرىسادى. بۇل ۋاقىتتا جەمشوپ قامداپ، قىستان شىعاتىن مالدىڭ ەسەبىن جاسايدى. نارىققا ەت كوپ تۇسكەن سايىن كوتەرمە باعاسى دا تومەندەيدى.
ءبىراق شارۋا ەتتى ارزانعا ساتقانىمەن، ونىڭ باعاسى دۇكەندە سول كۇيى ساقتالمايدى. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا، ساۋداگەرلەر ءبىر كوتەرگەن باعانى قايتا تۇسىرۋگە اسىقپايدى. تۇتىنۋشى دا قىمباتشىلىققا بىرتىندەپ ۇيرەنەدى. سوندىقتان كوتەرمە ساۋدادا ەت ارزانداعانىمەن، بۇل وزگەرىس دۇكەن سورەلەرىندەگى باعاعا اسەر ەتپەيدى.
ماسەلەن، 2022-2023-جىلدارى ەتتىڭ كوتەرمە باعاسى شامامەن 1200 تەڭگەگە دەيىن تۇسكەن. ال بولشەك ساۋدادا 2800-3000 تەڭگەدەن ساتىلعان.
ماقسۇت باقتىبايەۆتىڭ ايتۋىنشا، استانادا سيىر ەتىنىڭ بولشەك باعاسى 4000 تەڭگە بولعان كەزدە فەرمەرلەر مالدى 3500-3600 تەڭگەدەن ساتقان. كەي وڭىرلەردە ساتىپ الۋ باعاسى 3200 تەڭگە دە بولعان. وسىلايشا، ەتتىڭ باستاپقى جانە دۇكەندەگى باعاسى اراسىندا شامامەن 800 تەڭگە ايىرما بار. بۇل تاسىمال شىعىنى مەن ساۋدا ۇستەمەسىنىڭ ۇلەسى.
ال ءىرى سۋپەرماركەتتەردە بۇل شىعىن مەن ۇستەمە باعانىڭ ۇلەسى 25 پايىزعا دەيىن جەتۋى مۇمكىن.
دەلدالدار ەت باعاسىن قانشالىقتى كوتەردى؟
ەت باعاسىنىڭ وسۋىنە ونى ساتۋ بارىسىنداعى دەلدالدار دا اسەر ەتەدى. فەرمەرلەردىڭ كوبى مالىن بازارعا نەمەسە دۇكەنگە ءوزى اپارىپ ساتپايدى. الدىمەن مالدى الىپساتارلار ساتىپ الادى. كەيىن ەتتى كوتەرمە ساۋداگەرلەرگە وتكىزەدى. ولار ءوز كەزەگىندە ءونىمدى بازارلار مەن دۇكەندەرگە جەتكىزەدى. وسى ارالىقتاعى ءار ساۋداگەر ءوز شىعىنى مەن پايداسىن قوسادى.
ساراپشىنىڭ باعالاۋىنشا، ەت ساۋداسىنىڭ 50-80 پايىزى بازارلار مەن جارمەڭكەلەرگە تيەسىلى. ءىرى ساۋدا جەلىلەرىنىڭ ۇلەسى - 20-25 پايىز، ال شاعىن دۇكەندەردە 10-15 پايىز شاماسىندا.
دەگەنمەن دەلدالداردى ساۋدا تىزبەگىنەن تۇگەل الىپ تاستاۋ مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى ولاردىڭ ءارقايسىسى ءونىمدى جەتكىزۋ مەن ساتۋعا قاتىستى بەلگىلى ءبىر قىزمەت اتقارادى. ونىڭ ورنىنا باسەكەنى كۇشەيتىپ، فەرمەرگە ءونىمىن تىكەلەي وتكىزۋگە جول اشۋ كەرەك.
ساراپشى ەت باعاسىن تومەندەتۋ ءۇشىن فەرمەرلەردىڭ ءونىمىن تىكەلەي ساتۋعا مۇمكىندىك جاساۋ قاجەت دەپ سانايدى. ءول ۇشىن ونلاين ساۋدانى دامىتىپ، ءىرى قالالاردا فەرمەرلىك بازارلار اشۋدى ۇسىنادى. سونداي-اق شارۋالارعا ساۋدا ورىندارىن جەڭىلدىكپەن بەرىپ، دەلدالدار قوساتىن ۇستەمە باعانى 10-15 پايىزدان اسىرماۋ كەرەك ەكەنىن ايتادى.
مال باسى نەگە ازايدى؟
ەت باعاسىنىڭ وسۋىنە اسەر ەتكەن تاعى ءبىر فاكتور - مال باسىنىڭ ازايۋى. ماقسۇت باقتىبايەۆتىڭ ايتۋىنشا، 2012-2018-جىلدارى قازاقستاندا مال شارۋاشىلىعى قارقىندى دامىدى. ەت ءوندىرىسى ىشكى تۇتىنۋ كولەمىنەن 20-25 پايىزعا ارتىپ، ءونىمنىڭ ءبىر بولىگى وزبەكستان مەن قىتايعا ەكسپورتتالدى.
الايدا ەكسپورتقا شەكتەۋ قويىلعان سوڭ، شارۋالار ءونىمىن وتكىزۋ كەزىندە قيىندىققا تاپ بولدى. 2019- 2024-جىلدارى ولار قولداعى مالىن ساتۋعا ءماجبۇر بولعان. مالدى ارزانعا وتكىزگەن كەيبىر شارۋالار تابىنداعى مال سانىن قىسقارتسا، ەندى ءبىر بولىگى كاسىبىن توقتاتقان.
ساراپشىنىڭ ەسەبىنشە، وسى كەزەڭدە ەلدەگى مال باسى 2-2,5 ميلليونعا ازايعان. سونىڭ سالدارىنان نارىقتاعى ەت ۇسىنىسى تومەندەپ، ساتىپ الۋ باعاسى وسە باستاعان.
قازىر ەت تاپشىلىعى شامامەن 7 پايىزدى قۇرايدى. ونىڭ ءبىر بولىگى يمپورت ەسەبىنەن وتەلەدى. ماسەلەن، ءىرى كاسىپورىندار مەن ءوندىرىس ورىندارىنا ەت جەتكىزەتىن كومپانيالار ءونىمدى بەلارۋستەن ساتىپ الادى. الايدا يمپورتتالعان ەتتىڭ باسىم بولىگى دۇكەن سورەلەرىنە تۇسپەيدى. دەمەك، ونى ساتىپ الۋعا جۇمسالعان قارجى وتاندىق شارۋالاردىڭ تابىسىنا قوسىلمايدى.
ساراپشى ەكسپورتتى ەت باعاسىنىڭ قىمباتتاۋىنا تىكەلەي سەبەپ دەپ سانامايدى. كەرىسىنشە، سىرتقى نارىققا شىعۋ مۇمكىندىگى شارۋالاردى مال باسىن كوبەيتۋگە ىنتالاندىرادى. ءول ۇشىن الدىمەن ىشكى سۇرانىستى تولىق قامتاماسىز ەتەتىن ەت قورى بولۋى كەرەك.
ەت باعاسىن قالاي تۇراقتاندىرۋعا بولادى؟
ماقسۇت باقتىبايەۆتىڭ پىكىرىنشە، باعانى اكىمشىلىك جولمەن شەكتەۋ ماسەلەنى تۇبەگەيلى شەشپەيدى. ساۋداگەر ءۇشىن ەت ساتۋ ءتيىمسىز بولسا، ول ءونىمىن نارىققا شىعارماۋى مۇمكىن. مۇنىڭ سوڭى ۇسىنىستىڭ ازايۋىنا جانە باعانىڭ ودان ءارى وسۋىنە اكەلەدى.
سوندىقتان ساراپشى ەڭ الدىمەن مال شارۋاشىلىعىن قولداپ، مال باسىن كوبەيتۋ قاجەت دەپ سانايدى. بۇعان قوسا، فەرمەرلەرگە ءونىمىن ءتيىمدى ساتاتىن جاڭا جولدار اشۋ كەرەك.
ال ەت ساتىپ الۋعا شاماسى جەتپەيتىن الەۋمەتتىك وسال توپتارعا اتاۋلى كومەك كورسەتكەن ءجون. ويتكەنى قىمباتشىلىق كەيبىر وتباسىلاردى ەت تۇتىنۋدى ازايتۋعا ماجبۇرلەپ وتىر.
تۇيىندەي ايتقاندا، ەت باعاسىنىڭ قولجەتىمدى بولۋى ءبىر عانا فەرمەرگە نەمەسە ساۋداگەرگە بايلانىستى ەمەس. مال وسىرۋدەن باستاپ، ونى بورداقىلاۋ، سويۋ، وڭدەۋ، تاسىمالداۋ جانە ساتۋعا دەيىنگى بارلىق كەزەڭ ءوزارا ۇيلەسۋى كەرەك. سوندا شارۋانىڭ ەڭبەگى اقتالىپ، تۇتىنۋشى دا ەتتى قولجەتىمدى باعامەن ساتىپ الا الادى.
ايتا كەتەيىك، الداعى ۋاقىتتا قازاقستاندا التى ەت كلاستەرى قۇرىلادى.