ۇلتتىق كيىم كۇنى: ءداستۇر مەن زاماناۋي ستيلدىڭ ۇيلەسىمى
استانا. KAZINFORM - ناۋرىزناما تۇجىرىمداماسىنا سايكەس ءاربىر اتاۋلى كۇن ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ۇلىقتاۋعا باعىتتالىپ وتىر. سونىڭ ءبىرى - بۇگىنگى ۇلتتىق كيىم كۇنى. بۇل كۇن قازاقتىڭ ءداستۇرلى كيىمىن دارىپتەپ قانا قويماي، ونى زاماناۋي ومىرمەن ۇشتاستىرۋ، ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋدىڭ ماڭىزدى تەتىگىنە اينالىپ كەلەدى. Kazinform ءتىلشىسى ۇلتتىق كيىمنىڭ بۇگىنگى ءمانى مەن ونىڭ ءسان يندۋسترياسىنداعى ورنىنا تالداۋ جاساپ كوردى.
ۇلتتىق كيىم: بولمىس بەدەرى مەن رۋحاني كود
قازاق دۇنيەتانىمىندا كيىم - جاي عانا تۇرمىستىق بۇيىم ەمەس، ۇلتتىڭ ىشكى بولمىسىن تانىتاتىن ايرىقشا بەلگى. «ادام كوركى - شۇبەرەك» دەگەن ءسوزدىڭ استارىندا سىرتقى كەلبەتتەن بۇرىن، ادامنىڭ قوعامداعى ورنى مەن مادەني دەڭگەيىن اڭعارتاتىن تەرەڭ ءمان جاتىر. سوندىقتان ۇلتتىق كيىم - تەك ساندىك ەلەمەنت ەمەس، ول - ۇلتتىڭ رۋحاني كودى، تاريحي جادى مەن تانىمىنىڭ كورىنىسى.
عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ءداستۇرلى كيىم ۇلگىلەرى حالىقتىڭ ءومىر سالتىمەن، تابيعاتپەن بايلانىسىمەن جانە دۇنيەنى قابىلداۋ ەرەكشەلىگىمەن تىعىز ساباقتاس. كيىمدەگى ءاربىر ورنەك، ءاربىر ءتۇس پەن ءپىشىن - كەزدەيسوق تاڭداۋ ەمەس، بەلگىلى ءبىر ماعىناعا يە تاڭبا. زەرتتەۋشىلەر مۇنى حالىقتىڭ ء«تىلسىز تاريحى» دەپ اتاۋى دا تەگىن ەمەس. ويتكەنى كيىم ارقىلى وتكەننىڭ ءىزى، تانىمنىڭ تابى، تۇرمىستىڭ تىنىسى ايقىن اڭعارىلادى.
تاريحقا ۇڭىلسەك، ادامزات بالاسى اۋەلدە تابيعاتتىڭ ىقپالىنان قورعانۋ ءۇشىن اڭ تەرىسىن جامىلىپ، جۇننەن ءجىپ يىرگەن. ۋاقىت وتە كەلە بۇل قاجەتتىلىك مادەني سيپات الىپ، كيىم الەۋمەتتىك، رۋحاني مانگە يە بولدى. ءار حالىق ءوز بولمىسىنا ساي كيىم ۇلگىلەرىن قالىپتاستىرىپ، ونى ۇرپاقتان ۇرپاققا جەتكىزدى.
بۇل ءۇردىس قازاق قوعامىندا دا ايقىن كورىنىس تاپتى. قازاقتىڭ ۇلتتىق كيىمدەرى - كوشپەلى تىرشىلىككە بەيىمدەلگەن ءومىر سالتتىڭ، تابيعاتپەن ۇيلەسىمنىڭ ناقتى ايعاعى. كيىم پىشىنىندەگى كەڭدىك پەن ىڭعايلىلىق ەركىن قوزعالىستى قاجەت ەتكەن دالا تۇرمىسىنا ساي كەلسە، ونىڭ كوركەمدىك سيپاتى حالىقتىڭ دۇنيەتانىمىمەن استاسىپ جاتىر. ال ويۋ- ورنەكتەر - وسى تانىمنىڭ ءتىلسىز شەجىرەسى ىسپەتتى.
بۇگىندە ۇلتتىق كيىمنىڭ ماڭىزى جاڭا قىرىنان تانىلىپ وتىر. جاھاندانۋ ۇدەرىسى كۇشەيگەن سايىن ول ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋدىڭ، ءتول مادەنيەتتى جوعالتپاۋدىڭ ماڭىزدى تەتىگىنە اينالدى. وسى تۇرعىدان العاندا، ناۋرىزناما اياسىنداعى ۇلتتىق كيىم كۇنى - جاي عانا مەرەكەلىك داتا ەمەس، ۇلتتىڭ ءوز-وزىنە قايتا ۇڭىلۋىنە مۇمكىندىك بەرەتىن مازمۇندى رۋحاني باستاما.
ەتنوگراف باياحمەت جۇماباي ۇلىنىڭ سوزىنشە، ۇلتتىق كيىم - كەز كەلگەن حالىقتىڭ وزىندىك بولمىسىن ايقىندايتىن ماڭىزدى بەلگى.
- ۇلت بار جەردە ۇلتتىق كيىم بار. كيىم - سول حالىقتىڭ ءومىر سالتى مەن دۇنيەتانىمىنىڭ ايناسى. ادامزات تاريحىندا ادامدار اۋەلى جاپىراقتان، اڭ تەرىسىنەن كيىم جاساعانى بەلگىلى. كەيىن كەلە كيىم ۇلتتىڭ تانىمالدىلىعى مەن مارتەبەسىن ايقىندايتىن بەلگىگە اينالدى، - دەيدى ەتنوگراف.
ونىڭ ايتۋىنشا، قازاقتىڭ ءداستۇرلى كيىمدەرىنىڭ ەرەكشەلىگى، ەڭ الدىمەن، ونىڭ ويۋ-ورنەكتەرىنەن كورىنەدى. بۇل ورنەكتەر تەك ساندىك قىزمەت اتقارىپ قويماي، تەرەڭ سيمۆولدىق ماعىناعا يە.
- ماسەلەن، حالىق اراسىندا كەڭ تاراعان «قوشقار ءمۇيىز» ورنەگىنىڭ ءوزى بىرنەشە تۇرگە بولىنەدى: ارقار ءمۇيىز، تەكە ءمۇيىز، قىڭىر ءمۇيىز. بۇلاردىڭ ءارقايسىسى بەلگىلى ءبىر ۇعىمدى بىلدىرەدى. ايتالىق، ارقار ءمۇيىز ورنەگى دالا ەركىندىگىن، كۇش-قۋاتتى مەڭزەيدى، - دەيدى ول.
ۇلتتىق كيىمنىڭ تاريحي ءمانىن ساقتاۋ - بۇگىنگى كۇننىڭ وزەكتى تالابى
قازاق مادەنيەتىندە كيىم - ۇلت تاريحى مەن ءداستۇرىنىڭ ايناسى. ءاربىر ويۋ-ورنەك، ءاربىر اشەكەي بەلگىلى ءبىر ءداستۇردى، ادامنىڭ جاسىن، الەۋمەتتىك مارتەبەسىن كورسەتەدى. سول سەبەپتى ۇلتتىق كيىمنىڭ تاريحي ءمانىن ساقتاۋ بۇگىنگى كۇننىڭ وزەكتى تالابى بولىپ وتىر.
ديزاينەر كاميلا جاپالوۆا ۇلتتىق كيىمدى جاڭعىرتقاندا وسى تاريحي كودقا ەرەكشە ءمان بەرۋ كەرەكتىگىن ايتادى.
- ءار حالىقتىڭ وزىنە ءتان ءستيلى مەن ورنەك الەمى بولادى. ءبىر ەلدىڭ كيىم ۇلگىسىن كورگەن ادام ونىڭ قاي حالىققا ءتان ەكەنىن بىردەن اجىراتا الادى. قازاقتىڭ دا وزىندىك ەتنوستىق ءستيلى، باي ويۋ- ورنەگى مەن ءداستۇرلى كيىم ۇلگىلەرى بار، - دەيدى ديزاينەر.
الايدا بۇگىنگى تاڭدا ۇلتتىق كيىم كوبىنە ساحنالىق نەمەسە تەاترلىق كوستيۋم رەتىندە قابىلدانادى. كۇندەلىكتى ومىردە كيۋگە بولاتىن زاماناۋي ستيل ءالى دە از.
- كيىمنىڭ ءپىشىمى زاماناۋي تالاپقا ساي، ساپاسى جوعارى، ءساندى ءارى ىڭعايلى بولۋى ءتيىس. سول كەزدە ەتنوستيل تەك مەرەكەلىك ەمەس، كۇندەلىكتى ءومىردىڭ ءبىر بولىگىنە اينالا الادى، - دەپ تۇسىندىرەدى كاميلا جاپالوۆا.
ۇلتتىق كيىمنىڭ ءار ەلەمەنتىنىڭ وزىندىك تاريحى مەن سيمۆولدىق ماعىناسى بار. ديزاينەر اتاپ وتكەندەي، كەيدە ۇلتتىق اشەكەيلەر مەن ويۋ-ورنەكتەردىڭ باستاپقى ءمانى ەسكەرىلمەي، ءارتۇرلى ەلەمەنتتەر ارالاسىپ كەتەدى. ءاربىر سىرعا، شاشباۋ نەمەسە باسقا دا اشەكەي بەلگىلى داستۇرگە ساي، ادامنىڭ جاسىنا نەمەسە الەۋمەتتىك مارتەبەسىنە بايلانىستى تاعىلعان.
- مىسالى، قازاق ويۋلارىنىڭ ءارقايسىسى ءوز سيمۆولدىق مازمۇنىنا يە. ەرتەرەكتە قىز ۇزاتقاندا كيىمگە ارنايى ويۋلار كەستەلەنىپ، قىزعا اق تىلەكتەر - باقىت، بەرەكە، ۇرپاق جالعاسى سياقتى ىزگى نيەتتەر جەتكىزىلگەن. سوندىقتان ماعىناسى تەرەڭ ورنەكتەردى ورىنسىز قولدانۋ دۇرىس ەمەس. دەكوراتيۆتىك نەمەسە كرەاتيۆتىك ماقساتتا جاڭا ورنەكتەردى قولدانۋعا بولادى، ءبىراق ۇيلەسىم مەن جاراسىمدىلىق ساقتاۋ ماڭىزدى، - دەيدى كاميلا جاپالوۆا.
ويۋ-ورنەك - ءبىزدىڭ سالت-ءداستۇرىمىزدىڭ، مادەنيەتىمىزدىڭ، تاريحىمىزدىڭ كورىنىسى، تاڭىرشىلدىكتىڭ تامعاسى. ول ادام ءومىرىنىڭ بارلىق كەزەڭدەرىن، تابيعاتپەن بايلانىسىن، ءومىر مەن ءولىم، كۇن مەن ءتۇن، ەر مەن ايەل اراسىنداعى تەپە- تەڭدىكتى بەينەلەيدى.
ق ر قولونەرشىلەر وداعىنىڭ مۇشەسى ايدانا ءالايداروۆا قازاق ويۋلارىن قولدانۋدا ءجيى كەزدەسەتىن قاتەلىكتەرگە توقتالدى.
- «قوشقار ءمۇيىز» ويۋىندا ساعات تىلىمەن جانە وعان قارسى باعىتتاعى قوزعالىستى بايقايمىز. كوبىمىز ودان باسقاسىن بىلمەيمىز. شىن مانىندە بالالارعا، ەرلەر مەن ايەلدەرگە ارنالعان ورنەكتەر بار. بەلدەن تومەن، بەلدەن جوعارى، باس كيىمگە، كامزولعا، شاپانعا سالىناتىن تۇرلەرى بار. ءتىرى ادامعا تىرشىلىك بەلگىسىن بىلدىرەتىن ورنەكتەردى دۇرىس قولدانۋ قاجەت. قازىرگى كۇنى كوپتەگەن ويۋلاردى قاتە پايدالانىپ ءجۇر. مىسالى، باس كيىمگە ارنالعان ورنەكتى ەتىككە نەمەسە كەرىسىنشە سالامىز، - دەيدى ول سۇحباتىندا.
ايدانا ءالايداروۆا اتاپ وتكەندەي، كاسىبي قولونەرشىلەر مەن كاسىپكەرلەر ۇلتتىق كيىم مەن ويۋ- ورنەكتىڭ ءمانىن تەرەڭ مەڭگەرىپ، ونى بيزنەسكە اينالدىرۋى ءتيىس. قازىرگى تاڭدا بازارداعى شاپانداردىڭ كوبىسى قىرعىزستاننان اكەلىنەدى، ال ويۋلاردى دۇرىس قولدانۋ ءۇشىن كاسىبي ءبىلىم مەن تاجىريبە قاجەت.
ۇلتتىق كيىم كۇندەلىكتى ستيلدىڭ ءبىر بولىگىنە اينالا الا ما؟
ديزاينەر راۋان سادۋاقاسوۆانىڭ ايتۋىنشا، قازىرگى ۋاقىتتا جاستار اراسىندا ۇلتتىق كيىم مەن ەتنوستيلگە قىزىعۋشىلىق بىرتىندەپ ارتىپ كەلەدى. دەگەنمەن ولار تولىق ءداستۇرلى كيىم كيۋدى سيرەك تاڭدايدى.
- كيمانو، شاپان، كورسەت، ۇلتتىق ورنەگى بار كەۋدەشەلەر نەمەسە ەتنيكالىق اكسەسسۋارلار - جاستاردىڭ كۇندەلىكتى كيىمىندە ءجيى قولدانىلاتىن ەلەمەنتتەر. قازاقتىڭ ءداستۇرلى كيىمدەرىن زاماناۋي سانگە بەيىمدەگەندە كوبىنە ويۋ-ورنەك، تابيعي ماتالار، بارقىت پەن جىبەك قولدانىلادى. ۇلتتىق كيىمدى كۇندەلىكتى كيىمگە اينالدىرۋ ءۇشىن ونى جەڭىل، فۋنكتسيونالدى فورمادا جاساپ، بازالىق كيىمدەرمەن ۇيلەستىرۋ قاجەت. سول كەزدە ەتنوستيل تەك كوركەمدىك مانگە عانا ەمەس، كۇندەلىكتى ومىرگە دە بەيىمدەلەدى، - دەيدى ديزاينەر.
راۋان سادۋاقاسوۆا ەتنوستيلدى دامىتۋداعى باستى قيىندىق قازاقستاندىق ديزاينەرلەر ءۇشىن - ۇلتتىق ءداستۇر مەن زاماناۋي ءسان اراسىنداعى تەپە- تەڭدىكتى ساقتاۋ ەكەنىن ايتادى.
- ۇلتتىق كيىمنىڭ مادەني كودىن ساقتاي وتىرىپ، ونى قالا ومىرىنە ىڭعايلى، مينيماليستىك ءارى كۇندەلىكتى كيۋگە لايىق فورماتتا ۇسىنۋ وتە ماڭىزدى. سونىمەن قاتار، ءوندىرىستى كەڭەيتۋ، ساپالى ماتەريالدارعا قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ جانە ەتنوستيلدى تەك مەرەكەلىك كيىم ەمەس، كۇندەلىكتى گاردەروبتىڭ تابيعي بولىگىنە اينالدىرۋ - ديزاينەرلەردىڭ الداعى باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى، - دەيدى ول.
ديزاينەر كاميلا جاپالوۆا ۇلتتىق كيىم تەك مەرەكەدە عانا كيەتىن كيىم بولماۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى.
- ۇلتتىق كيىم كۇندەلىكتى ومىردە دە قولدانىلاتىن، جۇمىسقا بارعاندا نەمەسە قوناققا شىققاندا كيۋگە بولاتىن زاماناۋي كيىمگە اينالۋى ءتيىس. ول ءۇشىن ديزاين ساپاسىن كوتەرىپ، ءوندىرىس مادەنيەتىن دامىتۋ قاجەت. بۇل تەك ءبىر- ەكى ديزاينەردىڭ قولىنان كەلەتىن جۇمىس ەمەس، ۇلتتىق كيىم يندۋسترياسىن دامىتۋ - قوعام مەن مەملەكەت قولداۋى قاجەت باعىت، - دەيدى ديزاينەر.
ماماننىڭ ايتۋىنشا، بازاردان الىنعان دايىن كيىمدى ويۋ-ورنەكپەن بەزەندىرىپ كيۋ كەيدە ۇلتتىق ستيل دەپ قابىلدانىپ جاتادى. الايدا بۇل تولىققاندى ۇلتتىق ستيل دەپ ايتۋعا بولمايدى. شىن مانىندە قازاقتىڭ جەكە ساندىك ءستيلى ءالى دە دامىپ، قالىپتاسۋ ۇستىندە.
ۇلتتىق كيىم يندۋسترياسىنىڭ دامۋى: مامان تاپشىلىعى مەن ساپا ماسەلەسى
ديزاينەر كاميلا جاپالوۆا ۇلتتىق كيىم وندىرىسىندەگى باستى كەدەرگىلەردىڭ ءبىرى - ساپالى ماتانىڭ تاپشىلىعى ەكەنىن ايتادى.
- وكىنىشكە قاراي، قازاقستاندا ۇلتتىق كيىمگە ارنالعان ساپالى ماتالار ءوندىرىسى دامىماعان. كوپ جاعدايدا ماتا قىرعىزستاننان، وزبەكستاننان نەمەسە باسقا ەلدەردەن اكەلىنەدى. مىسالى، بارقىت ماتالار كوبىنە سىرتتان كەلەدى. ال ساپالى ماتادان تىگىلگەن كيىمدەر نەگىزىنەن اۋقاتتى ادامداردىڭ عانا قولىنا جەتەدى، باعاسى دا جوعارى، - دەيدى ديزاينەر.
ونىڭ ايتۋىنشا، ساپاسىز ماتادان تىگىلگەن كيىمدەر حالىققا قولجەتىمدى بولعانىمەن، ۇلتتىق كيىمنىڭ ساپاسى مەن بەدەلى تومەندەۋى مۇمكىن.
- ال كوپشىلىككە ارنالعان كيىمدەر كەيدە ساپاسىز ماتادان تىگىلىپ جاتادى. ءتىپتى كەيبىرەۋلەر جيھاز نەمەسە كورپە قاپتاۋعا ارنالعان ماتالاردى پايدالانادى. مۇندايدا ۇلتتىق كيىمنىڭ ساپاسى مەن بەدەلى تومەندەپ كەتۋى مۇمكىن، - دەپ تۇسىندىرەدى ديزاينەر.
كاميلا جاپالوۆا ۇلتتىق كيىم يندۋسترياسىنداعى تاعى ءبىر وزەكتى ماسەلە رەتىندە كاسىبي مامانداردىڭ تاپشىلىعىن اتاپ وتەدى. ونىڭ ايتۋىنشا، بۇل سالادا تەك تىگىنشىلەردىڭ بولۋى جەتكىلىكسىز.
- ۇلتتىق كيىم وندىرىسىندە كيىم ۇلگىسىن جاسايتىن ديزاينەرلەر، ءپىشىم جاساۋشىلار جانە تەحنيكالىق ماماندار قاجەت. وكىنىشكە قاراي، مۇنداي كادرلاردى جۇيەلى تۇردە دايىندايتىن ورتا تولىق قالىپتاسپاعان. سونىڭ سالدارىنان ساپالى ءارى باسەكەگە قابىلەتتى ءونىم شىعارۋ قيىن، - دەيدى كاميلا جاپالوۆا.
ديزاينەردىڭ پىكىرىنشە، بۇل ماسەلە تەك جەكەلەگەن شەبەرلەردىڭ ەمەس، تۇتاس يندۋستريانىڭ دامۋىنا اسەر ەتەدى. ەگەر سالا كەشەندى تۇردە قولداۋ تاپپاسا، وتاندىق نارىق سىرتتان كەلگەن دايىن ونىمدەرگە تاۋەلدى بولىپ قالا بەرەدى.
- ەگەر مەملەكەت پەن قوعام تاراپىنان جۇيەلى قولداۋ كورسەتىلسە، ۇلتتىق كيىم يندۋسترياسىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋگە بولادى. ايتپەسە ءبىز سىرتتان كەلگەن دايىن كيىمدەردى تۇتىنىپ، وزگە ەلدەردىڭ ۇلگىلەرىن قايتالاۋمەن شەكتەلەمىز، - دەيدى ول.
قورىتا ايتقاندا، ۇلتتىق كيىم - تەك تاريحتا قالعان مۇرا ەمەس، بۇگىنگى كۇنمەن بىرگە دامۋى ءتيىس مادەني قۇندىلىق. ونى دامىتۋ - تەك ءسان يندۋسترياسىنىڭ ەمەس، ۇلتتىق بولمىستى ساقتاۋدىڭ دا ماڭىزدى تەتىگى. وسى باعىتتا جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزىلسە، ۇلتتىق كيىم زامان تالابىنا ساي جاڭارىپ، كۇندەلىكتى ءومىردىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالارى ءسوزسىز.
«ناۋرىزناما» ونكۇندىگى اياسىنداعى «شاڭىراق كۇنى» كۇنى تۋرالى مىنا سىلتەمەدەن وقۋعا بولادى.
اۆتور
ۆەنەرا جولامان قىزى