ۇلتتىق كيىم ۇلتتىق رۋحتى كوتەرەدى
استانا. KAZINFORM - بيىل ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى ءاز ناۋرىزدى تويلاۋ اياسىندا 18-ناۋرىز «ۇلتتىق كيىم» كۇنى بولىپ بەلگىلەنگەن. قازاقتىڭ ۇلتتىق كيىمى - قازاق مادەنيەتىنىڭ ماڭىزدى جانە اجىراماس اتريبۋتى ىسپەتتەس. قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق بولمىسى وزىنە ءتان وقشاۋ قالىپپەن ساقتالىپ، وزگە ۇلتتاردان دارالانىپ تۇراتىندىعىمەن ەرەكشە.
«ۇلتتىق كيىمدى تەك قانا ناۋرىزدا كيەدى» دەگەن قاساڭ تۇسىنىك جوعالدى
قازىرگى كەزدە ۇلتتىق كيىمدەر كۇندەلىكتى تۇرمىستا دا كوپ كيىلەتىنىن بايقاپ ءجۇرمىز. ەلدى مەكەندەر مەن قالا كوشەلەرىندە ۇلتتىق ستيلدەگى شاپان كيىپ جۇرگەندەر كوبەيدى. مۇنى وتە جاقسى ءۇردىس دەۋگە بولادى. اتاپ ايتقاندا، ۇلتتىق قۇندىلىقتى ناسيحاتتاۋ مەن ءتول ونەردى دامىتۋعا اتسالىسىپ جۇرگەندەردىڭ قاراسى قالىڭ.
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى داۋلەت مۇقايەۆ كەيىنگى جىلدارى ۇلتتىق كيىمگە دەگەن سۇرانىستىڭ ارتا باستاعانىن ايتىپ وتىر.
- ساپالى دۇنيەنىڭ قىمبات بولۋى زاڭدىلىق. ەرەكشە ديزاينەرلىك ستيلمەن تىگىلگەن كيىم قىمبات بولادى دا. دەسە دە، كيىمدەردى ۇلتتىق ەلەمەنتتەرمەن كومكەرۋ اسا قىمبات تۇرادى دەپ ەسەپتەمەيمىن. مەنىڭ باسىمداعى تاقيا ءارى كەتسە 3-5 مىڭ تەڭگە ارالىعىندا. ويۋ-ورنەكتەردى كيىمگە تاڭبالاۋ دا ودان قىمبات تۇرماس، ياعني قالتاعا ايتارلىقتاي سالماق سالمايدى. «قىمبات» دەگەن نارسەنى سانامىزدان الىپ تاستاساق ەكەن. ۇلتتىق كيىم كيىپ ءجۇرۋ ۇلتتىق رۋحىمىزدى قالىپتاستىرادى. قاراپايىم مىسال، ءۇي جانىنداعى دۇكەنگە شاپانمەن، تاقيامەن كىرىپ كەلسەڭىز، وزگە ۇلتتىڭ ساتۋشىلارى قازاقشا امانداسىپ جاتادى. ال كۇندەلىكتى كيىممەن كىرىپ قالساڭ: «چتو يسكالي؟» - دەپ اۆتوماتتى تۇردە ءتىل قاتادى، - دەيدى دەپۋتات.
ال شەتەلدىكتەر قازاقتىڭ ۇلتتىق كيىمدەرىنىڭ كەرەمەتتىگىن ايتىپ، ءتانتى بولىپ جاتادى. قازىر وتاندىق ديزاينەرلەر وسى كيىمدەردى جاڭعىرتىپ، ۇلتتىق ناقىشتاعى زاتتارعا ارنالعان دۇكەندەر اشىپ جاتىر. سوندىقتان مەرەكەدە عانا ەمەس، جالپى كۇندەلىكتى كيىپ جۇرەتىندەي ادەتكە اينالدىرىپ كەلەدى.
ەتنوگراف اينۇر عالىم قىزى قازىرگى تاڭدا قوعامدا ۇلتتىق كيىمگە دەگەن كوزقاراس پەن قىزىعۋشىلىق كوز قۋانتاتىنىن ايتىپ وتىر. بارلىق مەكەمەلەر، مەكتەپتەر، بالاباقشادا اپتانىڭ ءبىر كۇنىندە ۇلتتىق كيىم كيۋدى داستۇرگە اينالدىرعان. الايدا، اتتەگەن-اي دەيتىن تۇستار دا بار.
- قازاقتىڭ ءار كيىمىنىڭ ءوز ورنىمەن، جىنىس جانە جاس ەرەكشەلىگىمەن كيەتىن تالابى، ءتارتىبى بار، قازىر ول ءتارتىپ مۇلدەم ساقتالمايدى دەسەك تە بولادى. ۇلكەن ايەلدەر جاس قىزداردىڭ تاقياسىن كيسە، جاس قىزدارىمىز كيمەشەك كيىپ الادى، ول كيمەشەكتەر دە تەاترلانعان تۇردە عانا دارىپتەلىپ جاتىر. سونىمەن قاتار، تىگىلۋ ەرەكشەلىكتەرى، دۇرىس ءپىشۋ جولدارى جاعىنان دا اقساپ تۇر. قاتتى قىنجىلاتىن جايت، بارلىق ءبىز كيىپ جۇرگەن كيىمدەرىمىزدى قىرعىز بەن قىتاي تىگىپ جاتىر. ءوزىمىزدىڭ ەلدە وسىنداي كولەمدە ۇلتتىق كيىمدەرىمىز بارلىق تالاپتارعا ساي ەتىپ تىگىلسە جانە سوعان جاعداي جاسالسا كەرەمەت بولار ەدى، - دەدى ەتنوگراف.
كيىمدى ءوز ورنىمەن كيگەن ءجون
عاسىرلار بويى تامىرىن ۇزبەي، ۇلتىمىزدىڭ بويىنا جاراسىمدى كورىك سىيلاعان كيىم مادەنيەتىن قانىق ءبىلۋ، ۇرپاقتان-ۇرپاققا اماناتتالىپ وتىرۋى ورىندى. وسى ورايدا، قازاق ايەلدەرىنىڭ كيىم ۇلگىلەرىنە قاتىستى دەرەكتەردى تاريحشى-ەتنولوگ، «قارا شاڭىراق» ر ق ب ديرەكتورى تۇرار شاكەننەن سۇراۋدى ءجون كوردىك. ەتنولوگتىڭ ايتۋىنشا، ۇلتتىق قۇندىلىعىمىزدى ءوز جونىمەن، تارتىبىمەن دارىپتەۋ كەرەك.
- قازىر تاقيا ترەندكە اينالعان. دەگەنمەن، تاقيانى كۇيەۋگە شىققان، بالاسى بار كەلىنشەكتەر دە، 60 جاستاعى اجەلەر دە كيىپ العانى ەرسى كورىنەدى. بارلىعى ورنىمەن بولۋى كەرەك. سوندىقتان تاقيانى ءبۇلدىرشىن قىزدار مەن تۇرمىسقا شىقپاعان بويجەتكەن قىزدار كيەتىنىن ءبىلىپ جۇرەيىك. ۇلتتىق كيىمىمىزدى ءوز ورنىمەن، جاسىنا ساي كيسە ەكەن دەيمىز، - دەيدى تۇرار ءساتتار قىزى.
بۇل رەتتە تاريحشى ەجەلدەن قازاق حالقى كيىم كيۋ مادەنيەتىنە ەرەكشە قاراپ، ءار جاسقا ارنالعان كيىمدەردى تىككەنىن اتاپ ءوتتى. سوعان قاراي كيىمىنە قاراپ، ادامنىڭ جاسىن، ەلىن، رۋىن، سونداي-اق تۇرمىستىق مارتەبەسىن دە تانىپ وتىرعان. ۇيلەنەتىن جاستاعى جىگىتتەر قىزداردىڭ باسىنا قاراپ، ءسوز سالۋعا بولاتىن-بولمايتىنىن اڭعارعان.
- ايەلدەردىڭ ءار جاس كەزەڭىنە ساي باس كيىمى بولعان. بۇل رەتتە، باس كيىمى ارقىلى قاي تاپقا، قاي رۋعا جاتاتىندىعىن جانە تۇرمىسقا شىقپاعان قىز ەكەنىن بىردەن تانىعان. قىزدار 3-18 جاس ارالىعىندا ۇكىلى تاقيا كيگەن. بەس جاسقا تولعان قىز بالالارعا سىرعا تاعىپ، شاشىن ءورىپ، شولپى بايلاعان، - دەيدى «قارا شاڭىراق» ر ق ب ديرەكتورى.
اتاپ ايتقاندا، قىزداردىڭ تاقياسى قىزىل، كۇلگىن، القىزىل، جاسىل ءتۇستى بارقىت ءتارىزدى ماتادان تىگىلگەن جانە زەرلى تىگىسپەن، ءارتۇرلى مونشاقپەن، كۇمىس تەڭگە، مارجان تاستارمەن اشەكەيلەنگەن.
تۇرار شاكەن بويجەتكەن قىزدار كامشات بورىك كيگەنىن ەسكە سالدى. ماسەلەن، ەر ادامداردىڭ بوركىنەن قىزداردىڭ باس كيىمى وزگەشە بولادى. قىزدار بوركىنىڭ سىرتى ماقپال، ءپۇلىش، بارقىت سياقتى قالىڭداۋ، قىمبات ماتامەن تىستالىپ تىگىلەدى.
- قىز ۇزاتىلعاندا، باسىنا ساۋكەلە كيگىزگەن. بۇدان كەيىن ايەل زاتىنىڭ جاس ەرەكشەلىگىنە قاراي باس كيىمى وزگەرىپ وتىرعانىن ۇمىتپايىق. ورامال - تۇرمىسقا شىققاندىقتىڭ بەلگىسى. قازاق سالتى بويىنشا بالالى بولعان ايەل كيمەشەك كيگەن، ياعني كيمەشەك كيۋ - انا بولعاننىڭ بەلگىسى، - دەدى تۇرار ءساتتار قىزى.
ونىڭ سوزىنە قاراعاندا، جاس كەلىنشەكتەر كيمەشەكتەرىن ورنەكتەرمەن اشەكەيلەپ، ساندەپ كيگەن. كيمەشەكتىڭ ءۇي جانە شارۋا جۇمىستارىنا ارنالعان تۇرلەرى بولادى، سايكەسىنشە ايەلدەر ءۇي مەن قوناققا كيمەشەكتەرىن ءبولىپ كيگەن. كيمەشەككە ويۋ سالىپ، مونشاقپەن اسەمدەۋ - ونىڭ كۇيەۋى بار ەكەنىن بىلدىرگەن. ال جەسىر قالعان ايەلدەر كيمەشەكتىڭ ورنەكتەرىن الىپ تاستاپ تاعاتىن بولعان. ءارى ءار رۋدىڭ وزىنە ءتان كيمەشەگى بولعان. قىزاي كيمەشەك، ارعىن كيمەشەك، كەرەي كيمەشەك جانە باسقالارى بار. قازاقتىڭ قاي كيىمىنىڭ دە ءار رۋدىڭ وزىنە ءتان ەرەكشەلىكتەرى بولعان.
- ءار ءوڭىردىڭ كيمەشەكتەرى دە ءارتۇرلى بولعان. سولتۇستىك جانە ورتالىق قازاقستان وڭىرلەرىنىڭ كيمەشەكتەرىنىڭ كەستەسى از، ءبىراق مونشاق، مارجان، كۇمىستەن ءتۇرلى تاستاردى كوپ قاداعان. وڭتۇستىك ءوڭىر مەن ماڭعىستاۋ ايەلدەرىنىڭ كيمەشەكتەرىندە كەستە مول، توقىمامەن جيەكتەلگەن. سالتاناتتى جاعدايلاردا كيەتىن كيمەشەكتەرگە كۇمىس قاداپ، كەۋدەسى مەن جاۋىرىن بولىكتەرىنىڭ شەتتەرىن شاشاقتاعان. كيمەشەك - اسا كيەلى، ۇلتتىڭ تازالىعىن ساقتاۋدى نيەت ەتكەن باس كيىم. قازاق ايەلى ەشقاشان جالاڭباس جۇرمەگەن، - دەپ اتاپ ءوتتى ەتنولوگ.
ۇلتتىق كيىمدەردىڭ زاماناۋي وزگەرۋى قانشالىقتى دۇرىس؟
ۇلتتىق كيىمدەرىمىز پايدالانۋ، جاسالۋ ەرەكشەلىكتەرىنە قاراي ءارتۇرلى اتاۋمەن اتالادى.
سونىمەن بىرگە، ءۇش ءجۇزدىڭ، ونىڭ رۋلارىنىڭ اتتارىمەن دە جەكە ءبولىنىپ ايتىلادى: قىپشاق تىماق، ارعىن تىماق، نايمان تىماق، اداي بورىك، قىزاي بورىك جانە باسقا دا كيىم-كەشەكتەر بار. اتاپ ايتقاندا، ۇلتتىق كيىمدەرىمىز جاسالعان گەوگرافيالىق ايماعىنا قاراي دا ەرەكشە مانەر ۇلگىسىنە بولىنگەن. ولاردىڭ كەيبىرىن جەتىسۋ ۇلگىسى، ارقانىڭ ۇلگىسى دەپ ءبولىپ جاتادى. الەۋمەتتىك دارەجەسىنە قاراي: ءبي، باقسى، باي، سال-سەرىلەردىڭ كيىمدەرى (جارعاق، شالبار، ماۋىتى، ءشايى كويلەك ت. س. س. )، قويشى كيىمدەرى (شەكپەن، كەبەنەك، سىرتتىق، كۇلاپارا)، بالۋان، باتىر كيىمدەرى. جاس ەرەكشەلىكتەرىنە قاراي: بالا كيىمى، بوزبالا كيىمى، بويجەتكەن كيىمى، قالىڭدىق، جاس جىگىت، كەلىنشەك، بايبىشە كيىمى، اقساقال كيىمدەرى. جاسى ۇلعايعان ادامنىڭ كيىمدەرى دەنەگە قونىمدى، كەڭ، مول پىشىلگەن، اشەكەيى، جالتىراۋىعى از، قاراپايىم بولۋعا ءتيىستى. ءجون-جورالعىعا سايكەس كۇيەۋ كيىمى كوبىنەسە، ۇزىن توبە تىماق، قىزىل مانات شاپان بولىپ كەلەدى.
ەتنوگراف اينۇر عالىم قىزىنىڭ اتاپ وتۋىنشە، قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق كيىمى وزگەشە وزىندىك قاسيەتكە يە. مۇنىڭ باستى سەبەبى - حالقىمىزدىڭ تابيعات توسىندە ەركىن ءوسىپ-ونۋىمەن بايلانىستى.
- قازاقتىڭ ۇلتتىق كيىمدەرى نەگىزىنەن ەرتەدەگى كوشپەندىلەردى ەسكە تۇسىرەدى. قازاقتاردىڭ كيىمدى سولعا قاۋسىراتىنى ساق كيىمدەرىندە، ورتاعاسىرلارداعى تۇرىكتەردە كەزدەسەدى.
قازاقى كيىمدەردىڭ ەتەك-جەڭىنە رامىزدىك ۇعىمدى تۇسپالدايتىن ويۋ-ورنەك ەلەمەنتتەرىن سالۋ، ۇكى تاعۋ جىن-پەرىلەردەن، پالە-جالادان، اۋرۋ- سىرقاۋدان قورعايدى، ماگيالىق كۇش اسەر ەتەدى دەگەن سەنىمنەن تۋعان.
ۇلتتىق كيىمدەرىمىزدىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىگى - كوشپەلى قازاقتار ىشكى-سىرتقى كيىمدەرىنىڭ ءبارىن ءجۇرىپ تۇرۋعا، كوشىپ-قونۋعا ىڭعايلى ەتىپ ىقشامداپ تىككەن. كۇن رايىنىڭ قولايسىز جاعدايلارى دا ەسكەرىلگەن. مۇنداي كيىمدەردى كيگەن حالىققا قاتتى اياز نەمەسە كۇننىڭ اپتاپ ىستىعى، ەكپىندى جەل، قۇرعاقشىلىق ەشقانداي قاۋىپ توندىرمەگەن. سەبەبى كيىمدەر ءتوزىمدى، ىڭعايلى، قاراپايىم جانە يكەمدى بولعان، - دەدى ا. عالىم قىزى.
ونىڭ سوزىنە قاراعاندا، ⅩⅨ عاسىردىڭ اياعى مەن ⅩⅩ عاسىردىڭ باسىندا تاۋارلىق ءوندىرىستىڭ دامۋى، كورشى حالىقتارمەن ەكونوميكالىق جانە مادەني قارىم-قاتىناستاردىڭ نىعايۋى ورىستاردىڭ، ۋكراينداردىڭ، نەمىستەر مەن تاتارلاردىڭ تاعى باسقا حالىقتاردىڭ كوپتەپ قونىس اۋدارۋىنا بايلانىستى قازاق تۇرمىسىنا ەنە باستاعان وزگەرىستەر بايقالدى. سول سياقتى قالالىق ءساننىڭ اسەرى ۇلتتىق كيىمگە دە ىقپالىن تيگىزبەي قويعان جوق. دەسەك تە، قازاق ۇلتتىق كيىمدەرىندە ونىڭ ەتنيكالىق تاريحى مەن ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك جانە تابيعي ورتانىڭ ەرەكشەلىكتەرىنەن تۋىندايتىن كونە داستۇرلەرى ساقتالعان.
- قازاقتىڭ رۋلارى مەن تايپالارى ىشىندە كيىمدەردىڭ تىگىلۋ ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى ءارتۇرلى ۇلگى بولادى. وسىعان وراي، ولاردىڭ اتاۋلارى دا رۋ تايپاسىنا، كەيدە ۇلگى ەرەكشەلىگىنە، تارالعان اۋماعىنا قاراي ءارتۇرلى بولۋى ىقتيمال. مىسالعا، اجەلەرىمىزدىڭ كيمەشەگىن الاتىن بولساق، جەتىسۋ وڭىرىندە، جاقتاعى جالپاق كەستەلەرگە قوسىمشا مونشاقتار، كۇمىستەن جاسالعان تاعىمدار قوسا تىگىلگەن. بۇل كيمەشەككە ءسان ءارى تومەن قاراي باسىپ، جازىلىپ تۇرۋعا اسەر ەتەدى. نايمان رۋى قىزاي ەلىنىڭ كيمەشەكتەرى جاعىنا جانە كەۋدەسىنە سالىنعان كۇردەلى اشىق ءتۇستى كەستەلەرمەن ەرەكشەلەنگەن، ولارعا ءتۇرلى تاعىمدار قادالماعان، - دەدى ەتنوگراف.
سونىمەن قاتار ول ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك جانە ورتالىق وڭىرلەرىندە كەستەگە ونشا كوپ ءمان بەرىلمەگەنىن، كەرىسىنشە كۇمىستەن جانە باسقا دا اسىل تاستارمەن بەزەندىرىلگەنىن راستاپ وتىر. وڭتۇستىك وڭىرلەر مەن ماڭعىستاۋ كەستەلەۋمەن قاتار تۇستەرى اشىق ماتالارمەن، توقىما ىزبالارمەن جيەكتەگەن. كەۋدەسى مەن جاۋىرىن بولىكتەرىن شاشاقتاعان. ال، ارعىن، نايمان رۋلارى كوبىنەسە وراما كيمەشەكتى كيگەن. مۇنىڭ ەرەكشەلىگى - ماتا تىگىلمەي، بەت الپەتى تۇراتىن جەر عانا ويىلىپ جاسالعان، باستا تۇرعاندا باسقا كيمەشەكتەردەن اسا ايىرماشىلىعى بولماعان.
- قوڭىرات كيمەشەكتەرىنىڭ توبەسى تولىق تىگىلمەي الدىنان تىك بۇرىشتى ماتا تىككەن. سىرداريا بويىنداعى كىشى ءجۇزدىڭ ءبىر رۋىندا ءوز بەتىنشە بولەك بۇرمەلى كيمەشەك ءتۇرى بولعان. باسقا كيىم ۇلگىلەرىندە دە وسىعان ۇقساس ەرەكشەلىكتەرى كوپ، ءار رۋدىڭ ايماقتىق تۇرعىن- جايلارىنا، تۇرمىس-سالتىنا، شارۋاشىلىعىنا، شيكىزات كوزىنە بايلانىستى وسىنداي ەرەكشەلىكتەرى بولۋى مۇمكىن، - دەيدى مامان.
ا. عالىم قىزى ۇلتتىق كيىمدەرىمىزدىڭ زاماناۋي قاتتى وزگەرۋىنە قارسى ەكەنىن ايتتى.
- اتا-بابالارىمىز كيىم تىگۋدە بارلىق ماتەريالدىق جانە مادەني قۇندىلىقتاردى قامتىعان، كيىمدەردىڭ ىڭعايلى جانە ءتوزىمدى بولۋىن دا قاراستىرعان. ارينە، زامان اعىمىنا قاراي، ماتاسى دا، ءپىشىمى دە وزگەرۋى مۇمكىن، ال بەزەندىرگەندە ءمانىن ساقتاي وتىرىپ، اشەكەيلەپ وزگەرتۋگە بولادى، - دەدى ول.
ويۋ-ورنەكتەردى ماعىناسىنا قاراي پايدالانۋ قاجەت
قازىرگى كەزدە ويۋ-ورنەكتەردى دۇرىس، ءمان-ماعىناسىنا قاراي قولدانۋ وتە وزەكتى. كوپشىلىك كيىپ جۇرگەن ۇلتتىق كيىمدەرىمىزدىڭ كوبىندە ويۋ-ورنەكتەرى ءوز ماعىناسىنا قاراي قولدانىلماي جۇرگەنىن ءجيى كەزدەستىرەمىز.
- تەكەمەت، سىرماققا سالىناتىن ويۋلار كيىمگە سالىنادى نەمەسە شالباردىڭ بالاعىنا سالىناتىن ويۋدى اپارىپ تاقياعا، ماڭدايعا جابىستىرىپ قويادى نەمەسە نارىقتاعى تۇركى ەلدەرىنىڭ الاشا ءتارىزدى ورنەكتەرىن الىپ، ستيلدەۋ دەپ كامزول ەتىپ كيىپ ءجۇر. اسىرەسە، مەكتەپ، بالاباقشاداعى وسكەلەڭ ۇرپاقتارىمىز سونى ۇلتتىق كيىم دەپ كيەدى. قازاق ويۋلارى تەرەڭ ماعىنالى، سەبەبى ءار ويۋ ءتۇرلى ءمان بەرىپ، كيىمدەرگە ەرەكشە ءوڭ بەرەدى. نەگىزىنەن، كيىمدەر ءوسىپ-ءونسىن، جايناپ كوگەرسىن دەگەن نيەتپەن وسىمدىك تەكتەس ويۋلارمەن بەزەندىرىلگەن. مەن ءوزىم ۇلتتىق كيىمدەردى زەرتتەپ ءجۇرمىن جانە تىگەمىن. كيىم تىگىپ ادامدارعا ۇسىنعانىمدا تۇسىنگەنىم، ەلىمىزدە ۇلكەن دە، كىشى دە ۇلتتىق كيىمدەرىمىزدىڭ، ويۋ- ورنەكتەرىمىزدىڭ ءمان-ماعىناسىنان مۇلدەم بەيحابار ەكەن. قانداي دا ءبىر ورنەك بولسا، سونى جابىستىرىپ الادى، - دەيدى اينۇر عالىم قىزى.
ەسكە سالساق، بىلتىردان بەرى ناۋرىز مەرەكەسى ەلىمىزدە «ناۋرىزناما» دەيتىن اتاۋمەن ون كۇن قاتارىنان تويلانا باستادى.
اۆتور
رۋسلان عابباسوۆ