بۇگىن، 10-تامىز - اباي كۇنى. بيىل قازاقتىڭ ۇلى اقىنى، ويشىلى، اعارتۋشىسى ءارى كومپوزيتورى اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ تۋعانىنا 181 جىل تولىپ وتىر. وسىعان وراي BAQ. KZ حاكىمنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا قاتىستى قىزىقتى دەرەكتەردى جيناقتاعان.
ابايدىڭ العاشقى كىتابى كوزى تىرىسىندە شىققان جوق
اباي قۇنانباي ۇلى 1904 -جىلى دۇنيەدەن ءوتتى. ال اقىننىڭ العاشقى جيناعى ارادا بەس جىل وتكەندە، 1909 -جىلى سانكت-پەتەربۋرگتە جارىق كوردى. كىتاپتى باسپاعا دايىنداۋعا كاكىتاي ىسقاق ۇلى، تۇراعۇل اباي ۇلى جانە اباي مۇراسىن قولمەن كوشىرگەن مۇرسەيىت بىكە ۇلى ۇلكەن ۇلەس قوستى. زەرتتەۋلەرگە قاراعاندا، اقىن دۇنيەدەن وتكەننەن كەيىن ونىڭ تۋىستارى شىعارمالارىن جيناپ، رەتتەۋگە كىرىسكەن. ياعني بۇگىندە قازاق ادەبيەتىنىڭ نەگىزدەرىنىڭ ءبىرى سانالاتىن اباي شىعارمالارىنىڭ تولىققاندى كىتاپ بولىپ تارالۋىن اقىننىڭ ءوزى كورە المادى.
ابايدىڭ ولەڭدەرىن قىزدار جاساۋىمەن بىرگە الىپ كەتكەن
اباي شىعارمالارى كىتاپ بولىپ باسىلعانعا دەيىن ەل اراسىندا نەگىزىنەن قولجازبا كۇيىندە تاراعان.
مۇرسەيىت بىكە ۇلى اقىن ولەڭدەرىن بىرنەشە رەت ارنايى داپتەرلەرگە كوشىرگەن. اباي مۇراسىنا قاتىستى دەرەكتەردە قازاق قىزدارىنىڭ اقىن شىعارمالارىن كوشىرتىپ الىپ، ۇزاتىلعاندا قولجازبالاردى جاساۋىمەن بىرگە الا كەتكەنى ايتىلادى. (Abai.kz)
بۇل - XIX عاسىردىڭ سوڭى مەن XX عاسىردىڭ باسىندا كىتاپ تارالىمى شەكتەۋلى بولعانىنا قاراماستان، اباي ولەڭدەرىنىڭ جاستار اراسىندا قانشالىقتى تانىمال بولعانىن كورسەتەتىن ەرەكشە مىسال. قازىرگى تىلمەن ايتقاندا، اباي شىعارمالارى باسپادان جاپپاي شىقپاي تۇرىپ- اق قولدان- قولعا تاراپ وتىرعان.
«جاز» العاش ابايدىڭ اتىمەن جاريالانباعان
اباي ءوز شىعارمالارىن بىردەن ءوز اتىمەن جاريالاۋعا ۇمتىلا بەرمەگەن.
ونىڭ 1886 -جىلى جازىلعان ايگىلى «جاز» ولەڭى 1889 -جىلى «دالا ۋالاياتىنىڭ گازەتىندە» كوكباي جاناتاي ۇلىنىڭ اتىمەن جارىق كورگەن. كوكبايدىڭ ەستەلىگى بويىنشا، اباي وعان اۋىل كورىنىسىن ولەڭمەن سۋرەتتەۋدى تاپسىرعان. شاكىرتىنىڭ نۇسقاسىنا كوڭىلى تولماعان سوڭ سول تاقىرىپتى ءوزى جىرلاعان. وسىلايشا قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيكاسىنا اينالعان شىعارما العاش وقىرمانعا ابايدىڭ ءوز اتىمەن جەتپەگەن.
ابايدىڭ مىنەزى جاس ۇلعايعان سايىن وزگەرگەن
اباي تەك وزگەلەرگە اقىل ايتقان ويشىل بولعان دەگەن تۇسىنىك تولىق ەمەس. ول ءوزىنىڭ دە مىنەزىن وزگەرتىپ، ءومىر بويى رۋحاني دامۋعا ۇمتىلعان. 2022 -جىلى BAQ. KZ-كە بەرگەن سۇحباتىندا زەرتتەۋشى ءسابيت جامبەك تۇراعۇل اباي ۇلىنىڭ ەستەلىگىن مىسالعا كەلتىرەدى. ونىڭ ايتۋىنشا، اباي جاس كەزىندە بىربەتكەي، تۋراشىل بولىپ، ادامنىڭ ۇناماعان مىنەزىن بەتىنە اشىق ايتاتىن بولعان. ال جاسى ۇلعايىپ، ءبىلىمى مەن دۇنيەتانىمى تەرەڭدەگەن سايىن مىنەزى جۇمسارا تۇسكەن. بۇل دەرەكتىڭ قىزىعى - اباي ادامنىڭ مىنەزىن تاربيەمەن، بىلىممەن وزگەرتۋگە بولادى دەگەن يدەيانى تەك شىعارمالارىندا ايتىپ قويماي، ءوزىنىڭ ومىرىنەن دە وتكىزگەن.
XIX عاسىرداعى «قازاقى موتيۆاتسيا»
قازىر ءوزىن- ءوزى دامىتۋ، تابىسقا جەتۋ، ءتارتىپ پەن ەڭبەك تۋرالى موتيۆاتسيالىق كىتاپتار ۇلكەن سۇرانىسقا يە. الايدا ءسابيت جامبەك ابايدىڭ وسى يدەيالاردىڭ ءبىرقاتارىن XIX عاسىردىڭ وزىندە قازاق قوعامىنىڭ تۇسىنىگىنە ساي جەتكىزگەنىنە نازار اۋدارادى. اقىن ادامدى بوس ماقتاننان، ورىنسىز كۇلكىدەن، كەكشىلدىكتەن ارىلىپ، كاسىپ پەن ادال ەڭبەككە ۇمتىلۋعا ۇندەگەن. اباي ءۇشىن ادامنىڭ جاعدايىن وزگەرتۋدىڭ نەگىزگى جولدارىنىڭ ءبىرى - ءبىلىم الۋ، ارەكەت ەتۋ جانە ەڭبەكپەن پايدا تابۋ. سول سەبەپتى اقىن شىعارمالارىنداعى كوپتەگەن ويدى بۇگىنگى تىلمەن جەكە دامۋ، ەڭبەك مادەنيەتى جانە جاۋاپكەرشىلىك تۋرالى كەڭەستەر دەپ قاراستىرۋعا بولادى.
اباي ادام مىنەزىن «وقىعان»
اباي شىعارماشىلىعىنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى - ادامنىڭ ىشكى سەزىمىن ۇساق دەتالدارعا دەيىن سۋرەتتەۋى.
ءسابيت جامبەك وسى تۇرعىدان اقىندى ءوز ءداۋىرىنىڭ ۇلكەن پسيحولوگتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە باعالايدى. مىسالى، «قىزارىپ، سۇرلانىپ» ولەڭىندە اباي ءبىر-ءبىرىن ۇناتقان ەكى جاستىڭ كەزدەسكەن ءساتىن سىرتقى ارەكەتپەن عانا ەمەس، ولاردىڭ قىسىلۋى، جۇرەك تولقىنىسى، ءسوز تابا الماي قالۋى سەكىلدى پسيحولوگيالىق وزگەرىستەر ارقىلى كورسەتەدى. ياعني اقىن سەزىمدى جاي «عاشىق بولدى» دەپ سيپاتتامايدى. ول ادامنىڭ جۇزىندەگى وزگەرىس، ۇنسىزدىك، قيمىل مەن ىشكى تولقۋدى بىرىكتىرىپ، تۇتاس پسيحولوگيالىق كورىنىس جاسايدى. بۇل ءتاسىل قازىرگى كوركەم ادەبيەت پەن كينوداعى كەيىپكەر پسيحولوگياسىن ارەكەت ارقىلى اشۋ ادىسىنە وتە جاقىن.
اباي ۋايىمعا بەرىلىپ، ارەكەتسىز قالۋدى قۇپتاماعان
اباي ادامنىڭ كۇيزەلىسكە نەمەسە قيىندىققا تاپ بولۋىن جوققا شىعارماعان. ءبىراق ونىڭ ويىنشا، ادام سول كۇيدىڭ ىشىندە قالىپ قويماۋى كەرەك. ءسابيت جامبەك ابايدىڭ ۋايىم-قايعىعا تۇيىقتالىپ، ودان شىعاتىن جول ىزدەمەي قالۋدى سىناعانىن ايتادى. زەرتتەۋشى وسى ويدان اباي دۇنيەتانىمىنداعى ارەكەت پەن وپتيميزمدى كورۋگە بولاتىنىن اتاپ وتەدى.
باسقاشا ايتقاندا، اباي ءۇشىن ماسەلەنى سەزىنۋ جەتكىلىكسىز - ودان شىعۋعا ارەكەت جاساۋ ماڭىزدى.
اباي ءبىلىم ادامنىڭ ءوزىن وزگەرتە الادى دەپ ساناعان
اباي شىعارمالارىندا ءبىلىم جاي عانا ساۋات اشۋدىڭ قۇرالى رەتىندە قاراستىرىلمايدى.
ونىڭ دۇنيەتانىمىندا عىلىم مەن ءبىلىم ادامنىڭ كوزقاراسىن، مىنەزىن جانە ءومىر ءسۇرۋ ءتاسىلىن وزگەرتە الاتىن كۇش بولعان. ءسابيت جامبەك ابايدىڭ ادام تۋعاننان دايىن مىنەزبەن قالىپ قويمايتىنىن، تاربيە مەن ءبىلىم ارقىلى ءوزىن قالىپتاستىرا الاتىنىنا سەنگەنىن ايتادى. بۇل يدەيا اباي شىعارماشىلىعىنداعى «تولىق ادام» تۇسىنىگىمەن دە ساباقتاس. ادامنىڭ كەمەلدەنۋى سىرتقى مارتەبەمەن ەمەس، اقىل، ەڭبەك، ادامگەرشىلىك جانە ءوزىن تاربيەلەۋمەن ولشەنەدى.
اباي شاكىرتتەرىنە دە تالاپتى بولعان
كوكباي جاناتاي ۇلىنىڭ ەستەلىكتەرىنەن ابايدىڭ اينالاسىنداعى اقىندارعا جاي عانا ۇستاز ەمەس، قاتال ادەبي سىنشى بولعانىن دا اڭعارۋعا بولادى. كوكباي ءبىر شىعارماسىن نەمەسە سۋرەتتەۋىن ۇسىنعاندا، اباي ونىڭ وسال تۇسىن كورسەتىپ، كەيدە سول تاقىرىپتى ءوزى ولەڭگە اينالدىرىپ، قالاي جازۋعا بولاتىنىن ءىس جۇزىندە كورسەتكەن. «جاز» جانە ات بەينەسىن سۋرەتتەيتىن «شوقپارداي كەكىلى بار، قامىس قۇلاق» ولەڭدەرىنىڭ تاريحى وسى شىعارماشىلىق ورتاعا بايلانىستىرىلادى. ياعني ابايدىڭ اينالاسىندا اقىندار تەك ولەڭ وقىپ وتىرماعان. ولار ءبىر-ءبىرىنىڭ شىعارماسىن تالداپ، سىناپ، قايتا جازىپ، وزىندىك ادەبي مەكتەپ قالىپتاستىرعان.
نەلىكتەن اباي ءالى دە وزەكتى؟
اباي ءومىر سۇرگەن كەزەڭ مەن بۇگىنگى قوعامنىڭ اراسى ءبىر جارىم عاسىردان اسادى. ءبىراق اقىن كوتەرگەن ماسەلەلەردىڭ قاتارىندا ءبىلىم، ەڭبەك، ماقتان، ادام مىنەزى، جاۋاپكەرشىلىك، كاسىپ، ۋايىم، قارىم-قاتىناس جانە ءوزىن-ءوزى تاربيەلەۋ بار. ونىڭ شىعارمالارىنداعى وسى تاقىرىپتار بۇگىن دە قوعامدىق پىكىردىڭ وزەگىندە قالىپ وتىر. سوندىقتان ابايدى تەك مەكتەپتە جاتتايتىن ولەڭدەردىڭ اۆتورى رەتىندە ەمەس، ادام مىنەزىن زەرتتەگەن ويشىل، تالاپشىل ۇستاز جانە ءوز قوعامىنىڭ كەمشىلىگىن ءدال بايقاعان تۇلعا رەتىندە تانۋ ونىڭ مۇراسىن جاڭا قىرىنان تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.