ەلىمىزدە عالىمدارعا قانداي قولداۋ كورسەتىلىپ جاتىر

استانا. KAZINFORM - قازاقستاندا عىلىمي الەۋەتتى نىعايتۋعا، زەرتتەۋ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا جانە وتاندىق عىلىمي ازىرلەمەلەردى ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىنا ەنگىزۋگە باعىتتالعان اۋقىمدى وزگەرىستەر بولىپ جاتىر.

Фото: Ғылым және жоғары білім министрлігі

سوڭعى جەتى جىلدا عىلىمدى قارجىلاندىرۋ كولەمى ەداۋىر ۇلعايىپ، عالىمداردى قولداۋ شارالارى كەڭەيتىلدى جانە عىلىمي زەرتتەۋلەردى دامىتۋدىڭ جاڭا ينستيتۋتسيونالدىق تەتىكتەرى قالىپتاستىرىلدى.

عىلىمدى قارجىلاندىرۋ كولەمى تۇراقتى وسۋدە

2025-جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستارعا (ع ز ت ك ج) جۇمسالعان ىشكى شىعىندار 261,5 ميلليارد تەڭگەگە جەتىپ، الدىڭعى كەزەڭدەرمەن سالىستىرعاندا 3,2 ەسە ارتتى. گرانتتىق قارجىلاندىرۋ كولەمى 9,5 ەسە ۇلعايىپ، 90,2 ميلليارد تەڭگە بولدى. سونىمەن قاتار قاراستىرىلىپ وتىرعان كەزەڭدە بيزنەس تاراپىنان ع ز ت ك ج- عا جۇمسالعان شىعىن ەكى ەسە ءوستى.

جەكە ينۆەستيتسيالاردى تارتۋدىڭ ماڭىزدى تەتىكتەرىنىڭ ءبىرى عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن ازىرلەمەلەرگە ارنالعان 300 پايىزعا دەيىنگى سالىقتىق سۋپەرجەڭىلدىكتەر بولدى. اتالعان تەتىكتىڭ ناتيجەسىندە 28,2 ميلليارد تەڭگە كولەمىندە جەكە قاراجات تارتىلدى.

2026-جىلعى 1-قاڭتاردان باستاپ جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ ع ز ت ك ج- نى قارجىلاندىرۋعا باعىتتالاتىن 1 پايىز مولشەرىندەگى مىندەتتى اۋدارىمدارى رەسپۋبليكالىق بيۋجەتتە ورتالىقتاندىرىلدى. ءتيىستى قاراجاتتى ۇيلەستىرۋدى بەيىندى مەملەكەتتىك ورگاندار جۇزەگە اسىرادى.

عالىمدارعا جاڭا مۇمكىندىكتەر جاسالىپ، كادرلىق الەۋەت نىعايتىلىپ جاتىر

عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى مالىمەتىنشە، بۇگىندە قازاقستاننىڭ عىلىم سالاسىندا 28374 ادام ەڭبەك ەتەدى، ونىڭ ىشىندە 14323 ءى - جاس عالىمدار. 2022-جىلمەن سالىستىرعاندا عىلىمي كادرلار سانى 4690 ادامعا ارتتى. بۇل رەتتە زەرتتەۋشىلەردىڭ 47 پايىزى 40 جاسقا دەيىنگى جاس عالىمدار.

عىلىمي قىزمەتتىڭ تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋ ماقساتىندا الەۋمەتتىك جانە كاسىبي قولداۋ شارالارىنىڭ كەشەنى ىسكە اسىرىلدى. عىلىمي ۇيىمدار قىزمەتكەرلەرىنىڭ لاۋازىمدىق جالاقىسى 18 پايىزعا ۇلعايتىلىپ، 813 جاس عالىم باسپانامەن قامتاماسىز ەتىلدى. 2025-جىلدان باستاپ العاش رەت عىلىمي اتاقتار ءۇشىن 50 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشكە (ا ە ك) دەيىنگى مولشەردە قوسىمشا تولەمدەر ەنگىزىلدى.

جاس عالىمدار ساناتىنا جاتقىزىلاتىن ازاماتتاردىڭ جاس شەگى 44 جاسقا دەيىن ۇلعايتىلىپ، جىل سايىنعى اقى تولەنەتىن ەڭبەك دەمالىسىنىڭ ۇزاقتىعى كۇنتىزبەلىك 56 كۇن بولىپ بەلگىلەندى. سونىمەن قاتار 1543 عالىم حالىقارالىق عىلىمي تاعىلىمدامادان ءوتتى.

عىلىمدى دامىتۋدىڭ 2023-2029-جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسى اياسىندا 10 نىسانالى ينديكاتور، 4 كۇتىلەتىن ناتيجە جانە 60 ءىس-شارا كوزدەلگەن. نەگىزگى باسىمدىقتار رەتىندە عىلىمدى باسقارۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ، كادرلىق الەۋەتتى نىعايتۋ، عىلىمي ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ، ۋنيۆەرسيتەت عىلىمىن دامىتۋ جانە عىلىمي زەرتتەۋلەر ناتيجەلەرىن كوممەرتسيالاندىرۋ ايقىندالدى.

قولداۋ تەتىكتەرىنىڭ قاتارىندا جاس زەرتتەۋشىلەرگە 1000 گرانت ءبولۋدى كوزدەيتىن «جاس عالىم» باعدارلاماسى، 500 حالىقارالىق تاعىلىمداما ۇيىمداستىرۋ، ەنداۋمەنت-قورلاردى دامىتۋ جانە عىلىمي زەرتتەۋلەرگە جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ قاراجاتىن تارتۋ شارالارى بار.

جاڭا ينستيتۋتسيونالدىق جانە قۇقىقتىق تەتىكتەر قالىپتاستىرىلدى

سالانى رەفورمالاۋدىڭ ماڭىزدى كەزەڭدەرىنىڭ ءبىرى «عىلىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ قابىلدانۋى بولدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنان عىلىم جانە تەحنولوگيالار جونىندەگى ۇلتتىق كەڭەس قۇرىلىپ، ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنا مەملەكەت باسشىسىنىڭ جانىنداعى جوعارى عىلىمي ۇيىم مارتەبەسى بەرىلدى.

زاڭنامالىق دەڭگەيدە عالىمنىڭ مارتەبەسى بەكىتىلىپ، عالىمداردىڭ قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل ينستيتۋتى ەنگىزىلدى. سونداي-اق عىلىمي ازىرلەمەلەردىڭ تەحنولوگيالىق جەتىلۋ دارەجەسىن جانە ولاردى تاجىريبەدە قولدانۋعا دايىندىعىن باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن تەحنولوگيالاردىڭ دايىندىق دەڭگەيىن باعالاۋ جۇيەسى (Technology Readiness Level ،TRL) ەنگىزىلدى.

قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدە 3135 عىلىمي جوبا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. ونىڭ ىشىندە 940 جوبا جاس عالىمداردىڭ باستامالارىنا، ال 259 جوبا عىلىمي زەرتتەۋلەر ناتيجەلەرىن كوممەرتسيالاندىرۋعا باعىتتالعان.

عىلىم ناقتى ەكونوميكانىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالىپ جاتىر

جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالاردىڭ ماڭىزدى ناتيجەلەرىنىڭ ءبىرى - عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ پراكتيكالىق تيىمدىلىگىنىڭ ارتۋى. عىلىمي جوبالاردى كوممەرتسيالاندىرۋ دەڭگەيى 31 پايىزعا جەتتى.

جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ناتيجەسىندە 2500 دەن استام جاڭا جۇمىس ورنى قۇرىلىپ، عىلىمي-تەحنيكالىق دامۋعا قوسىلعان جيىنتىق ۇلەس 142 ميلليارد تەڭگە بولدى. نارىققا 241 عىلىمي ازىرلەمە شىعارىلدى، 29 جوبا بويىنشا ءونىم ەكسپورتى قامتاماسىز ەتىلدى. ال سەگىز جوبانىڭ ءارقايسىسىندا ساتۋ كولەمى 1 ميلليارد تەڭگەدەن استى.

وتاندىق عىلىمي ازىرلەمەلەردى وندىرىسكە ەنگىزۋدىڭ جارقىن مىسالدارىنىڭ ءبىرى - قازاقستاندا العاش رەت تازالىعى 99,5 پايىز بولاتىن تەحنيكالىق سەلەننىڭ الىنۋى. قايتا وڭدەۋ تەحنولوگياسىن ەنگىزۋ ناتيجەسىندە ءونىمنىڭ قوسىلعان قۇنىن 30 پايىزدان 97 پايىزعا دەيىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك تۋدى.

وسىلايشا، قازاقستاندا عىلىم سالاسى نەگىزىنەن زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە باعدارلانعان مودەلدەن عىلىمي ناتيجەلەردى ءىس جۇزىندە قولدانۋعا نەگىزدەلگەن جۇيەگە بىرتىندەپ كوشىپ جاتىر. عىلىمي ازىرلەمەلەر تەحنولوگيالىق دامۋدىڭ، جاڭا وندىرىستەر قۇرۋدىڭ، ينۆەستيتسيا تارتۋدىڭ جانە ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋدىڭ ماڭىزدى نەگىزىنە اينالدى.

قازاقستان مەن قىتاي بىرلەسكەن عىلىمي-زەرتتەۋ مەكەمەسىن قۇرۋدى تالقىلاعانىن جازعان ەدىك.