ۇلى تۇلعالاردىڭ بۇركەنشىك ەسىمدەرى

استانا. KAZINFORM - قازاق رۋحانياتىنىڭ تاريحىنا ۇڭىلسەك، ۇلتقا قىزمەت ەتكەن تالاي الىپ تۇلعانىڭ ءوز ويىن، كوزقاراسىن، شىعارماشىلىق ەركىندىگىن اشىق ايتۋى وڭاي بولماعانىن كورەمىز. وتارشىل ساياسات، سەنزۋرا، ساياسي قىسىم مەن قۋدالاۋ كەزەڭدەرىندە ءسوز ايتۋ - باتىلدىقتى، ال ءسوزدى جاريالاۋ - امال تابۋدى تالاپ ەتتى. وسىنداي تاريحي جاعدايدا بۇركەنشىك ەسىم تەك ادەبي ايلا ەمەس، رۋحاني قورعان، كەيدە ءتىپتى امان قالۋدىڭ جالعىز جولى بولدى.

بۇركەنشىك ەسىم - اۆتوردىڭ ءوز شىن اتىن جاسىرىپ، ويدان شىعارىلعان نەمەسە شارتتى اتپەن جازۋى. بۇل قۇبىلىس الەم ادەبيەتىندە ەرتەدەن قالىپتاسقان جانە ءار داۋىردە ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن قولدانىلعان. قازاق ادەبيەتىندە بۇركەنشىك ەسىمدەر اسىرەسە XIX عاسىردىڭ سوڭى مەن XX عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىندا كەڭ تارالدى. بۇل كەزەڭ وتارشىل ساياسات كۇشەيىپ، باسپا ءسوز بەن قوعامدىق وي قاتاڭ باقىلاۋعا الىنعان ۋاقىت ەدى.

بۇركەنشىك ەسىم قولدانۋدىڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى ساياسي قۋدالاۋدان ساقتانۋ بولدى. قالامگەرلەر ۇلتتىق ماسەلەلەردى، الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكتى، حالىقتىڭ تاعدىرىن اشىق كوتەرگەنى ءۇشىن جاۋاپقا تارتىلۋى مۇمكىن ەدى. سوندىقتان ول سول كەزەڭدە قاۋىپسىزدىك قۇرالىنا اينالدى. سونىمەن قاتار ول سەنزۋرانى اينالىپ وتۋگە، تىيىم سالىنعان ويدى جاناما تۇردە جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەردى. كەي جاعدايدا بۇركەنشىك ەسىم شىعارماشىلىق ەركىندىكتى كەڭەيتۋدىڭ جولى بولدى.

ءبىر اۆتور ءارتۇرلى جانردا نەمەسە ءتۇرلى تاقىرىپتا جازعاندا بىرنەشە ات قولدانۋ ارقىلى وزىندىك ستيل مەن ءۇندى اجىراتۋعا تىرىستى. ال كەيبىر قالامگەرلەر ءۇشىن جەكە «مەنىنەن» ارىلىپ، بەلگىلى ءبىر الەۋمەتتىك توپتىڭ، ۇستانىمنىڭ نەمەسە كوزقاراستىڭ اتىنان سويلەۋدىڭ ءتاسىلى ەدى.

ماسەلەن ءاليحان بوكەيحان ماقالالارىنا «قىر بالاسى»، «ارىس ۇلى»، «قالماقباي» سەكىلدى بۇركەنشىك ەسىمدەرمەن قول قويىپ وتىردى. بۇل اتتار كەزدەيسوق تاڭدالعان جوق.

«قىر بالاسى» ارقىلى دالا پەرزەنتى رەتىندەگى بولمىسىن، «ارىس ۇلى» ارقىلى تاريحي تامىر مەن جاۋاپكەرشىلىكتى استارلاپ جەتكىزدى. بۇركەنشىك ەسىمدەر بوكەيحانوۆ ءۇشىن ءوز ويىن وتكىر جەتكىزۋدىڭ ءارى ساياسي قىسىمنان ساقتانۋدىڭ ءتيىمدى قۇرالى بولدى.

ءمىرجاقىپ دۋلات ۇلى دا بۇركەنشىك اتتاردى بەلسەندى پايدالانعان قالامگەرلەردىڭ ءبىرى. ول «ماديار»، «ازامات الاش ۇلى»، «تايمىنەر» دەگەن ەسىمدەرمەن جازىپ، ەلدىك يدەيانى اشىق ايتۋعا بالاما جول تاپتى. اسىرەسە «ازامات الاش ۇلى» دەگەن اتتىڭ ءوزى-اق اۆتوردىڭ ۇستانىمىن اڭعارتادى. بۇل - جەكە تۇلعانىڭ ەمەس، ۇلت ازاماتىنىڭ ءۇنى.

ال احمەت بايتۇرسىن ۇلى بۇركەنشىك ەسىمگە وزگەشە جولمەن كەلگەن. ول كەي ماقالالارىن «ا. ب.» سياقتى قىسقارتىلعان تاڭبالارمەن جاريالاپ وتىرعان. بۇل اۆتورلىعىن تولىق جاسىرۋدان گورى، وزىندىك ۇستامدىلىق پەن عىلىمي بايىپتىلىقتى تانىتاتىن ءادىس ەدى. احمەت بايتۇرسىن ۇلى ءۇشىن باستىسى ايتىلار ويدىڭ سالماعى بولاتىن. سوندىقتان ول جەكە تۇلعانى العا شىعارماي، قوعامدىق مۇددەنى ءبىرىنشى ورىنعا قويدى. بۇركەنشىك ەسىم تەك ساياسي قىسىمنان تۋعان امال عانا ەمەس، كەي جاعدايدا ادەبي تاجىريبەنىڭ، شىعارماشىلىق ىزدەنىستىڭ ءبىر فورماسىنا اينالدى.

بۇل اسىرەسە قازاق ادەبيەتىنىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭىندە ايقىن كورىندى.

ماسەلەن، اباي قۇنانباي ۇلى العاشقى ولەڭدەرىن ءوز اتىنان ەمەس، اقىن شاكىرتى كوكباي جاناتاي ۇلىنىڭ اتىنان جاريالاتقانى بەلگىلى. مۇنداعى ماقسات جاس اقىن رەتىندە تانىلۋدان قاشۋ نەمەسە جاۋاپكەرشىلىكتەن سىتىلۋ ەمەس، كەرىسىنشە، ءوز ءسوزىنىڭ ەلگە قالاي اسەر ەتەتىنىن سىرتتاي باقىلاۋ، ولەڭنىڭ كوركەمدىك قۋاتىن اۆتور ەسىمىنەن تاۋەلسىز سىناپ كورۋ ەدى.

XX عاسىردا بۇركەنشىك ەسىمدەردى ەڭ كوپ ءارى جۇيەلى قولدانعان قالامگەرلەردىڭ ءبىرى - بەيىمبەت مايلين.

زەرتتەۋشىلەر ونىڭ 70 تەن استام بۇركەنشىك اتى بولعانىن انىقتاعان. بۇل - كەزدەيسوقتىق ەمەس، سانالى شىعارماشىلىق ستراتەگيا. «مىرقىمباي»، «مالاي»، «جالشى»، «بالىقشى» سەكىلدى ەسىمدەر ارقىلى بەيىمبەت ءارتۇرلى الەۋمەتتىك توپتىڭ، قاراپايىم حالىقتىڭ ىشكى ءۇنى مەن تۇرمىس-تىرشىلىگىن سويلەتتى. اۆتور ءوزىن ءبىر ساتكە شەگىنىسكە قويىپ، ءسوزدى كەيىپكەر اتىنان ايتۋ ارقىلى الەۋمەتتىك شىندىقتى الدەقايدا اسەرلى، شىنايى جەتكىزە الدى.

بۇل ءۇردىستى مۇحتار اۋەزوۆ تە جالعاستىردى. ول پۋبليتسيستيكالىق جانە ادەبي ەڭبەكتەرىندە «قوڭىر»، «جاياۋسال»، «ايعاق» سياقتى بۇركەنشىك اتتاردى قولدانعان. بۇل ەسىمدەردىڭ ءوزى جازۋشىنىڭ ىشكى دۇنيەسىن، ويلاۋ جۇيەسىن اڭعارتادى.

«قوڭىر» - بايىپ پەن تەرەڭدىككە، «ايعاق» - دالەل مەن شىندىققا، ال «جاياۋسال» - ىزدەنىس پەن قوزعالىسقا مەڭزەيدى. اۋەزوۆ ءۇشىن بۇركەنشىك ەسىم اۆتورلىعىن جاسىرۋدان گورى، ويدى بەلگىلى ءبىر رەڭكپەن، سيمۆولدىق سيپاتپەن جەتكىزۋدىڭ ءتاسىلى بولدى.