جولبارىستى تابيعي مەكەنىنە جىبەرۋ ونى تاريحي مەكەندەۋ ارەالىنا قايتارۋ جانە پوپۋلياتسياسىن قالپىنا كەلتىرۋ باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋداعى العاشقى پراكتيكالىق قادام بولدى.
ءىس-شاراعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى ەرلان نۇرالى ۇلى نىسانبايەۆ، رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ادىلەت ءمينيسترى، «امۋر جولبارىسى» ورتالىعىنىڭ باقىلاۋ كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى كونستانتين اناتوليەۆيچ چۋيچەنكو، سونداي-اق عىلىمي قاۋىمداستىقتىڭ، حالىقارالىق تابيعات قورعاۋ ۇيىمدارىنىڭ وكىلدەرى جانە جولبارىستى قايتا جەرسىندىرۋ باعدارلاماسىنا قاتىسىپ جۇرگەن ساراپشىلار قاتىستى.
جولبارىستى تاريحي مەكەندەۋ ارەالىنا قايتارۋ جۇمىستارىنىڭ الدىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى، رەسەي فەدەراتسياسى جانە حالىقارالىق سەرىكتەستەر بىرنەشە جىل بويى بىرلەسىپ اۋقىمدى جۇمىس جۇرگىزدى.
- بۇگىن ءبىز شىن مانىندە تاريحي وقيعانىڭ كۋاسى بولىپ وتىرمىز. قازاقستان اۋماعىندا جولبارىس جويىلىپ كەتكەنىنە 70 جىلدان استام ۋاقىت وتكەن سوڭ العاش رەت جولبارىس ءوزىنىڭ تاريحي مەكەندەۋ ارەالىنا قايتا جىبەرىلدى. بۇل - مەملەكەتىمىزدىڭ، رەسەيلىك ارىپتەستەرىمىزدىڭ، عالىمدار مەن حالىقارالىق سەرىكتەستەردىڭ كوپ جىلعى بىرلەسكەن ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى. الدا جولبارىستاردى تۇراقتى باقىلاۋ جانە ورنىقتى پوپۋلياتسيا قالىپتاستىرۋ باعىتىندا اۋقىمدى جۇمىس كۇتىپ تۇر. دەگەنمەن بۇگىن وسى ماڭىزدى ءىستىڭ العاشقى ءارى اسا ماڭىزدى قادامى جاسالدى،-دەدى ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى ەرلان نۇرالى ۇلى نىسانبايەۆ.
«ىلە- بالقاش» مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتىنىڭ اۋماعى كەزدەيسوق تاڭدالعان جوق. ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى مالىمەتىنشە، وڭتۇستىك بالقاش ءوڭىرى مەن ىلە وزەنىنىڭ بويى تاريحي تۇرعىدان جولبارىستىڭ تابيعي مەكەنى بولعان. بۇل اۋماقتا ورتالىق ازياداعى ەڭ ءىرى جىرتقىشتاردىڭ ءبىرى - تۇران جولبارىسى مەكەندەگەن. بىرەگەي توعايلى ورماندار مەن مول قورەكتىك بازا ونىڭ تىرشىلىك ەتۋىنە قولايلى جاعداي قالىپتاستىرعان.
الايدا ⅩⅩ عاسىردىڭ ورتاسىندا توعايلى ورماندار القابىنىڭ قىسقارۋى، جابايى تۇياقتى جانۋارلار سانىنىڭ ازايۋى جانە براكونەرلىكتىڭ سالدارىنان جولبارىس قازاقستان اۋماعىنان تولىقتاي جويىلدى. جولبارىستىڭ سوڭعى رەت كەزدەسكەنى تۋرالى ناقتى دەرەكتەر وسىدان 70 جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن تىركەلگەن.
بۇگىندە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان باعدارلاما جولبارىستى ونىڭ تاريحي مەكەندەۋ ورىندارىنا قايتارۋعا باعىتتالعان. بۇعان دەيىن مەملەكەت تابيعي ەكوجۇيەنى قالپىنا كەلتىرۋ جانە جولبارىستىڭ قايتا ورالۋىنا قاجەتتى جاعداي جاساۋ باعىتىندا اۋقىمدى جۇمىس اتقاردى.
جولبارىستى تاريحي مەكەندەۋ ارەالىنا قايتارۋعا دايىندىق 10 جىلدان استام ۋاقىت بويى جۇرگىزىلدى.
وسى كەزەڭدە مەملەكەت اۋقىمدى جۇمىستاردى جۇزەگە اسىردى: «ىلە-بالقاش» مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتى قۇرىلدى، جولبارىستىڭ تابيعي ورتاعا قايتا ورالۋىنا قاجەتتى جاعداي جاسالدى، ونىڭ نەگىزگى قورەك قورى بولىپ سانالاتىن جابايى تۇياقتى جانۋارلاردىڭ سانىن كوبەيتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى، جانۋارلاردى ۇستاۋ مەن بەيىمدەۋگە ارنالعان ارنايى ۆولەرلەر سالىندى، قاجەتتى ينفراقۇرىلىم قالىپتاستىرىلىپ، تۇراقتى عىلىمي مونيتورينگ ۇيىمداستىرىلدى.
2026-جىلعى مامىر ايىندا رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ قولداۋىمەن قازاقستانعا تابيعي ورتادان اۋلانعان ءتورت امۋر جولبارىسى جەتكىزىلدى: ەكى ەرەسەك جولبارىس جانە 6-7 ايلىق ەكى جولبارىس. قازاقستانعا جەتكىزىلگەننەن كەيىن جانۋارلار «ىلە- بالقاش» مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتىنىڭ اۋماعىندا ارنايى سالىنعان بەيىمدەۋ ۆولەرلەرىنە ورنالاستىرىلدى.
تابيعي ورتاعا جىبەرىلەر الدىندا ۇمىتكە كەشەندى ۆەتەريناريالىق تەكسەرۋلەر جۇرگىزىلىپ، قاجەتتى سىناقتاردان ءوتتى. ماماندار ونىڭ دەنساۋلىق جاعدايىن، مىنەز- قۇلقىن، اڭشىلىق قابىلەتىن جانە ادامعا رەاكتسياسىن تەكسەردى. تەكسەرۋ ناتيجەسىندە ءۇمىتتىڭ تابيعي ورتادا ءوز بەتىنشە تىرشىلىك ەتۋگە دايىن ەكەنى تۋرالى شەشىم قابىلداندى.
تابيعي ورتاعا جىبەرىلەر الدىندا ۇمىتكە زاماناۋي GPS/GSM سپۋتنيكتىك قارعىباۋ تاعىلدى. قازىرگى ۋاقىتتا ۇمىتكە سپۋتنيكتىك قارعىباۋ، فوتوتۇزاقتار جەلىسى جانە باسقا دا زاماناۋي باقىلاۋ قۇرالدارى ارقىلى تاۋلىك بويى تۇراقتى مونيتورينگ جۇرگىزىلىپ جاتىر.
ماماندار ناقتى ۋاقىت رەجيمىندە ونىڭ قوزعالىسىن، جاڭا ورتاعا بەيىمدەلۋىن جانە جاڭا اۋماقتى يگەرۋىن باقىلاپ وتىر. جولبارىس قورەكتىك تىزبەكتىڭ شىڭىنداعى جىرتقىش ءارى تابيعي تەپە- تەڭدىكتى ساقتاۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. ونىڭ قايتا ورالۋى تابيعي ەكوجۇيەسى ساقتالعان جانە قورەك قورى جەتكىلىكتى اۋماقتاردا عانا مۇمكىن.
سوندىقتان جولبارىستىڭ قايتا ورالۋى تەك وسى ءتۇردى عانا ەمەس، سونىمەن قاتار وڭتۇستىك بالقاش ءوڭىرىنىڭ تۇتاس ەكوجۇيەسىن قالپىنا كەلتىرۋدى بىلدىرەدى.
اتالىق جولبارىس مامانداردىڭ تۇراقتى باقىلاۋىندا بولىپ، قاجەتتى مىنەز- قۇلىق سىناقتارىنان ءوتۋدى جالعاستىرىپ جاتىر. ونى تابيعي ورتاعا جىبەرۋ تۋرالى شەشىم بارلىق سىناق اياقتالىپ، ءوز بەتىنشە تىرشىلىك ەتۋگە تولىق دايىن ەكەنى راستالعاننان كەيىن قابىلدانادى.
قازاقستانعا 6-7 ايلىق كەزىندە جەتكىزىلگەن ەكى جولبارىس ارنايى جابدىقتالعان «ىلە-بالقاش» مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتىنىڭ ۆولەرلەرىندە ءوسىپ، جەتىلىپ كەلەدى. ولار 18 ايلىق جاسقا تولعانعا دەيىن مامانداردىڭ تۇراقتى باقىلاۋىندا بولادى.
ءار جولبارىس بويىنشا ۆەتەريناريالىق تەكسەرۋلەر مەن مىنەز-قۇلىق سىناقتارى اياقتالعاننان كەيىن ولاردى تابيعي ورتاعا جىبەرۋ مۇمكىندىگى تۋرالى جەكە شەشىم قابىلدانادى.
جوبانى ىسكە اسىرۋ قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ تىعىز ىنتىماقتاستىعىنىڭ، سونداي-اق حالىقارالىق تابيعات قورعاۋ ۇيىمدارى مەن عىلىمي قاۋىمداستىقتىڭ قولداۋىنىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولدى.
بۇل جوبا سيرەك كەزدەسەتىن جانۋارلار تۇرلەرىن ساقتاۋ سالاسىنداعى ءتيىمدى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ جارقىن ۇلگىسى بولىپ تابىلادى.
ءۇمىتتىڭ تابيعي ورتاعا جىبەرىلۋى جولبارىستى تاريحي مەكەندەۋ ارەالىنا قايتارۋ باعدارلاماسىن پراكتيكالىق ىسكە اسىرۋدىڭ العاشقى كەزەڭى بولدى.
الداعى ۋاقىتتا قالعان جانۋارلار دايىن بولعان سايىن جۇمىس جالعاسادى.
باعدارلامانىڭ تۇپكى ماقساتى - ىلە وزەنىنىڭ بويى مەن وڭتۇستىك بالقاش وڭىرىندە جولبارىستىڭ ورنىقتى پوپۋلياتسياسىن قالىپتاستىرۋ.
ايتا كەتەيىك، تۇران جولبارىسى تاريحي تۇرعىدان ورتالىق ازياداعى توعايلى ورماندار مەن وزەن جايىلمالارىن، سونىڭ ىشىندە ىلە وزەنى الابىن، وڭتۇستىك بالقاش ءوڭىرىن، سىرداريا وزەنىنىڭ بويىن جانە قازىرگى قازاقستان اۋماعىنداعى باسقا دا وڭىرلەردى مەكەندەگەن. ول وڭىردەگى ەڭ ءىرى جىرتقىشتاردىڭ ءبىرى بولىپ، تابيعي تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارعان.
ⅩⅩ عاسىردىڭ ورتاسىندا تابيعي مەكەندەۋ ورتاسىنىڭ جويىلۋى، قورەك قورىنىڭ ازايۋى جانە براكونەرلىكتىڭ سالدارىنان تۇران جولبارىسى تولىقتاي جويىلىپ كەتتى.
قازىرگى مولەكۋلالىق- گەنەتيكالىق زەرتتەۋلەر تۇران جانە امۋر جولبارىستارىنىڭ گەنەتيكالىق تۇرعىدان ءبىر-بىرىنە وتە جاقىن ەكەنىن راستادى. سوندىقتان امۋر جولبارىسى الەمدىك عىلىمي قاۋىمداستىق تاراپىنان جولبارىستى تاريحي مەكەندەۋ ارەالىندا قالپىنا كەلتىرۋگە ەڭ قولايلى باستاپقى پوپۋلياتسيا رەتىندە تانىلعان.